| YouTube Channel

सर्वाण्यपि (sarvANyapi)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“चिञ् चयने”@} 2 ज्ञापादिः मित्संज्ञकश्च।
3 अस्य धातोः ञित्करणसामर्थ्याण्णिचो वैकल्पिकत्वं बोध्यते।
णिजभावपक्षेऽपि शतृ-शानचौ भवतः ञित्करणात्।
णिजभावपक्षे धातोः हलादित्वात् एकाच्त्वाच्च यङि--चेचीयकः इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि स्वादिगणपठितचिनोतेरिव 4 बोध्यानि।
तथा सन्नन्तेऽपि चिचीषकः-षिका, चिकीषकः-षिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ज्ञेयानि।]] 5 चपकः-पिका, चयकः-यिका, चिचपयिषकः-चिचययिषकः-षिका, 6 चायकः-यिका
चपयिता-चययिता-त्री, चिचपयिषिता-चिचययिषिता-त्री, चेता-त्रीः
7 प्रणिचपयन्-प्रनिचययन्-न्ती, चिचपयिषन्-चिचययिषन्-न्ती, चयन्-न्ती
चपयिष्यन्-चययिष्यन्-न्ती-ती, चिचपयिषिष्यन्-चिचययिषिष्यन्-न्ती-ती, चेष्यन्-न्ती-ती
चपयमानः-चययमानः, चिचपयिषमाणः-चिचययिषमाणः, चयमानः
चपयिष्यमाणः-चययिष्यमाणः, चिचपयिषिष्यमाणः-चिचययिषिष्यमाणः, चेष्यमाणः
8 विचत्-विचतौ-विचतः, चप्-चपौ-चपः
चपितः-चयितः, चिचपयिषितः-चिचययिषितः, चितम्-तः-तवान्
चपः-चयः, चिचपयिषुः-चिचययिषुः, चयः
चपयितव्यम्-चययितव्यम्, चिचपयिषितव्यम्-चिचययिषितव्यम्, चेतव्यम्
चपनीयम्-चयनीयम्, चिचपयिषणीयम्-चिचययिषणीयम्, चयनीयम्
9 चप्यम्-चय्यम्, चिचपयिष्यम्-चिचययिष्यम्, चेयम्
ईषच्चयः-दुश्चयः-सुचयः, ईषच्चपः-दुश्चपः-सुचपः
चप्यमानः-चय्यमानः, चिचपयिष्यमाणः-चिचययिष्यमाणः चीयमानः
चपः-चयः, चिचपयिषः-चिचययिषः, चयः
चपयितुम्-चययितुम्, चिचपयिषितुम्-चिचययिषितुम्, चेतुम्
चपना-चयना, चिचपयिषा-चिचययिषा, चितिः
चपनम्-चयनम्, चिचपयिषणम्-चिचययिषणम्, चयनम्
चपयित्वा-चययित्वा, चिचपयिषित्वा-चिचययिषित्वा, चित्वा
10 संचपय्य-संचयय्य, प्रचिचपयिष्य-प्रचिचययिष्य, प्रचित्य
11 चापम् -चपम् २, चपयित्वा २, चिचपयिषम् -चिचययिषम् २, चिचपयिषित्वा -चिचययिषित्वा २, चायम्
चित्वा २। चायम् -चयम् -चययित्वा २, चिचपयिषम् -चिचययिषम् २, चिचपयिषित्वा -चिचययिषित्वा २, चित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(५२०)
02
=>
(१०-चुरादिः-१६३०। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
[[[अ]
04
=>
(५१९)
05
=>
[[१। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वविकल्पः। आत्वपक्षे, आदन्तलक्षणे पुगागमे, ज्ञपादिपञ्चकपाठेन मित्त्वात्, णौ उपधायाः ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति ह्रस्वः। आत्वाभावपक्षे, वृद्धौ, आयादेशे ह्रस्वे रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयस्यो- पपत्तिर्ज्ञेया।]]
06
=>
[[२। ञित्करणसामर्थ्याण्णिचो वैकल्पिकत्वेन णिजभावपक्षे शुद्धाद्धातोः चायकः-यिका इत्यादीनि रूपाणि प्रदर्शितानि।]]
07
=>
[[३। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति नेः णत्वविकल्पः।]]
08
=>
[[४। अत्र यकारस्य वलि लोपे, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमः। स्थानिवद्भावः शङ्क्यः
\n\n यलोपे तन्निषेधात्।]]
09
=>
[पृष्ठम्०५०६+ २३]
10
=>
[[१। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
11
=>
[[२। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]
1 {@“स्यन्दू प्रस्रवणे”@} 2 अर्थभेदेन सकर्मकोऽकर्मकोऽपि कविभिः प्रयुज्यते।
स्यन्दकः-न्दिका, स्यन्दकः- न्दिका, सिस्यन्त्सकः-न्त्सिका, सिस्यन्दिषकः-षिका, सास्यन्दकः-न्दिका
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि कृपूधातुवत् 3 ज्ञेयानि
प्रातिस्विक- रूपाणि विना।
ऊदित्त्वात् ‘स्वरतिसूति--’ 4 इत्यादिना वलादेरार्ध- 5 धातुकस्य इड्विकल्पः।
स्यन्दिता- 6 स्यन्ता इति।
7 स्यन्दित्वा-स्यन्त्वा, 8 स्यन्नः, 9 स्यन्दनः, 10 अनुष्यन्दमानः, 11 विष्यन्दमानः, परिष्यन्दमानः, अभिष्यन्दमानः, निष्यन्दमानः, अनुस्यन्दमानः, विस्यन्दमानः, परिस्यन्दमानः, अभिस्यन्दमानः, निस्यन्दमानः, णिनिप्रत्यये 12 निष्यन्दी, 13 स्यदः, अश्वस्यदः, गोस्यदः, 14 स्यन्त्स्यन्, 15 सिन्धुः, स्यन्दम् - 16 स्यन्त्वा २, इत्यादिकानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति ज्ञेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(१९७२)
02
=>
(१-भ्वादिः-७६१। अक। वेट्। आत्म।)
03
=>
(२५२)
04
=>
(७-२-४४)
05
=>
[पृष्ठम्१३९९+ ३०]
06
=>
[[१। ऊदित्त्वात् इड्विकल्पः। इडभावपक्षे धातुदकारस्य चर्त्वेन तकारः। तस्य ‘झरो झरि--’ (८-४-६५) इति पाक्षिको लोपः। एवं तव्यदादिष्वपि बोध्यम्।]]
07
=>
[[२। ऊदित्वात् इड्विकल्पः। इडभावपक्षे ‘क्त्वि स्कन्दिस्यन्दोः’ (६-४-३१) इति नलोपो निषिध्यते। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति सेटः क्त्वायाः कित्त्वनिषेधात् उपधानकारलोपो न।]]
08
=>
[[३। निष्ठायाः ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इत्यनिट्त्वम्। निष्ठातकारधातुदकारयोः नत्वम्।]]
09
=>
[[४। ‘अनुदात्तेतश्च--’ (३-२-१४९) इति युच्प्रत्ययः।]]
10
=>
[[५। ‘अनुविपर्यभिनिभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु’ (८-३-७२) इति सकारस्य विकल्पेन मूर्द्धन्यादेशः। अनुस्यन्दमानः मत्स्यः, जलं वा। अत्र षत्वम्। ‘अप्राणिषु’ (८-३-७२) इत्युक्तेः।]]
11
=>
[[आ। ‘विष्यन्दमानरुधिरो रक्तविस्यन्दपाटलान्।’ भ। का। ९-७४।]]
12
=>
[[B। ‘सायं शशाङ्ककिरणाहतचन्द्रकान्त- निष्यन्दिनीरनिकरेण कृताभिषेकाः।’ शि। व। ४-५८।]]
13
=>
[[६। ‘स्यदो जवे’ (६-४-२८) इति जवेऽभिधेये घञ् नलोपो वृद्ध्यभावश्च निपात्यते। अन्यत्र घृतस्यन्दः इत्येव
\n\n नलोपादिकम्।]]
14
=>
[[७। ‘वृद्भ्यः स्यसनोः’ (१-३-९२) इति परस्मैपदं वा। ‘न वृद्भ्यः चतुर्भ्यः’ (७-२-५९) इतीण्निषेधः।]]
15
=>
[[८। औणादिके (द। उ। १-९६) उप्रत्यये संप्रसारणे रूपमेवम्। स्यन्दतेऽत्यर्थमिति सिन्धुः = समुद्रः, नदविशेषश्च।]]
16
=>
[[C। ‘स्यन्त्वा स्यन्त्वा दिवश्शम्भोः मूर्ध्नि स्कन्त्वा भुवं गतम्।’ भ। का। २२-११।]]