सर्प (sarpa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 सर्प m.
  (-र्पः)
	 1. A snake,  a serpent.
	 2. Gentle or twining motion, 
gliding,  flowing,  creeping.
	 f.
  (-र्पी) The female of the snake.
 E.
  सृप्
to go,  to glide,  aff.
   अच् ।

Capeller Eng

English

 सर्प॑ f.
  ई crawling,  creeping.  m.
  & f.
  सर्पी snake, 
adder,  a serpent-demon. 

Yates

English

 सर्प (र्पः) 1.
m.
  A snake
 gliding mo-
tion. 
f.
  (ई)
Idem. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

सर्प 	-	 sarpa 	-	 m.
  	-	 snake
सर्पालय 	-	 sarpAlaya 	-	 m.
  	-	 snakepark
अहितुण्डिक 	-	 ahituNDika 	-	 m.
  	-	 snake-exhibitor
क्रुद्धः सर्पः फणां प्रसार्य फूत्कृतवान् 	-	 kruddhaHsarpaHphaNAMprasAryaphUtkRtavAn 	-	 sent.
  	-	 Theangrysnakespreaditshoodandhissed.
कृणत्ति  { कृत् } 	-	  kRNatti  { kRt } 	-	 verb 7 	-	  wind  [ as a snake ]
जिह्मग 	-	  jihmaga 	-	 adj.
  	-	 snake
लेलिह 	-	  leliha 	-	 adj.
  	-	 snake
सरीसृप 	-	  sarIsRpa 	-	 adj.
  	-	 snake
विषधरी 	-	  viSadharI 	-	 f.
  	-	 snake
सुरा 	-	  surA 	-	 f.
  	-	 snake
दत्वती 	-	  datvatI 	-	 f.
  	-	 snake
विषधर 	-	  viSadhara 	-	 f.
  	-	 snake
अण्डज 	-	  aNDaja 	-	 m.
  	-	 snake
अहि 	-	  ahi 	-	 m.
  	-	 snake
उरग 	-	  uraga 	-	 m.
  	-	 snake
नाग 	-	  nAga 	-	 m.
  	-	 snake
भुजग 	-	  bhujaga 	-	 m.
  	-	 snake
पन्नग 	-	  pannaga 	-	 m.
  	-	 snake
आषीविष 	-	  ASIviSa 	-	 m.
  	-	 snake
दंष्ट्रिन् 	-	  daMSTrin 	-	 m.
  	-	 snake

सर्प 	-	 sarpa 	-	 m.
  	-	 snake
सर्प 	-	 sarpa 	-	 m.
  	-	 serpent
सर्प 	-	 sarpa 	-	 adj.
  	-	  stealing along
सर्प 	-	 sarpa 	-	 adj.
  	-	  crawling
सर्प 	-	 sarpa 	-	 adj.
  	-	  creeping
सर्प 	-	 sarpa 	-	 m.
  	-	  particular constellation
सर्प 	-	 sarpa 	-	 m.
  	-	  serpent-demon
सर्प 	-	 sarpa 	-	 m.
  	-	  tortuous motion
सर्प 	-	 sarpa 	-	 m.
  	-	  Indian rose chestnut  [ Mesua Roxburghii - Bot. ]
सर्प ऋषि 	-	 sarpa RSi 	-	 m.
  	-	  serpent-RSi

Wilson

English

 सर्प
m.
  (-र्पः)
1 A snake,  a serpent.
2 Gentle or twining motion,  gliding,  flowing,  creeping.
f.
  (-र्पी) The
female of the snake.
E.
  सृप to go,  to glide,  aff.
   अच्.

Apte

English

सर्पः [sarpḥ],  [सृप्-घञ्]

Serpentine or winding motion,  gliding.

Flowing,  going.

A snake,  serpent.

N.
  of a tree (नागकेशर).

The Āśleṣā constellation. 

N.
  of a tribe of Mlechchhas or barbarians. Comp.
   -अक्षी a kind of plant (Mar.  थोर मुंगूसवेल). -अदनी the ichneumon plant (Mar.  मुंगूसवेल).

अरातिः,  अरिः an ichneumon. 

an epithet of Garuḍa. -अशनः a peacock. -आवासः an ant-hill. -आवासम्,  -इष्टम् the sandal tree. -ईश्वरः N.
  of Vāsuki.-गतिः a snake's tortuous movement (in wrestling).-गन्धा the ichneumon plant (Mar.  लघु मुंगूसवेल). -छत्रम् a mushroom.  -तृणः an ichneumon. 

दंष्ट्रा a snake's fang.

Croton Polyandrum (दन्ती). -दण्डा a kind of pepper. -दमनी N.
  of a plant (Mar.  वांझ कर्टोली). -द्विष् a peacock. -धारकः a snake charmer. -निर्मोचनम् the cast-off skin of a snake. -फणिजः the gem found in a snake's head,  the snake-gem.  -बन्धः an artifice,  subtle device. -भुज् m.
 

a crane.

a large snake. -भृता the earth. -मणिः a snake-gem.  -राजः N.
  of Vāsuki. -लता Piper Betel (नागवल्ली)
 also सर्पवल्ली. -विद्m.  a conjuror,  snake-charmer. -विद्या,  -वेदः Snakescience
 सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवो$ध्येमि Ch. Up.*
   7.1.2.-सत्रम् a sacrifice for the destruction of serpents (performed by king Janamejaya). -सत्रिन् m.
  N.
  of king Janamejaya
 see जनमेजय. -हन् m

an ichneumon. 

N.
  of Garuḍa. 

Apte 1890

English

 सर्पः 1 [सृप्-घञ्] Serpentine or winding motion,  gliding. 
2 Flowing,  going. 
3 A snake,  serpent. 
4 N. of a tree (नागकेशर). 
5 The Āśleṣā constellation. 
6 N. of a tribe of Mlecchas or barbarians. 
Comp. 
अरातिः 
अरिः {1} an ichneumon. {2} a peacock. {3} an epithet of Garuḍa. 
अशनः a peacock. 
आवासं,  
इष्टं the sandal tree. 
ईश्वरः N. of Vāsuki. 
छत्रं a mushroom. 
तृणः an ichneumon. 
दंष्ट्रा a snake's fang. 
धारकः a snakecharmer. 
फणिजः the gem found in a snake's head,  the snake-gem. 
भुज् m. {1} a peacock. {2} a crane. {3} a large snake. 
मणिः a snake-gem. 
राजः N. of Vāsuki. 
विद् m. a conjuror,  snake-charmer. 
सत्रं a sacrifice for the destruction of serpents (performed by king Janamejaya). 
सत्रिन् m. N. of king Janamejaya
 see जनमेजय. 
हन् m. {1} an ichneumon. {2} N. of Garuḍa. 

Monier Williams Cologne

English

 सर्प॑ a mf(ई)n.  creeping,  crawling,  stealing along,  Gaut.
  (cf.   पीठ-,  वृक्ष-स्°)

 सर्प॑ m.
  (ifc.  f(आ). ) a snake,  serpent,  serpent-demon (cf.   नाग
 सर्पाणाम् अयनम्,  ‘a partic.  annual festival’),  tortuous motion,  RV.
   &c.
   &c.
  

 सर्प॑ m.
  a partic.  constellation (when only the three unfavourable planets are situated in the three Kendras),  VarBṛS.
 

 Mesua Roxburghii,  L.
 

 N.
  of one of the 11 Rudras,  MBh.
   of a Rākṣasa,  VP.
  

 (pl. ) N.
  of a partic.  tribe of Mlecchas (formerly Kṣatriyas and described as wearing beards),  Hariv.
 

 सर्प॑ n.
  =
  सप-सामन्,  q.v.

 सर्प [cf.   Gk. ἑρπετόν Lat.
  serpens
 See also under √ स्रिप्.]

 सर्प b &c.
   See p.
  1184,  col. 1.

Monier Williams 1872

English

 सर्प सर्प,  अस्,  m. (fr. rt. सृप्),  a creeping
or serpentine or tortuous motion,  creeping,  moving
gently,  gliding,  sliding,  twining
 going,  flowing
 a
snake,  serpent
 a particular tree (= नाग-केशर)
a particular tribe of Mlecchas or barbarians who
were formerly Kṣatriyas (mentioned in the twenty-
fourth chapter of the Hari-vaṃśa,  and described as
wearing beards)
 N. of a particular Rudra
 (ई),  f. a
female snake
 N. of the wife of a Rudra
 [cf. Gr.
ἑρπ-ετό-ν
 Lat. serpens.]
—सर्प-ऋषि,  इस्,  m.
‘serpent-Ṛṣi, ’ epithet of Arbuda Kādraveya.
—सर्-
प-कङ्कालिका or सर्प-कङ्काली,  f. ‘serpent's ske-
leton, ’ N. of a particular medicinal plant and antidote
(= विष-नाशिनी).
—सर्प-गन्धा,  f. a particular
plant (species not known).
—सर्प-घातिनी,  f. a
variety of the Sarpa-kaṅkālī plant.
—सर्प-चीर-
निवासन,  अस्,  m. ‘clothed in a serpent's skin, ’
epithet of Śiva.
—सर्प-च्छत्त्र,  अम्,  n. ‘serpent-
umbrella, ’ a mushroom.
—सर्प-तृण,  अस्,  m. a
mungoose or ichneumon.
—सर्प-त्व,  अम्,  n. the
state of a snake.
—सर्पत्व-सम्भावना,  f.
imagination of being a snake,  mistaking for a snake.
—सर्प-दंष्ट्र,  अस्,  m. a snake's fang
 a kind
of plant,  = दन्ती
 (आ),  f. the shrub Tragia Involu-
crata.
—सर्प-दंष्ट्रिका,  f. a kind of shrub (=
अज-शृङ्गी).
—सर्प-दण्डा,  f. a kind of plant, 
= सैंहली
 (ई),  f. another plant (= गो-रक्षी)।
—सर्प-दन्ती,  f. a species of sunflower (= नाग-
दन्ती).
—सर्प-दमनी,  f. a kind of medicinal
plant (= बन्ध्या-कर्कोटकी).
—सर्प-धारक, 
अस्,  m. a snake-catcher,  snake-charmer.
—सर्प-
नामा,  f. a variety of the Sarpa-kaṅkālī plant.
—सर्प-पुष्पी,  f. a species of sunflower (= नाग-
दन्ती).
—सर्प-फण-ज,  अस्,  m. ‘produced in a
snake's hood, ’ the snake-stone (a gem or pearl said
to be found in a snake's head and to resemble the
berry of the Abrus Precatorius).
—सर्प-बलि,  इस्, 
m. an offering of rice to serpents.
—सर्प-भुज्,  क्, 
m. ‘snake-eater, ’ a peacock
 a crane
 a large snake.
—सर्प-मणि,  इस्,  m. ‘snake-gem, ’ the snake-
stone,  a kind of carbuncle (said to be found in a
snake's head and to have the power of expelling
poison).
—सर्प-माला,  f. a variety of the Sarpa-
kaṅkālī plant.
—सर्प-राज,  अस्,  m. ‘serpent-king, ’
epithet of Vāsuki (sovereign of the serpent-race in-
habiting Pātāla).
—सर्प-लता,  f. = नाग-वल्ली।
—सर्प-विद्,  त्,  m. one who understands serpents, 
a serpent-charmer.
—सर्प-विद्या,  f. serpent-science, 
a particular Veda
 the charming of serpents.
—सर्-
प-विष-प्रतिषेध,  अस्,  m. the keeping off or
expelling of snake-poison.
—सर्प-वेद,  N. of a
work on serpents or their influence.
—सर्प-व्यापा-
दन,  अम्,  n. the killing of serpents
 being killed by
a snake.
—सर्प-शिरस्,  आस्,  m. (scil. हस्त),  ‘ser-
pent-headed, ’ epithet of a particular position of the
hands.
—सर्प-सत्त्र,  अम्,  n. ‘serpent-sacrifice, ’ a
particular sacrifice for the destruction of serpents.
—सर्प-सत्त्रिन्,  ई,  m. ‘performer of a snake-
sacrifice, ’ epithet of king Janam-ejaya (son of Parī-
kṣit
 a legend relates that in order to revenge the
death of his father,  who was killed by the bite of a
snake,  he compelled,  by means of Mantras,  the whole
serpent-race to be present at a sacrifice,  where they
were all destroyed except a few of the chiefs).
—सर्प-सहा,  f. a variety of the plant Sarpa-
kaṅkālī.
—सर्प-सात्,  ind. to a snake or serpent.
—सर्प-हन्,  आ,  m. ‘snake-killer, ’ an ichneumon, 
mungoose.
—सर्पाक्ष (°प-अक्°),  अम्,  n. ‘ser-
pent-eye, ’ the seed of the Elæocarpus
 (ई),  f. the
plant Sarpa-kaṅkālī
 another plant (= गन्ध-
नाकुली)
 another plant (= नाडी-कलापक).
—सर्-
पाख्य (°प-आख्°),  अस्,  m. ‘serpent-named, ’ a kind
of Mahiṣa-kanda,  q. v.
 the plant Mesua Ferrea
(= नाग-केशर).
—सर्पाङ्गी (°प-अङ्°),  f. ‘ser-
pent-limbed, ’ a variety of the plant Sarpa-kaṅkālī
another plant.
—सर्पादनी (°प-अद्°),  f. a parti-
cular plant (= नाकुली).
—सर्पाराति (°प-अर्°) or
सर्पारि (°प-अरि),  इस्,  m. ‘enemy of snakes, ’ an
ichneumon
 a peacock
 the bird Garuḍa.
—सर्पा-
वलि (°प-आव्°),  इस्,  f. a row of serpents.
—सर्पा-
वास (°प-आव्°),  अस्,  m. the abode of a serpent
(अम्),  n. the Sandal tree or wood.
—सर्पाशन
(°प-अश्°),  अस्,  m. ‘snake-eater, ’ a peacock.
—सर्-
पीष्ट (°पी-इष्°),  अम्,  n. ‘liked by female snakes, ’
the Sandal tree or wood.
—सर्पेश्वर (°प-ईश्°), 
अस्,  m. ‘lord of serpents, ’ epithet of Vāsuki (sovereign
of the serpent-race).
—सर्पेश्वर-तीर्थ,  अम्, 
n.,  N. of a Tīrtha.
—सर्पेष्ट (°प-इष्°),  अम्, 
n. ‘serpent-loved, ’ the Sandal tree or wood.

 सर्प,  &c. See p. 1094.

Macdonell

English

 सर्प sarp-á,  a.
  (ī) creeping,  crawling
 m.
  🞄snake: pl.
  certain semi-divine beings (dwelling 🞄on earth,  in the air,  heaven,  and the lower 🞄regions).

Benfey

English

 सर्प सर्प,  i. e. सृप् + अ, 
 I. m.
 
 1.
Sliding motion. 
 2. A snake,  Man.  1, 
37
 Pañc. iii. d. 46.
 II. f.
  पी,  The
female of the snake.
 -- Comp.
 
काल-, 
and
कृष्ण-,  m.
  a particular snake, 
Coluber Naga,  Lass. 16,  11
 Pañc. i.
d. 233. -- Cf.  Lat. serpens,  ἑρπετός.

Hindi

साँप

Apte Hindi

Hindi

सर्पः
पुं*
  - सृप् + घञ्
"सर्पीली गति,  घुमावदार चाल,  खिसकना"

सर्पः
पुं*
  - सृप् + घञ्
"अनुसरण,  गमन"

सर्पः
पुं*
  - सृप् + घञ्
"नाग,  साँप"

L R Vaidya

English

 sarpa {% m. %} 1. Sliding motion
 2. flowing
 3. a snake,  a serpent.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

८,  अनीक,  अनुष्टुभ्,  अहि,  इभ,  उरग,  करटिन्,  करिन्,  करेणु,  कर्मन्,  कुज्जर,  गज,  गहन,  गह्वर,  तक्ष,  तनु,  दन्तिन्,  दिक्,  दिग्गज,  दिङ्नाथ,  दिश्,  दुरित,  द्विप,  द्विरद,  धी,  धीगुण,  नाग,  नागेन्द्र,  पद्मी,  पन्नग,  पवनभुक्,  पीलुक,  पुष्करिन्,  प्रधान,  प्रभावक,  फणिन्,  बुद्धिगुण,  भद्र,  भुजग,  भुजङ्ग,  भुजङ्गम,  भूति,  मङ्गल,  मतङ्गज,  मति,  मद,  मातङ्ग,  यूथप,  वन,  वसु,  वारण,  विषभृद्वपु,  व्याल,  श्रिय,  सर्प,  सिद्धगुण,  सिद्धि,  सिन्धुर,  सुण्डिप,  स्तम्बेरम,  स्तम्भेरम,  हस्तिन्

Bopp

Latin

 सर्प m. (r. सृप् s. अ) serpens. (Cf. lat. serpens,  gr.
ἑϱπετόν.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

हरि
पु
हरि,  अर्क,  मर्कट,  मण्डूक,  विष्णु,  वासव,  वायु,  तुरङ्ग,  सिंह,  सितांशु,  यम,  इन्द्र,  भानु,  मरुत्,  भेक,  वाजिन्,  कपि,  अंशु,  भीरु,  सोम,  शुक्ल,  सर्प,  स्वर्णवर्ण
अर्क-मर्कट-मण्डूक-विष्णु-वासव-वायवः ।
तुरङ्ग-सिंह-सितांशुर्यमाश्च हरयो दश ॥ ७ ॥
हरिरिन्द्रो हरिर्भानुर्हरिर्विष्णुर्हरिर्मरुत् ।
हरिः सिंहो हरिर्भेको हरिर्वाजी हरिः कपिः ॥ ८ ॥
हरिरंशुर्हरिर्भीरुर्हरिः सोमो हरिर्यमः ।
हरिः शुक्लो हरिः सर्पः स्वर्णवर्णो हरिः स्मृतः ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.7
page 0001

व्याल
पु
व्याल,  सर्प,  विष,  चतुष्पद
सर्पो व्यालो विषो व्यालो व्यालो ज्ञेयश्चतुष्पदः ॥ १ ॥
verse 2.1.1.1
page 0008

Indian Epigraphical Glossary

English

 sarpa (IE 7-1-2),  ‘eight’.

Lanman

English

 sarpá,  m. (like serpent from serpere, 
‘creep’) the creeper,  snake,  serpent,  84^14.
[√sṛp,  q. v.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sa la 'khyog
सर्प

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
जाहको गात्रसंकोची मण्डली नकुलः पुनः ।
पिङ्गलः सर्पहा बभ्रुः सर्पोऽहिः पवनाशनः ॥ १३०२ ॥
भोगी भुजंगभुजगावुरगो द्विजिह्वव्यालौ भुजंगमसरीसृपदीर्घजिह्वाः ।
काकोदरो विषधरः फणभृत्पृदाकुर्दृक्कर्णकुण्डलिबिलेशयदन्दशूकाः ॥ १३०३ ॥
दर्वीकरः कञ्चुकिचक्रिगूढपात्पन्नगा जिह्मगलेलिहानौ ।
कुम्भीनसाशीविषदीर्घपृष्ठाः स्याद्राजसर्पस्तु भुजंगभोजी ॥ १३०४ ॥
-wordlist-
 
जाहक (पुं),  गात्रसङ्कोचिन् (पुं),  मण्डलिन् (पुं),  नकुल (पुं),  पिङ्गल (पुं),  सर्पहन् (पुं),  बभ्रु (पुं),  सर्प (पुं),  अहि (पुंस्त्री),  पवनाशन (पुं),  भोगिन् (पुं),  भुजङ्ग (पुं),  भुजग (पुं),  उरग (पुं),  द्विजिह्व (पुं),  व्याल (पुं),  भुजङ्गम (पुं),  सरीसृप (पुं),  दीर्घजिह्व (पुं),  काकोदर (पुं),  विषधर (पुं),  फणभृत् (पुं),  पृदाकु (पुं),  दृक्कर्ण (पुं),  कुण्डलिन् (पुं),  बिलेशय (पुं),  दन्दशूक (पुं),  दर्वीकर (पुं),  कञ्चुकिन् (पुं),  चक्रिन् (पुं),  गूढपाद् (पुं),  पन्नग (पुं),  जिह्मग (पुं),  लेलिहान (पुं),  कुम्भीनस (पुं),  आशीविष (पुं),  दीर्घपृष्ठ (पुं),  राजसर्प (पुं),  भुजङ्गभोजिन् (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

विषधर
विषधर,  दन्दशूक,  पवनाशन,  सर्प,  सरीसृप,  उरुग,  व्याल,  भुजग,  भुजङ्ग,  कुम्भीनस,  पन्नग,  नाग,  भोगिन्,  अहि,  फणभृत्,  पृदाकु,  काकोदर,  कञ्चुकि,  चक्रिन्,  गूढपाद्,  द्विरसन,  काद्रवेय,  दर्वीकर,  अदृक्श्रुति,  भुजङ्गम,  आशीविष,  दीर्घपृष्ठ,  कुण्डलिन्,  जिह्मग
विषधरदन्दशूकपवनाशनसर्पसरीसृपोरुगव्याल-
भुजगभुजङ्गकुम्भीनसपन्नगनागभोगिनः ।
अहिफणभृत्पृदाकुकाकोदरकञ्चुकिचक्रिगूढपाद्, 
द्विरसनकाद्रवेयदर्वीकरदृक्श्रुतयो भुजङ्गमाः ॥ ६४० ॥
आशीविषो दीर्घपृष्ठः कुण्डली जिह्मगः स्मृतः ।
verse 3.1.1.640
page 0073

नाममाला

Sanskrit

पन्नग,  अहि,  विषधर,  लेलिहान,  भुजङ्गम,  नाग,  उरग,  फणिन्,  सर्प
पन्नगोऽहिर्विषधरो लेलिहानो भुजङ्गमः ।
नागोरगौ फणी सर्पः तद्वैरी विनतात्मजः ॥ १२८ ॥
सुपर्णो गरुडस्तार्क्ष्यो गरुत्मान् शकुनीश्वरः ।
इन्द्रजिन्मन्त्रपूतात्मा वैनतेयो विषक्षयः ॥ १२९ ॥
verse 0.1.1.128
page 0065

Mahabharata

English

Sarpa,  one of the Rudras. § 108 (Aṃśāvat.): I,  66,  2566 (son of Sthāṇu).--§ 191 (Arjuna): I,  123,  4825.

*Sarpa,  mostly pl. (ºāḥ) (“serpents”): I,  369,  797 (Airāvatarājānaḥ),  800,  957 (sg.),  959,  998 (sg.),  1012,  1014,  1020,  1063,  1198,  1202,  1204,  1286,  1306,  1315,  1316,  1317,  1319,  1320,  1349,  1536,  1539,  1540,  1541,  1542,  †1543,  1596,  1622,  1675 (sg.),  1699 (sg.),  1742 (sg.),  1962 (sg.),  1963 (sg.),  1967 (sg.),  1973 (sg.),  1981 (sg.),  2034,  2035,  2142,  2188,  2190 (sg.),  2191 (sg.),  2194,  2243,  3381 (sg.),  5019
 II,  363,  1958 (sg.)
 III,  544,  545,  1016,  1049 (sg.),  †10267,  12384,  12924,  13584,  14660 (sg.),  †14753 (sg. iva),  15913
 IV,  42,  1355,  1509 (ºtāṃ),  1767,  1807 (sg. iva)
 V,  536,  †953 (sg. iva),  1023 (sg.),  1390,  1392 (sg.) †1776 (iva),  2701 (sg.),  4273,  4617 (sg. iva),  7156,  7274
 VI,  246 (on the mountain Nishadha),  814,  1232 (ºāṇām asmi Vāsukiḥ,  says Kṛshṇa),  4126 (iva),  4632 (ºśiśur yathā),  5473
 VII,  3627 (iva),  5032 (kṛshṇaºo yathā),  5052 (iva),  5129 (kṛshṇaºa iva),  5784 (sg.),  8972,  9172 (sg. yathā),  9191 (ºvat),  9442
 VIII,  899 (sg. iva),  1801 (kṛshṇaºṃ),  3411 (sg. iva),  4036 (sg. yathā),  †4295 (sg. iva),  4415,  4416,  †4687 (sg. iva),  †4708
 IX,  2511
 X,  33 (sg. iva),  220 (mahāº),  280,  281 (mahāº)
 XI,  544 (sg. iva)
 XII,  665 (sg.),  2049 (sg.),  4224 (sg. iva),  6707 (sg.),  6749,  9456 (sg. iva),  11187 (sg. iva)
 XIII,  734
 XIV,  754,  756
 XV,  951.--Do. sg. said of Karkoṭaka: I,  4828 (Kº).--Do.,  said of Nahusha: III,  12396,  12397 (mahāº),  12406 (ºrūpaṃ),  12419 (ºyoniṃ),  12420 (mahāº),  12450,  (12455),  (12460),  12467,  (12469),  12471,  (12472),  12476,  12478,  12479,  (12480),  12481 (mahāº),  12487 (do.),  (12488),  (12490),  12491,  (12492),  12496,  (12497),  12504,  (12506),  (12513),  (12518),  12525(?)
 V,  543
 XII,  ††13216
 XIII,  4796.--Do. said of Sumukha: V,  3704. Cf. Nāga,  Pannaga.

पुराणम्

English

सर्प / SARPA. A son of tvaṣṭā. According to agni purāṇa the sons of tvaṣṭā were called ekādaśarudras
 But according to mahābhārata,  sarpa,  one of the ekādaśarudras is the son of sthāṇu and the great-grandson of brahmā. (Ādi Parva,  Chapter 66,  Verse 2).

Vedic Reference

English

 Sarpa,  ‘serpent, ’ occurs once in the Rigveda, ^1 where Ahi is
the usual word,  but often later.^2
1) x. 16,  6.
2) Av. x. 4,  23
 xi. 3,  47
 Taittirīya
Saṃhitā,  i. 5,  4,  1
 iii. 1,  1,  1, 
etc.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  सर्पः
Root:  सर्प
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ snake
⇒ serpent
⇒ creeping
⇒ crawling
⇒ serpent-demon
⇒ stealing along
⇒ tortuous motion
⇒ particular constellation
⇒ Indian rose chestnut [Mesua Roxburghii - Bot.]
Shloka(s): 
1|8|6|2 ► सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः॥ (पातालभोगिवर्गः)
1|8|7|1 ► आशीविषो विषधरश्चक्री व्यालः सरीसृपः। (पातालभोगिवर्गः)
1|8|7|2 ► कुण्डली गूढपाच्चक्षुःश्रवाः काकोदरः फणी॥ (पातालभोगिवर्गः)
1|8|8|1 ► दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो दन्दशूको बिलेशयः। (पातालभोगिवर्गः)
1|8|8|2 ► उरगः पन्नगो भोगी जिह्मगः पवनाशनः॥ (पातालभोगिवर्गः)
1|8|8|3 ► लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा। (पातालभोगिवर्गः)
1|8|8|4 ► कुम्भीनसः फणधरो हरिर्भोगधरस्तथा। (पातालभोगिवर्गः)
3|3|23|1 ► भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|42|2 ► सर्प मांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|133|2 ► कम्बुर्ना वलये शङ्खे द्विजिह्वौ सर्पसूचकौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|197|1 ► भेद्यलिङ्गः शठे व्यालः पुंसि श्वापदसर्पयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|8|6|2 ⇢ सर्पः (सर्प) (पुं) ⇒ snake, serpent, creeping, crawling, serpent-demon, stealing along, tortuous motion, particular constellation, Indian rose chestnut [Mesua Roxburghii - Bot.]
➠ 1|8|6|2 ⇢ पृदाकुः (पृदाकु) (पुं) ⇒ tree, viper, adder, snake, elephant, tiger or panther
➠ 1|8|6|2 ⇢ भुजगः (भुजग) (पुं) ⇒ snake, serpent, serpent-demon, going in curves
➠ 1|8|6|2 ⇢ भुजङगः (भुजङ्ग) (पुं) ⇒ lover, snake, serpent, serpent-demon, keeper of a prostitute, paramour of a prostitute, species of daNDaka metre, dissolute friend of a prince, any constant companion of a prince
➠ 1|8|6|2 ⇢ अहिः (अहि) (पुं) ⇒ sun, snake, water, cloud, navel, traveller, number eight
➠ 1|8|6|2 ⇢ भुजङगमः (भुजङ्गम) (पुं)
➠ 1|8|7|1 ⇢ आशीविषः (आशीविष) (पुं)
➠ 1|8|7|1 ⇢ विषधरः (विषधर) (पुं) ⇒ venomous, poisonous, holding or containing poison
➠ 1|8|7|1 ⇢ चक्री (चक्रिन्) (पुं) ⇒ ass, crow, king, kRSNa, rogue, snake, cheat, potter, informer, cakra bird, oil-grinder, having wheels, discus-bearer, bearing a discus, possessing a discus, driving in a carriage, governor of a province, sovereign of the world, sandana tree [ Desmodium oojeinense - Bot. ], kind of juggler or tumbler who exhibits tricks with a discus or a wheel
➠ 1|8|7|1 ⇢ व्यालः (व्याल) (पुं) ⇒ king, lion, snake, tiger, wicked, prince, vicious, serpent, prodigal, extravagant, mischievous, mad elephant, cruel animal, beast of prey, wicked animal, kind of metre, third in Pisces, hunting leopard, vicious elephant, first in Scorpio, second dRkANa in Cancer, Ceylon Leadwort plant [Plumbago zeylanica - Bot.]
➠ 1|8|7|1 ⇢ सरीसृपः (सरीसृप) (पुं)
➠ 1|8|7|2 ⇢ कुण्डली (कुण्डलिन्) (पुं) ⇒ snake, peacock, circular, spotted or painted deer, decorated with earrings, decorated with ear-rings, having an annular form or shape., Orchid tree [Bauhinia variegata - Bot.]
➠ 1|8|7|2 ⇢ गूढपात् (गूढपाद्) (पुं)
➠ 1|8|7|2 ⇢ चक्षुःश्रवाः (चक्षुःश्रवस्) (पुं)
➠ 1|8|7|2 ⇢ काकोदरः (काकोदर) (पुं)
➠ 1|8|7|2 ⇢ फणी (फणिन्) (पुं)
➠ 1|8|8|1 ⇢ दर्वीकरः (दर्वीकर) (पुं)
➠ 1|8|8|1 ⇢ दीर्घपृष्ठः (दीर्घपृष्ठ) (पुं)
➠ 1|8|8|1 ⇢ दन्दशूकः (दन्दशूक) (पुं)
➠ 1|8|8|1 ⇢ बिलेशयः (बिलेशय) (पुं)
➠ 1|8|8|2 ⇢ उरगः (उरग) (पुं)
➠ 1|8|8|2 ⇢ पन्नगः (पन्नग) (पुं) ⇒ snake, serpent, creeping low, serpent or serpent-demon, wild Himalayan cherry [Prunus cerasoides - Bot.]
➠ 1|8|8|2 ⇢ भोगीः (भोगी) (पुं)
➠ 1|8|8|2 ⇢ जिह्मगः (जिह्मग) (पुं)
➠ 1|8|8|2 ⇢ पवनाशनः (पवनाशन) (पुं)
➠ 1|8|8|3 ⇢ लेलिहानः (लेलिहान) (पुं) ⇒ frequently licking or darting out the tongue
➠ 1|8|8|3 ⇢ द्विरसनः (द्विरसन) (पुं)
➠ 1|8|8|3 ⇢ गोकर्णः (गोकर्ण) (पुं) ⇒ mule, ziva, serpent, cow's ear, cow-eared, ziva as worshipped in gokarNa, place of pilgrimage on the Malabar coast, kind of antelope [ Antilope picta - Zoo. ], span from the tip of the thumb to that of the ring finger
➠ 1|8|8|3 ⇢ कञ्चुकी (कञ्चुकिन्) (पुं) ⇒ snake, debauchee, chamberlain, covered with, wrapped up in, libidinous man, furnished with armour or mail, attendant or overseer of the women's apartments
➠ 1|8|8|4 ⇢ कुम्भीनसः (कुम्भीनस) (पुं) ⇒ jar-nosed, kind of venomous insect, kind of large venomous snake
➠ 1|8|8|4 ⇢ फणधरः (फणधर) (पुं)
➠ 1|8|8|4 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper,  name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
➠ 1|8|8|4 ⇢ भोगधरः (भोगधर) (पुं)
➠ 3|3|23|1 ⇢ भोगः (भोग) (पुं) ⇒ joy, use, sway, body, coil, hire, snake, wages, wealth, profit, eating, utility, delight, vantage, feeling, revenue, fruition, usufruct, pleasure, property, enjoyment, advantage, indulgence, possession, feeding on, perception, application, experiencing, sensual pleasure, sexual enjoyment, use of a deposit, enjoyment of food, any winding or curve, numerator of a fraction, any object of enjoyment, expanded hood of a snake, passing through a constellation, enjoyment of the earth or of a country i.e. rule, part of the ecliptic occupied by each of the 27 lunar mansions
➠ 3|3|42|2 ⇢ व्याडः (व्याड) (पुं) ⇒ snake, predator, malicious, mischievous, beast of prey, rogue or a jackal
➠ 3|3|133|2 ⇢ द्विजिह्वः (द्विजिह्व) (पुं) ⇒ thief, snake, serpent, villain, informer, scoundrel, double-tongued, one who has two tongues, particular disease of the tongue
➠ 3|3|197|1 ⇢ व्यालः (व्याल) (पुं) ⇒ king, lion, snake, tiger, wicked, prince, vicious, serpent, prodigal, extravagant, mischievous, mad elephant, cruel animal, beast of prey, wicked animal, kind of metre, third in Pisces, hunting leopard, vicious elephant, first in Scorpio, second dRkANa in Cancer, Ceylon Leadwort plant [Plumbago zeylanica - Bot.]
Related word(s): 
जातिः ➡ सरीसृपः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सर्पविशेषः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ सर्पशरीरम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ सर्पग्राहिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 सर्पः,  पुं,
   (सृप्यते इति । सृप + घञ् ।) नाग-केशरः । इति रत्नमाला ॥
 (सृप + भावे घञ् ।)गमनम् । इति सृपधात्वर्थदर्शनात् । (सर्पतिइतस्ततो गच्छतीति । सृप + अच् ।) श्मश्रु-धारी म्लेच्छजातिविशेषः । पुरा अयं क्षत्त्रियआसीत् । सगरराजेन अस्य वेदयागादौ अन-धिकारित्वं कृत्वा वेशान्यत्वं धर्म्मनाशञ्च चकार ।यथा,  महाभारते हरिवंशे २४ अध्याये ।“सगरः स्वां प्रतिज्ञान्तु गुरोर्व्वाक्यं निशम्य च ।धर्म्मं जघान तेषां वै वेशान्यत्वं चकार ह ॥
अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् ।यवनानां शिरः सर्व्वं काम्बोजानां तथैव च ॥
पारदान् मुक्तकेशांस्तु पह्नवान् श्मश्रुधारिणः ।निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ॥
शका यवनकाम्बोजाः पारदाः पह्नवास्तथा ।कोलिसर्पा माहिषका दार्व्वाश्चोलाः सकेरलाः ॥
सर्व्वे ते क्षत्त्रियास्तात धर्म्मस्तेषां निराकृतः ।वशिष्ठवचनाद्राजन् सगरेण महात्मना ॥
”हिंस्रजन्तुविशेषः । साप इति भाषा । तत्-पर्य्यायः । पृदाकुः २ भुजगः ३ भुजङ्गः ४अहिः ५ भुजङ्गमः ६ आशीविषः ७ विषधरः८ चक्री ९ व्यालः १० सरीसृपः ११ कुण्डली१२ गूढपात् १३ चक्षुःश्रवाः १४ काकोदरः १५फणी १६ दर्व्वीकरः १७ दीर्घपृष्ठः १८ दन्द-शूकः १९ विलेशयः २० उरगः २१ पन्नगः २२भोगी २३ जिह्मगः २४ पवनाशनः २५ । इत्य-मरः । १ । ८ । ३ ॥
 विलशयः २६ कुम्भीनसः२७ द्विरसनः २८ भेकभुक् २९ श्वसनोत्सुकः३० फणाधरः ३१ फणधरः ३२ फणावान् ३३फणवान् ३४ फणाकरः ३५ फणकरः ३६ सम-कोलः ३७ व्याडः ३८ दंष्ट्री ३९ विषास्यः ४०गोकर्णः ४१ उरङ्गमः ४२ गूढपादः ४३ विल-वासी ४४ दर्व्विभृत् ४५ हरिः ४६ । इति शब्द-रत्नावली ॥
 प्रचलाकी ४७ द्बिजिह्वः ४८ जल-रुण्डः ४९ कञ्चुकी ५० चिकुरः ५१ भुजः ५२ ।इति जटाधरः ॥
 अस्योत्पत्तिव्युत्पत्ती यथा, “अप्रियेणास्य तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्य्यन्त वेधसः ।हीनाः स्वशिरसो भूयः समरोहन् ततः शिरः ।सर्पणात्तेऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः ॥
”इति वह्निपुराणे सर्गकथननामाध्यायः ॥
 * ॥
सर्पाणामुत्सवतिथिर्यथा,  --सुमन्तुरुवाच ।“पञ्चमी दयिता राजन् नागानां नन्दिवर्द्धिनी ।पञ्चम्यां किल नागानां भवतीत्युत्सवो महान् ॥
वासुकिस्तक्षकश्चैव कालीयो मणिभद्रकः ।ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्क्कोटकधनञ्जयौ ॥
एते प्रयच्छन्त्यभयं प्राणिनां प्राणजीविनाम् ।पञ्चम्यां स्नापयन्तीह नागान् क्षीरेण ये नराः ॥
तेषां कुले प्रयच्छन्ति अभयं प्राणदक्षिणम् ।शप्ता नागा यदा मात्रा दह्यमाना दिवानिशम् ।निर्व्वासयन्ति स्नपनर्गवां क्षीरेण मिश्रितैः ।ये स्नापयन्ति वै नागान् भक्त्या श्रद्धासमन्विताः ॥
शतानीक उवाच ।मात्रा शप्ताः कथं नागाः कारणं संवदस्व वै ।कथं वानन्दकरणं कस्य वा संप्रसादजम् ॥
सुमन्तुरुवाच ।उच्चैःश्रवा अश्वरत्नं श्वेतो जातोऽमृतोद्भवः ।तं दृष्ट्वा चाब्रवीत् कद्रुर्नागानां जननी स्वसा ॥
अश्वरत्नमिदं श्वेतं संपश्येऽमृतसम्भवम् ।कृष्णांश्च पश्यसे बालान् स वै श्वेतः सुता हयैः ॥
विनतोवाच ।सर्व्वश्वेतो हयवरो नास्य कृष्णो न लोहितः ।कथं त्वं पश्यसे कृष्णं विनतोवाच तां स्वसा ॥
कद्रुरुवाच ।पश्येऽहमेकनयना कृष्णबालसमन्वितम् ।द्विनेत्रा त्वन्तु विनते न पश्यसि पणं कुरु ॥
विनतोवाच ।अहं दासी भवित्री ते कृष्णे केशे प्रदर्शिते ।न चेद्दर्शनतो कद्रुर्मम दासी भविष्यसि ॥
एवं तेऽविनयं कृत्वा गते क्रोधसमन्विते ।विनतास्वसा च शयने कद्रुर्जिह्ममचिन्तयत् ॥
आहूय पुत्त्रान् प्रोवाच बाला भूत्वा हयातने ।तिष्ठध्वं विपणे जेष्ये विनतां जयगृद्धिनीम् ॥
प्रोचुस्तां जिह्मबुद्धिन्ते नागा मातां विगृह्य तु ।अधर्म्ममेतन्मातोऽतो न करिष्याम ते वचः ॥
तान् शशाप रुषा कद्रुः पावको वः प्रधक्ष्यति ।गते बहुतिथे काले पाण्डवो जनमेजयः ॥
सर्पसत्रं स कर्त्ता वै भुवि अन्यैः सुदुष्करम् ।तस्मिन् सत्रे स तिग्मांशुः पावको वः प्रधक्ष्यति ॥
एवं शप्त्वा रुषा कद्रुः प्रोक्तवान्नैव किञ्चन ।मात्रा शप्तास्तथा नागाः कर्त्तव्यं नान्वपद्यत ॥
वासुकिं दुःखितं ज्ञात्वा ब्रह्मा प्रोवाच सान्त्वयन्मा शुचो वासुकेऽत्यर्थं शृणु मद्बचनं परम् ॥
पराशरकुले जातो जरत्कारुरिति द्विजः ।भविष्यति महातेजास्तस्मिन् काले तपोनिधिः ॥
भगिनीञ्च जरत्कारुं तस्य त्वं प्रति दास्यति ।भविता तस्य पुत्त्रोऽसौ आस्तीक इति विश्रुतः ॥
स तत् सत्रं प्रवृद्धं वै नागानां भयदं महत् ।निषेधिष्यति स मुनिर्व्वाग्भिरग्र्याभिस्तोष्यति ॥
तदिमां भगिनीं राजन् तस्य त्वं प्रतिदास्थति ।जरत्कन्यां जरत्कारोः प्रदद्यादविचारयन् ॥
यदासौ प्रार्थतेऽरण्ये यत्किञ्चिद्बिवदिष्यति ।तत् कर्त्तव्यमशङ्केन यदीच्छेः श्रेय आत्मनः ॥
पितामहवचः श्रुत्वा वासुकिः प्रणिपत्य च ।तथा करोद्यथा चोक्तं यत्नञ्च परमास्थितः ॥
तच्छ्रुत्वा पन्नगाः सर्व्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः ।पुनर्जातमिवात्मानं मेनिरे भुजगोत्तमाः ॥
तच्च मन्त्रं महाबाहो तव पित्रा प्रवर्त्तितम् ।ऋत्विग्भिः सहितेनेह सर्व्वलोकेषु दुष्करम् ॥
प्रोक्तञ्च विष्णुना पूर्व्वं धर्म्मपुत्त्रस्य धीमतः ।अवश्यं तस्य भविता नागानां भयकारकम् ॥
तस्मात् कालान्तराद्राजन् साग्रे वर्षशते गते ।तत् सत्रं भविता घोरं नागानां क्षयकारकम् ॥
यास्यन्त्यधर्म्ममरितां दन्दशूका विषोल्वणाः ।कोटिसंख्या महाराज निपतिष्यन्त्यहर्न्निशम् ॥
आप्लवे तु निमग्नानां घोरे रौद्राग्निसागरे ।आस्तीकस्तत्र भविता तेषां नौर्वह्निसागरे ॥
स्तुत्वा स चाग्निं राजानमृत्विजस्तदनन्तरम् ।निवर्त्तयिष्यति तद्यागं नागानां मोहनं परम् ॥
पञ्चम्यां तच्च भविता ब्रह्मा प्रोवाच लोहितान् ॥
तस्मादियं महाबाहो पञ्चमी दयिता सदा ।नागानामानन्दकरी दत्ता वै ब्रह्मणा पुरा ॥
कृत्वा तु भोजनं पूर्व्वं ब्राह्मणानान्तु कामतः ।विसृज्य नागाः प्रीयन्तां ये केचित् पृथिवीतले ॥
ये च हेलिमरीचिस्था येऽन्तरीक्षे दिवि स्थिताः ।ये नदीषु महानागा ये सरस्वतिगामिनः ।ये च वापीतडागेषु तेषु सर्व्वेषु वै नमः ॥
नागान् विप्रांश्च संपूज्य विसृज्य च यथार्थतः ।ततः पश्चात्तु भुञ्जीयात् सह भृत्यैर्नराधिपः ॥
प्रथमं मधुरमश्नीयात् द्वितीयं भुज्य कामतः ।एवं नियमयुक्तस्य यत् फलं तन्निबोध मे ॥
मृतो नागपुरं याति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ।विमानवरमारूढो रमते कालमीप्सितम् ॥
इह चागत्य राजासौ अयुतानां वरो भवेत् ।सर्व्वरत्नसमूहः स्यात् वाहनाठ्यश्च जायते ॥
पञ्चजन्मन्यसौ राजा द्बापरे द्बापरे भवेत् ।आधिव्याधिविनिर्म्मुक्तः पत्नीपुत्त्रसहायवान् ।तस्मात् पूज्याश्रमाणाञ्च घृतपायसगुग्गुलैः ॥
 * ॥
शतानीक उवाच ।दशन्ति यं नरं विप्र नागाः क्रोधसमन्विताः ।भवेत् किं तस्य दष्टस्य विस्तरात् प्रब्रवीहि मे ॥
सुमन्तुरुवाच ।दंष्ट्राशुक्ला च कृष्णा च रक्ता पीता च दक्षिणा ।समासेन तु वक्ष्यामि यथा वै वर्णतः स्मृताः ॥
शुक्लातु ब्राह्मणी ज्ञेया रक्तातु क्षत्त्रिया स्मृता ।वैश्या तु पीतिका ज्ञेया कृष्णा शूद्रा तु कथ्यते ॥
 *अतः परं प्रवक्ष्यामि दंष्ट्राणां विषलक्षणम् ।दंष्ट्राणान्तु विषं नास्ति नित्यमेव भुजङ्गमे ॥
दक्षिणं नेत्रमासाद्य विषं सर्पस्य तिष्ठति ।संक्रुद्धस्यैव सर्पस्य विषं गच्छति मस्तके ॥
मस्तकाद्धमनीं याति ततो नाडीषु तिष्ठति ।नाडीभ्यां गच्छते दंष्ट्रे विषं तत्र प्रवर्त्तते ॥
तत् सर्व्वं कथयिष्यामि यथावदनुपूर्व्वशः ।अष्टभिः कारणेः सर्पो दशते नात्र संशयः ॥
 * ॥
आक्रान्तो दशते पूर्व्वं द्वितीयं पूर्व्ववैरिणम् ।तृतीयं दशते भीतश्चतुर्थं मददर्पितः ॥
पञ्चमन्तु क्षुधाविष्टः षष्ठञ्चेह विषोल्वणः ।सप्तमं पुत्त्ररक्षार्थं अष्टमं कालचोदितम् ॥
यस्तु सर्पो दशित्वा तु उदरं परिवर्त्तयेत् ।बलभुग्नाकृतिर्दंष्ट्रा आक्रान्तं तं विनिर्द्दिशेत् ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य गम्भीरं दृश्यते व्रणम् ।वैरदष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
एकदंष्ट्रा पदे यस्य अव्यक्तं न च कूपितम् ।भीतदष्टं विजानीयात् यथोवाच प्रजापतिः ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य रेखा दन्तस्य जायते ।मददष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
द्वे च दंष्ट्रे पदे यस्य दृश्येते च महाक्षतम् ।क्षुधाविष्टं विजानीयात् यथोवाच प्रजापतिः ॥
द्वे दंष्ट्रे यस्य दृश्येते क्वचिद्रुधिरसंकुले ।विषोल्वणं विजानीयाद्दशन्तं नात्र संशयः ।अपत्यरक्षणार्थाय जानीयान्नात्र संशयः ॥
यत्तु काकपदाकारं त्रिभिर्द्दन्तैर्व्विच्छिद्रितम् ।महानाग इति प्रोक्तः कालदष्टं विनिर्द्दिशेत् ॥
 * ॥
त्रिविधं दष्टजातेस्तु लक्षणं समुदाहृतम् ।दृष्टं दष्ट्वा तु पीतञ्च दष्टोद्धृतं तथैव च ॥
यस्तु सर्पो दशित्वा तु पिबते तु विचक्षणः ।दष्ट्वा तु पीतं विज्ञेयं कश्यपस्य वचो यथा ॥
विषभागौ तु सर्पस्य त्रिभागस्तत्र संक्रमेत् ।उदरं दर्शयेद्यस्तु उद्धृतं तं विनिर्द्दिशेत् ॥
छर्द्दितं विषवेगेन निर्व्विषः पन्नगो भवेत् ।असाध्यश्चापि विज्ञेयश्चतुर्द्दंष्ट्राभिपीडितः ॥
ग्रीवाभङ्गो भवेत् किञ्चित् संदष्टो विषयोगतः ।आर्द्राश्लेषामघाभरणीकृत्तिकासु विशेषतः ॥
विशाखा त्रिषु पूर्व्वासु मूलास्वातिशतात्मके ।सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतञ्च यैस्तथा ॥
शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च ।न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते ।हतो दंशस्ततः शुद्धव्यन्तरः परिकीर्त्तितः ॥
”इति भविष्यपुराणे शतसाहस्रार्द्धसंहितायांपञ्चमीकल्पे ॥
 * ॥
कश्यप डवाच ।“ततः परं प्रवक्ष्यामि कालदष्टस्य लक्षणम् ।शृणु गौतम तत्त्वेन यादृशो भवते नरः ॥
जिह्वाभङ्गो हृदि शूलं चक्षुर्भ्याञ्च न पश्यति ।दंशञ्च दग्धसङ्काशं पक्वजम्बूफलोपमम् ॥
वैवर्णं चैव दन्तानां श्यामो भवति वर्णतः ।सर्व्वेष्वङ्गेषु शैथिल्यं पुरीषस्य च भेदनम् ॥
भग्नस्कन्धकटिग्रीव ऊर्द्ध्वदृष्टिरधोमुखः ।दह्यते वेपते चैव स्वपते च मुहुर्म्मुहुः ॥
शस्त्रेण छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्त्तते ।दण्डेन ताड्यमानस्य दण्डराजी न जायते ॥
दंशे काकपदे सुनीलमसकृज्जम्बूफलाभं घनंउच्छूनं रुधिराङ्गसेकबहुलं कृच्छ्रान्निरोधोभवेत् ।हिक्काश्वासगलग्रहश्च सुमहान् या दुस्त्वचादृश्यतेसंस्थानं प्रवदन्ति शास्त्रनिपुणास्तत् कालदष्टंविदुः ॥
दंशे यस्याथ शोथः प्रवलितवलितं मण्डलं वासुनीलंप्रस्वेदो गात्रभेदः स्रवति च रुधिरं सानुनासञ्चजल्पेत् ।दन्तोष्ठाभ्यां वियोगो भ्रमति च हृदयं सन्नि-रोधश्च तीव्रोदिव्यानामेष दंशस्थलविपुलमयो विद्धि तंकालदष्टम् ॥
दन्तैर्द्दन्तान् स्पृशति बहुशो दृष्टिरायासखिन्नास्थूलो दंष्ट्रः स्रवति रुधिरं केकरं चक्षुरेकम् ।प्रत्यादिष्टः श्वसिति सततं सानुनासञ्च भाषेत्यद्यद्ब्रूते सकलगदितं कालदष्टं तमाहुः ॥
वेपते वेदना तीव्रा रक्तनेत्रश्च जायते ।ग्रीवाभङ्गश्च लालाभिः कालदष्टं विनिर्द्दिशेत् ॥
दर्पणे सलिले वापि आत्मच्छायां न पश्यति ।मन्दरश्मिं तथा दीपं तेजोहीनं दिवाकरम् ॥
वेपते वेदनातस्तु रक्तनेत्रश्च जायते ।स याति निधनं जन्तुः कालदष्टं विनिर्द्दिशेत् ॥
अष्टम्याञ्च नवम्याञ्च कृष्णपक्षे चतुर्द्दशीम् ।नागपञ्चमीदष्टानां जीवितस्य च संशयः ।आर्द्राश्लेषामघाभरणीकृत्तिकासु विशेषतः ।विशाखा त्रिषु पूर्व्वासु मूलास्वातिशतात्मके ॥
सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतञ्च यैस्तथा ।शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च ।न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते ॥
अष्टोत्तरं मर्म्मशतं प्राणिनां समुदाहृतम् ।तेषां मध्ये तु मर्म्माणि दश द्वे चापि कीर्त्तिते ॥
शङ्खे नेत्रे भ्रुवोर्म्मध्ये वस्तिभ्यां वृषणान्तरे ।कक्षे स्कन्धे हृदि मध्ये तालुके चिवुके गुदे ॥
एषु द्वादशमर्म्मेषु दष्टः शस्त्रेण वा हतः ।न जीवन्ति नरा लोके कालदष्टं विनिर्द्दिशेत् ॥
 *अ-क-च-ट-त-प-म-य-शान् वदन्ति प्रोक्त्या नजीवन्ति हृत्तस्य गतम् ।ब्रूवात् यदि स्खलति गिरा तस्य संप्राप्तकालः ॥
भवति च यदि दूत उत्तमस्याधमो वायदि भवति च दूत उत्तमो वाधमस्य ॥
आदौ दष्टस्य नाम यदि वदति क्वचिद्वक्तितस्याथ पश्चात्वर्णान्तं वर्णभेदो यदि भवति समः प्राप्तकालस्यदूतः ॥
दूतो वा दण्डहस्तो भवति च युगलं पाश-हस्तस्तथा वारक्तं वस्त्रञ्च कृष्णं अथ शिरसि गतं एक-वस्त्रश्च दूतः ।तैलाभ्यक्तश्च तद्बत् यदि त्वरितगतिर्मुक्तकेशश्चयातियः कुर्य्यात् घोरशब्दं करचरणयुगैः प्राप्त-कालस्य दूतः ॥
 * ॥
नागोदयं प्रवक्ष्यामि ईशानेन तु भाषितम् ।ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ग्रहा नागास्त्वनेकशः ॥
अनन्तं भास्करं विद्यात् सोमं विद्यात्तु वासुकिम् ।तक्षकं भूमिपुत्त्रन्तु कर्क्कोटञ्च बुधं विदुः ॥
पद्मं बृहस्पतिं विद्यान्महापद्मञ्च भार्गवम् ।कुलिकः शङ्खपालश्च द्बावेतौ तु शनैश्चरः ॥
पूर्व्वपादः शङ्खपालो द्वितीयः कुलिकोऽस्य च ।नेत्रभागे यमौ दिष्टौ दिनरात्री तथैव च ॥
शुक्रसोमौ च मध्याह्ने उदये तु क्षमासुतम् ।प्राणः प्रागष्टमे भागे दिवासन्नाविहोच्यते ॥
ग्रहाश्च भुञ्जते राजन् पथि मृत्युं व्रजत्यधः ।अधो गत्वा भवेत् सर्पो निर्व्विषो नात्र संशयः ॥
शतानीक उवाच ।नागदष्टः पिता यस्य भ्राता वा दुहितापि वा ।माता पुत्त्रोऽथवा भार्य्या किं कर्त्तव्यं वदस्व वै ॥
मोक्षाय तस्य विप्रेन्द्र दानं व्रतमुपोषितम् ।ब्रूहि मे द्विजशार्द्दूल येन तद्वै करोम्यहम् ॥
सुमन्तुरुवाच ।उपोष्या पञ्चमी राजन् नागानां पुष्टिवर्द्धिनी ।शुभैकमेकं राजेन्द्र विधानं शृणु भारत ! ॥
मासि भाद्रपदे या तु शुक्लपक्षे महीपते ।सा तु पुण्या महाप्रोक्ता ग्राह्यापि च महीपते ॥
ज्ञेया द्वादश संवर्त्ते पञ्चम्यां भरतर्षभ ।चतुर्थ्यामेकभक्तन्तु तस्यां नक्तं प्रकीर्त्तितम् ॥
भूरिचन्द्रमयं नागमथवा कलधौतकम् ।कृत्वा दारुमयं वापि अथवा मृण्मयं नृप ॥
पञ्चम्यामर्च्चयेद्भक्त्या नागं पञ्चफणं नृप ।करवीरैः शतपत्रैर्जातिपुष्पैश्च सुव्रत ॥
तथा गन्धप्रधूपैश्च पूज्यं पन्नगमुत्तमम् ।ब्राह्मणं भोजयेत् पश्चात् घृतपायसमोदकैः ॥
अनन्तं वासुकिं शङ्खं पद्मं कम्बलमेव च ।तथा कर्क्कोटकं नागं नागं वाश्वतरं नृप ॥
धृतराष्ट्रं शङ्खपालं कालियं तक्षकं तथा ।पिङ्गलञ्च तथा नागं मासि मासि च कीर्त्तितम् ॥
संवर्त्तान्ते पारणं स्यान्महाब्राह्मणभोजनम् ।इतिहासविदे नागं गैरिकेण कृतं नृप ॥
तथार्ज्जुनी प्रदातव्या वाचकस्य महीपते ।एष पारणके वापि विधिः प्रोक्तो बुधैर्नृप ॥
तव पित्रा कृतश्चैव पितुर्मोक्षाय भारत ।शुभात्मिकेयं वैधी च पञ्चमी भरतर्षभ ॥
सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं दत्त्वा तथा च गाम् ।व्याप्तस्य कुरुशार्द्दूल पितुरानृण्यमाप्नुयात् ॥
तव पित्रा कृतन्त्वेवं पञ्चम्योपासणं नृप ।उत्सृज्य नागतां वीर तव पूर्व्वपितामहः ॥
पुष्पेतरसदो गत्वा तथा पुष्पसदो नृप ।सुनासीरसदो गत्वा तथा भङ्गसदो गतः ॥
भूपसदस्ततो गत्वा कञ्जकस्य सदो गतः ।अन्येऽपि ये करिष्यन्ति इदं व्रतमनुत्तमम् ।दष्टकात् मोक्षते तेषां शुभं स्थानमवाप्स्यति ॥
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं नरः श्रद्धासमन्वितः ।कुले तस्य न नागेभ्यो भयं भवति कुत्रचित् ॥
”इति भविष्यपुराणे पञ्चमीकल्पे ॥
 * ॥
शतानीक उवाच ।“सर्पाणां कतिरूपाणि के वर्णाः किञ्च लक्षणम् ।क जातिस्तु भवेत्तेषां केषु योनिः कुलेषु वा ॥
सुमन्तुरुवाच ।अत्र ते वच्मि संवादं कश्यपस्य महात्मनः ।यथासीद्गोतमेनेह शृणु पूर्व्वं हिमाचले ॥
हुताग्निहोत्रमासीनं कश्यपन्तु हिमाचले ।प्रणम्य शिरसा भक्त्या गौतमो वाक्यमब्रवीत् ॥
सर्पाणां कतिरूपाणि किञ्चिह्नं किञ्च लक्षणम् ।जातिं कुलं तथा वर्णान् ब्रूहि सर्व्वं प्रजापते ।कथं वा जायते सर्पः कथं मुञ्चेद्विषं प्रभो ।विषवेगाः कति प्रोक्ताः कत्येव विषनाडिकाः ॥
दंष्ट्राः कतिविधाः प्रोक्ताः किं प्रमाणं विषागमेकदा तु गृह्णीते गर्भं कथं वेह प्रसूयते ॥
कीदृशी स्त्री पुमांश्चैव कीदृशञ्च नपुंसकम् ।किं नाम दशनं चैव एतत् कथय सुव्रत ।तस्य तद्बचनं श्रुत्वा कश्यपः प्रत्यभाषत ।शृणु गौतम तत्त्वेन सर्पाणामिह लक्षणम् ॥
 * ॥
मास्याषाढे तथा ज्यैष्ठे प्रमाद्यन्ति भुजङ्गमाः ।ततो नागो नागिनी च मैथुनं संप्रपद्यते ॥
चतुरो वार्षिकान् मासान् नागी गर्भमधारयत् ।ततः कार्त्तिकमासे तु अण्डकानि प्रसूयते ॥
अण्डकानान्तु विज्ञेयं द्बे शते द्बे च विंशती ।तान्येव भक्षयेत् सा तु भागैकं घृणया त्यजेत् ॥
सुवर्णार्कवर्णनिभात् पुमान् संजायतेऽण्डकात् ।तानेव खादते सर्पी अहोरात्राणि विंशतिम् ॥
अर्क्कोदकसुवर्णाभात् दीर्घराजीवसन्निभात् ।तस्मादुत्पाद्यते स्त्री वै अण्डाद्ब्राह्मण-सत्तम ॥
शिरीषपुष्पवर्णाभादण्डकात् स्यान्नपुंसकम् ।ततो भिनत्ति चाण्डानि षण्मासेन तु गौतम ॥
ततस्ते प्रीतिसंबन्धात् स्नेहं बध्नन्ति बालकाः ।ततोऽसौ सप्तरात्रेण कृष्णो भवति यत्नतः ॥
 * ॥
आयुःप्रमाणं सर्पाणां शतं विंशोत्तरं स्मृतम् ।मृत्युश्चाष्टविधो ज्ञेयः शृणुष्वात्र यथाक्रमम् ॥
मयूरात् मानुषाद्वापि चकोराद्गोखुरात्तथा ।विडालान्नकुलाच्चैव वराहाद्वृश्चिकात्तथा ॥
एतेषां यदि मुच्येत जीवेद्विंशोत्तरं शतम् ।सप्ताहे तु ततः पूर्णे दंष्ट्राणान्तु विरोहणम् ॥
विषस्यागमनं तत्र विक्षेपश्च पुनः पुनः ।एवं ज्ञात्वा तु तत्त्वेन विषकर्म्म समारभेत् ॥
एकविंशतिरात्रेण विषं दंष्ट्रासु जायते ।नागीपार्श्वसमावर्त्ती बालसर्पस्तु उच्यते ॥
पञ्चविंशतिरात्रस्तु सद्यः प्राणहरो भवेत् ।षण्मासाज्जातमात्रस्तु कञ्चुकं वै प्रमुञ्चति ॥
पादानाञ्चापि विज्ञेया द्वे शते द्वे च विंशती ।गोलोमसदृशाः पादाः प्रविशन्ति क्रमन्ति च ॥
सन्धीनां चास्य विज्ञेयं द्वे शते विंशती तथा ।पांशुल्यश्चापि विज्ञेया द्बे शते विंशतिस्तथा ॥
अकालजाता ये सर्पा निर्व्विषास्ते प्रकीर्त्तिताः ।पञ्चसप्ततिवर्षाणि आयुस्त्रेषां प्रकीर्त्तितम् ॥
रक्तपीतशुक्लदन्ता आनीला मन्दवेगिनः ।एते चाल्पायुषो ज्ञेया अल्पाहाराश्च भीरवः ॥
एकञ्चास्य भवेद्बक्त्रं द्वे जिह्वे च प्रकीर्त्तिते ।प्रथमा ब्रह्मदैवत्या द्बितीया विष्णुदैवता ॥
तृतीया रुद्रदैवत्या चतुर्थी यमदैवता ।हीना प्रमाणतः सा तु वामनेत्रं समाश्रिता ॥
नास्यां मन्त्राः प्रयोक्तव्या नौषधं नैव भेषजम् ।वैद्यः पराङ्मुखो याति मृत्युस्तस्या विलेखनात् ॥
चिकित्सा न बुधैः कार्य्या तदन्तं तस्य जीवितम् ।मकरीं मासिकीं विद्यात् करालीञ्च द्विमा-सिकीम् ।कालरात्री भवेत् त्रीणि चतुरो यमदूतिका ॥
मकरीशस्त्रकं विद्यात् कराली काकपादिका ।ढकाराकृतिः कालरात्री याम्या कूपाकृतिःस्मृता ॥
मकरी वातुला ज्ञेया कराली पैत्तिकी स्मृता ।कफात्मिका कालरात्री यमदूती सान्निपातिकी ॥
शुक्ला तु मकरी ज्ञेया कराली रक्तसन्निभा ।कालरात्री भवेत् पीता कृष्णा च यमदूतिका ॥
”इति भविष्यपुराणे पञ्चमीकल्पे ॥
 * ॥
कश्यप उवाच ।“सविषा दंष्ट्रयोर्म्मध्ये यमदूती तु चेद्भवेत् ।न चिकित्सा बुधैः कार्य्या तं गतायुं विनि-र्द्दिशेत् ॥
प्रहरार्द्धं दिवारात्रौ रकैकं भुञ्जते अहिः ।एकस्य च समानञ्च द्बितीयं षोडशं तथा ॥
नागोदये ययुद्दष्टो हतो विद्धो विदारितः ।कालदष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
यन्मात्रे पतते बिन्दुर्ब्बालाग्रसलिलोद्धृतम् ।तन्मात्रं स्रवते दंष्ट्राविषं सर्पस्य दारुणम् ॥
ज्वालाशते तु संपूर्णे देहे संक्रमते विषम् ।यावत् संक्रामयेद्बाहुं कुञ्चितं वा प्रसारयेत् ॥
अनेन क्षणमात्रेण विषं गच्छति मस्तके ।वेधते विषवेगस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥
वर्द्धते रक्तमासाद्य ततो वाते शिखी यथा ।तैलबिन्दुर्ज्जलं प्राप्य यथा वेगेन वर्द्धते ॥
शिखण्डी आश्रयं प्राप्य मारुतेन समीरितः ।ततस्तालाशतं प्राप्य त्वचास्थानं विचेष्टितम् ॥
त्वचासु द्बिगुणं विद्याच्छोनितेषु चतुर्गुणम् ।पित्ते तु त्रिगुणं याति श्लेष्मे वै षोडशं भवेत् ॥
वायौ त्रिंशद्गुणञ्चैव मज्जे षष्टिगुणं तथा ।प्राणे चैकार्णवीभूते सर्व्वस्रोतान्निरोधयेत् ॥
स्रोतेन रुध्यमानेन याति साध्यमसाध्यताम् ।ततोऽसौ म्रियते जन्तुर्निश्वासोच्छ्वासवर्ज्जितः ॥
निष्क्रान्ते तु ततो जीवे भूते पञ्चत्वमागते ।तानि भूतानि गच्छन्ति यस्य यस्य यथालयम् ॥
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।इत्येषामेव संघातः शरीरमभिधीयते ॥
पृथिवी पृथिवीं याति आपस्तोयेषु लीयते ।तेजो गच्छति चादित्यं मारुतो मारुतं व्रजेत् ॥
आकाशञ्चैव आकाणे सह तेनैव गच्छति ।स्वस्थानं ते प्रपद्यन्ते परस्परवियोजिताः ॥
न जीवेदागतः कश्चिदिह जन्मनि सुव्रत ।विषार्थं न उपेक्षेत त्वरितं तु चिकित्सयेत् ॥
 * ॥
एकमस्ति विषं लोके द्बितीयञ्चोपपद्यते ।यथा चलविषञ्चैव स्थावरन्तु तथैव च ॥
प्रथमे विषवेगे तु रोमहर्षं प्रजायते ।द्वितीये विषवेगे तु स्वेदो गात्रेषु जायते ॥
तृतीये विषवेगे तु कम्पो गात्रेषु जायते ।चतुर्थे विषवेगे तु श्रोत्रान्तरनिरोधकृत् ॥
पञ्चमे विषवेगे तु हिक्का गात्रेषु जायते ।षष्ठे तु विषवेगे तु ग्रीवाभङ्गस्तु जायते ॥
सप्तमे विषवेगे तु प्राणेभ्यो विप्रमुच्यते ।सप्तधातुवहा ह्येते वैनतेयेन भाषिताः ॥
 * ॥
त्वचस्थाने विषे प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु ।अङ्गानि तिमिरायन्ते यतन्ते च मुहुर्म्मुहुः ॥
एतानि यस्य चिह्नानि तस्य त्वचगतं विषम् ।तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥
अर्कमूलमपामार्गप्रियङ्गु तगरं तथा ॥
एतदालोड्य दातव्यं ततः सम्पद्यते सुखम् ॥
ततस्तस्मिन् कृते विप्रा न निवर्त्तेत चेद्विषम् ।त्वचस्थानं ततो भित्त्वा रक्तस्थानं प्रधावति ॥
 * ॥
विषे च रक्तसंप्राप्ते तस्य रूपानि मे शृणु ।दह्यते मुह्यते चैव शीतलं बहु मन्यते ॥
एतानि यस्य रूपाणि तस्य रक्तं विषं गतम् ।तत्रागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥
उशीरं चन्दनं कुष्ठमुत्पलं तगरं तथा ।महाकालस्य मूलानि सिन्धुवारमृगस्य च ॥
हिङ्गुञ्च मरिचञ्चैव पूर्व्ववेगे तु दापयेत् ।वृहती वृश्चिकाली च इन्द्रबारुणिमृलकम् ॥
सर्पगन्धा घृतं चैव द्बितीये परिकीर्त्तितम् ।सिन्दुवारं तथा हिङ्गु तृतीये कारयेद्बुधः ॥
नस्यं पानञ्च कुर्व्वीत अञ्जनं लेपनं तथा ।एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ॥
 * ॥
रक्तस्थानं ततो गत्वा पित्तख्यानं प्रधावति ।पित्तस्थानगते विप्र विषे रूपाणि मे शृणु ॥
उत्तिष्ठते निपतते दह्यते मुह्यते तथा ।गात्रतः पीतता स्याद्बै दिशः पश्यति पीतिकाः ॥
धवलाश्च भवेन्मूर्च्छा न चात्मानं विजानते ।विषक्रियां तस्य कुर्य्यात् यथा सम्पद्यतेसुखम् ॥
पिप्पलं मधुकं चैव मधुखण्डघृतं तथा ।मधुसारमलावुञ्च जातिशर्करवालुकाम् ॥
इन्द्रवारुणिमूलञ्च गवां मूत्रेण पेषयेत् ।नस्यं तस्य प्रयुञ्जीत पानमालेपमार्ज्जनम् ॥
एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ।पित्तस्थानमतिक्रम्य श्लेष्मस्थानञ्च गच्छति ॥
 * ॥
श्लेष्मस्थाने ततः प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु ।गात्राणि तस्य रुन्ध्यन्ते निश्वासश्च न जायते ॥
लाला च स्रवते तस्य कण्ठे घुरघुरायते ।एतानि यस्य रूपाणि तस्य श्लेष्मगतं विषम् ॥
तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ।त्रिकटुकञ्च कोशातकी लोध्रमधुसारकम् ॥
एतेषां सप्तभागानि गवां मूत्रेण पेषयेत् ।नस्यं पानञ्च कुर्व्वीत अञ्जनं लेपनं तथा ॥
एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ।श्लेष्मस्थनमतिक्रम्य वायुस्थानञ्च गच्छति ॥
 * ॥
तत्र रूपाणि वक्ष्यामि वायुस्थानगते विषे ।आध्मायते च जठरं यत्नवांश्च न पश्यति ॥
ईदृशं कुरुते रूपं दृष्टिभङ्गश्च जायते ।एतानि यस्य रूपाणि तस्य वायुगतं विषम् ॥
तस्यगदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ।शोणमूलं पियालञ्च रक्ता च गजपिप्पली ॥
भार्गी वचा पिप्पलिदेवरारु-मधूकसारं सह सिन्दुवारम् ।हिङ्गुञ्च पिष्ट्वा गुडिकाञ्च कुर्य्या-द्दद्याच्च तस्याञ्जनलेपनादीन् ॥
एषोऽगदः सर्व्वविषाणि हन्यात्स्वयम्भुवा देववरेण सृष्टः ॥
अञ्जनञ्चैव नस्यञ्च क्षिप्रं दद्याद्विषान्विते ।वायुस्थानं ततो मुक्त्वा मज्जस्थानं प्रधावति ॥
 *विषे मज्जगते विप्र तस्य रूपाणि मे शृणु ।दृष्टिश्च हीयते तस्य भृशमङ्गानि मुञ्चति ॥
एतानि यस्य रूपाणि तस्य मज्जगतं विषम् ।तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥
घृतं मधु शर्कराञ्च उशीरं चन्दनं तथा ।एतदालोड्य दातव्यं पानं तस्य च सुव्रत ॥
ततः प्रणश्यते दुःखं ततः सम्पद्यते सुखम् ।अथ तस्मिन् कृते योगे विषं तस्य निवर्त्तते ॥
 * ॥
मज्जस्थानं ततो गत्वा नर्म्मस्थानं प्रधावति ।विषे तु मर्म्मसंप्राप्ते शृणु रूपं यथा भवेत् ॥
निश्चेष्टः पतते भूमौ कर्णाभ्यां वधिरो भवेत् ।करिणा सिच्यमानस्य रोमहर्षो न जायते ॥
दण्डेन हन्यमानस्य दण्डराजी न जायते ।शस्त्रेण छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्त्तते ॥
केशेषु लुठ्यमानेषु नैव क्लेशप्रवेदने ।यस्य कर्णौ च पार्श्वौ च हनू पादौ च सन्धयः ॥
शिथिलानि भवन्तीह स गतासुरिति श्रुतिः ।एतानि यस्य रूपाणि विपरीतानि गौतम ॥
मृतन्तु तं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ।वैद्यास्तस्य न पश्यन्ति ये पश्यन्ति कुशिक्षिताः ॥
विचक्षणास्तु पश्यन्ति मन्त्रौषधिसमन्विताः ।तस्यागदं प्रवक्ष्यामि स्वयं रुद्रेण भाषितम् ॥
मयूरपित्तं मार्ज्जारपित्तं नकुलपित्तकम् ।मत्स्यमाहिषपित्तञ्च धानालीमूलमेव च ॥
कुङ्कुमं भार्गवं कुष्ठं काश्मरी च त्वचं तथा ।उत्पलस्य च किञ्जल्कं पद्मस्य कुमुदस्य च ॥
एतानि समभागानि गामूत्रेण तु शोषयेत् ।एषोऽगदो यस्य हस्ते दष्टेन म्रियते न वै ।कालाहिनापि दष्टोऽपि क्षिप्रं भवति निर्व्विषः ॥
क्षिप्रमेव प्रदातव्यं मृतसञ्जीवनौषधम् ।अञ्जनञ्चैव नस्यञ्च क्षिप्रं दद्यात् विचक्षणः ॥
”इति भविष्यपुराणे ब्रह्मपर्व्वणि पञ्चमीधातुगत-विषक्रिया ॥
 * ॥
गौतम उवाच ।“कीदृशं एतदाख्याहि सर्व्वं दष्टस्य लक्षणम् ॥
कश्यप उवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि नागानां रूपलक्षणम् ।सर्पदष्टस्य च तथा समासाद्द्विजपुङ्गव ! ॥
अथ सर्पेण दष्टस्य ऊर्द्ध्वा दृष्टिः प्रजायते ।सर्प्या दष्टस्य च तथा अधोदृष्टिः प्रजायते ॥
नपुंसकेन दष्टस्य अङ्गमर्द्दः प्रजायते ।रुषा दष्टस्य वा साम्या दृष्टिर्द्बिजवरोत्तम ॥
कुमारेणापि दष्टस्य दक्षिणा एव जायते ।गुर्व्विण्या वाथ दष्टस्य तया स्वेदश्च जायते ॥
रोमाञ्चः सूतिकायाश्च वेपथुश्चापि जायते ।पन्नगी प्रभवेद्रात्रौ दिवा सर्पो विषाधिकःनपुंसकन्तु सन्ध्यायां कश्यपेन तु भाषितम् ।अन्धकारे तु दष्टानामुदके गहने वने ॥
सुप्तस्य वै प्रमत्तस्य पदे सर्पो न दृश्यते ।दृष्टरूपाण्यजानन् वै कथं वैद्यश्चिकित्सति ॥
चतुर्व्विधा रहः प्रोक्ताः पन्नगास्तु महात्मना ।दर्व्वीकरा मण्डलिनो राजिला व्यन्तरास्तथा ॥
दर्व्वीकरा वातविषा मण्डलाः पैत्तिकाः स्मृताः ।श्लेष्मला राजिला ज्ञेया व्यन्तराः सान्निपातिकाः ॥
रक्तं परीक्षयेद्गाडं सर्पाणान्तु पृथक् पृथक् ।कृष्णं दर्व्वीकराणान्तु जायते वातमुल्वणम् ॥
रक्तं घनञ्च बहुशः शोणितं मण्डलीकृते ।पिच्छिलं राजिले स्वल्पं तद्वद्ब्यन्तरके तथा ॥
 * ॥
ज्ञेवाः सर्पास्तु चत्वारः पञ्चमो नोपलभ्यते ।ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव चतुर्थकः ॥
ब्राह्मणे मधुरं दद्यात् तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे ।वैश्ये कर्षफलं दद्यात् शूद्रे त्रिफलमेव वा ॥
ब्राह्मणेन तु दष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते ।मूर्च्छा च प्रबला स्याद्वै न ज्ञानमभिजायते ॥
श्यामवर्णं मुखञ्च स्यान्मनस्तम्भश्च जायते ।तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम् ॥
अश्वगन्धामपामार्गं सिन्दुवारं सुरालयम् ।एतत् सर्पिःसमायुक्तं पानं नस्यञ्च दापयेत् ।एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ॥
 * ॥
क्षत्त्रियेण तु दष्टस्य कम्पो गात्रेषु जायते ।मूर्च्छा मोहस्तथा स्याद्वै न ज्ञानमभिजायते ॥
जायते वेदना तस्य ऊर्द्ध्वञ्चैव निरीक्षते ।तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम् ॥
अर्कमूलमपामार्गं प्रियङ्गुमथ वारुणीम् ।एतत् सर्पिःसमायुक्तं पानं तस्य प्रदापयेत् ।एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ॥
 * ॥
वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणि यानि तु ।श्लेष्मप्रकोपो लाला च नवोद्वहति वेदना ॥
मूर्च्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनन्दति ।तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम् ॥
अश्वगन्धां सगोमूत्रां गृहधूमं सगुग्गुलुम् ।शिरीषार्कपलाशञ्च श्वेतां च गिरिकर्णिकाम् ॥
गोमूत्रेण समायुक्तं पानं नस्यञ्च दापयेत् ।एष वैश्येन दष्टानामगदः परिकीर्त्तितः ॥
 * ॥
शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गौतम ।कुप्यते वेपते चैव ज्वरः शीतञ्च जायते ॥
अङ्गानि चुलुचुलायन्ते शूद्रदष्टस्य लक्षणम् ।तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्प्द्यते सुखम् ॥
पद्मञ्च लोध्रकञ्चैव क्षौद्रं पद्मस्य केशरम् ।मधु मधुकसारञ्च श्वेता च गिरिकर्णिका ॥
एतानि समभागानि पेषयेत् शीतवारिणा ।पानं लेपाञ्जनं नस्यं सुखी भवति मानवः ॥
 * ॥
पूर्व्वाह्णे चरते विप्रो मध्याह्ने क्षत्त्रियश्चरेत् ।अपराह्णे चरेद्वैश्यः शूद्रः सन्ध्याचरो भवेत् ॥
आहारश्चात्र पुष्पाणि ब्राह्मणानां विदुर्ब्बुधाः ।मूषिकाः क्षत्त्रियाणाञ्च आहारो द्बिजसत्तम ॥
वैश्या मण्डूकभक्ष्याश्च शूद्राः सर्व्वाशिनस्तथा ॥
अग्रतो दशते विप्रः क्षत्त्रियो दक्षिणेन तु ।वामपार्श्वे सदा वैश्यः पश्चाद्वै शूद्र आदशेत् ॥
मदकाले तु संप्राप्ते पीड्यमाना महाविषाः ।अवेलायां दशन्ते वै मैथुनार्त्ता भुजङ्गमाः ॥
 * ॥
पुष्पगन्धाः स्मृता विप्राः क्षत्त्रियाश्चन्दनावहाः ।वैश्याश्च घृतगन्धा वै शूद्राः शूर्म्मस्य गन्धिनः ॥
 *वासं तेषां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्व्वशः ।नदीकूपतडागेषु गिरिप्रस्रवणेषु च ॥
आरामेषु पवित्रेषु शुचिष्वायतनेषु च ॥
वसन्ति ब्राह्मणाः सर्पाः ग्रामद्वारे चतुष्पथे ॥
क्षत्त्रियो वसते नित्यं तोरणेषु पुरेषु च ।गोशालास्वश्वशालासु पलालेषु तटेषु च ॥
गोष्ठेषु पथि वृक्षेषु विप्र वैश्या वसन्ति च ।अविविक्तेषु स्थानेषु निर्झरेषु वनेषु च ।शून्यागारे श्मशाने च शूद्रा विप्र वसन्ति च ॥
श्वेताश्च कपिलाश्चैव ये सर्पास्त्वनलप्रभाः ।सात्त्विका मनस्विनो विप्र ब्राह्मणास्ते बुधैःस्मृताः ॥
रक्तवर्णसुवर्णाभप्रबालमणिसन्निभाः ।सूर्य्यप्रभास्तथा विप्र क्षत्त्रियास्ते भुजङ्गमाः ॥
नानाविचित्रराजीभिरतसीवर्णसन्निभाः ।वाणपुष्पसुवर्णाभा वैश्यास्ते च भुजङ्गमाः ॥
काकोदरनिभाः केचित् ये च अञ्जनसन्निभाः ।काकवर्णा धूम्रवर्णास्ते शद्राः परिकीर्त्तिताः ॥
 *यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशमङ्गुलमन्तरम् ।बालदष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशं द्व्यङ्गुलमन्तरम् ।यौवनस्थेन दष्टस्य एतद्भवति लक्षणम् ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य सार्द्धद्व्यङ्गुलमन्तरम् ।वृद्धदष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
 * ॥
अनन्तः प्रेक्षते पूर्व्वे वामपार्श्व तु वासुकिः ।तक्षको दक्षिणे पार्श्वे कर्क्कोटः पृष्ठतस्तथा ॥
बलेन भ्रमते पद्मो महापद्मो निमज्जति ।विमज्जंस्तिष्ठते चैव शङ्खपालो मुहुर्म्मुहुः ॥
सर्व्वेषां कुरुते रूपं कुलिकः पन्नगोत्तमः ।अनन्तस्य दिशा पूर्व्वा वासुकेस्तु हुताशनः ॥
दक्षिणा तक्षकस्योक्ता कर्क्कोटस्य तु नैरृती ।पश्चिमा पद्मनाभस्य महापद्मस्य वायुजा ॥
उत्तरा शङ्खपालस्य वैशानी कुलिकस्य तु ।अनन्तस्य भवेत् पद्मं वासुकेः स्यात्तथोत्पलम् ॥
स्वस्तिकं तक्षकस्योक्तं कर्क्कोटस्य त्रिरेखकम् ।पद्मस्य तु भवेत् पद्मं शूलमश्वतरस्य तु ॥
शङ्खजातेर्भवेच्छत्रं कुलिकस्यार्द्धचन्द्रकम् ।अनन्तः कुलिको विप्रः क्षत्त्रियौ शङ्खवासुकी ॥
महापद्मस्तक्षकश्च वैश्यो विप्र प्रकीर्त्तितः ।पद्मकर्क्कोटकौ शूद्रौ सदा ज्ञेयौ मनीषिभिः ॥
अनन्तकुलिकौ शुक्लौ वर्णतो ब्रह्मसम्भवौ ।वासुकिः शङ्खपालश्च रक्तौ ह्यग्निसमुद्भवौ ॥
तक्षकश्च महापद्म इन्द्रात् पीतौ बभूवतुः ।पद्मकर्क्कोटकौ विप्र सर्पौ कृष्णौ बभूवतुः ॥
 * ॥
हयं यानं वृषं छत्रं राजानमथ पावकम् ।धरणीमुत्पाद्य धृतानेतान् सिद्धिकरान् विदुः ॥
पूर्णकुम्भः पताका च काञ्चनं मणयस्तथा ।शरसो मालिका कम्बूजीवञ्जीवेति सुव्रता ॥
एतेषां दर्शनं श्रेष्ठं कन्या च प्रातिसूतिका ।चतुःषष्टिः समाख्याता भोगिनो मत्तपन्नगाः ॥
अदृश्यास्तेषु षड्विंशा अष्टत्रिंशा महीधराः ।विंशास्तु कुलिताः प्रोक्ताः सप्त मण्डलिनस्तथा ।राजीवास्तु दश प्रोक्ता दक्षाः षोडश पञ्च च ॥
इन्दुभो दुन्दुभिश्चैव चैडभः श्रेष्ठवाहनः ॥
नागपुष्पसुवर्णाख्या निर्व्विषा ये च पन्नगाः ।एवमेवन्तु सर्पाणां शतद्बिनवति स्मृतम् ॥
वराहकर्णं गजपिप्पलिञ्चगान्धारिका पिप्यलदेवदारु ।मधूकसारं सह सिन्धुवारंहिङ्गुञ्च पिष्ट्वा गुडिका च कार्य्या ॥
 * ॥
सुमन्तुरुवाच ।इत्युक्तवान् पुरा वीर गौतमस्य प्रजापतिः ।लक्षणं सर्व्वनागानां रूपवर्णविषैस्तथा ॥
तस्मात् संपूजयेन्नागान् सदा भक्त्या समन्वितः ।विशेषतस्तु पञ्चम्यां पयसा पायसेन च ॥
श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे नराधिप ।द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्वणाः ॥
पूजयेद्विधिवद्वीर दधिदूर्व्वाक्षतैः कुशैः ।गन्धपुष्पोपहारैश्च ब्राह्मणानाञ्च तर्पणैः ॥
ये त्वस्यां पूजयन्तीह नागान् भक्तिपुरःसराः ।न तेषां सर्पतो वीर भयं भवति कर्हिचित् ॥
”इति भविष्ये पञ्चमीकल्पे ॥
 * ॥
सुमन्तुरुवाच ।“तथा भाद्रपदे मासि पञ्चम्यां श्रद्धयान्वितः ।तथालिख्य नरो नागान् कृष्णवर्णादिवर्णकैः ॥
पूजयेद्गन्धपुष्पैश्च सर्पिःपायसगुग्गुलैः ।तस्य तुष्टिं समायान्ति पन्नगास्तक्षकादयः ॥
आसप्तमात् कुलात्तस्य न भयं नागतो भवेत् ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन नागान् वै पूजयेद्बुधः ॥
”इति भविष्ये पञ्चमीकल्पे ॥
 * ॥
सुमन्तुरुवाच ।“तथा चाश्वयुजे मासि पञ्चम्यां कुरुनन्दन ।कृत्वा कुशमयान्नागान् इन्द्राण्या सह पूजयेत् ॥
घृतोदकाभ्यां पयसा स्नापयित्वा विशाम्पते ।गोधूमैः पयसा स्विन्नैर्भक्ष्यैश्च विविधैस्तथा ॥
यस्त्वस्यां विधिवन्नागान् शुचिर्भक्त्या समन्वितः ।पूजयेत् कुरुशार्द्दूल तस्य शेषादयो नृप ॥
नागाः प्रीता भवन्तीह शान्तिमाप्नोति मानवः ।सुशान्तिलोकमासाद्य मोदते शाश्वतीः समाः ॥
इत्येतत् कथितं विप्र पञ्चमीकल्पमुत्तमम् ।पन्नगान्मुच्यते मन्त्रं सर्व्वसर्पनिषेधकम् ॥
”ओँ कुरु कुले नः फट् स्वाहा । इति भविष्य-पुराणे शतसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमीकल्पे ॥
 *अन्यच्च ।सूत उवाच ।“प्राणेश्वरं गारुडञ्च शिवोक्तं प्रवदाम्यहम् ।स्थानान्यादौ प्रवक्ष्यामि नद्यां दष्टो न जीवति ॥
चितावल्मीकशैलादौ कूपे च विवरे तरोः ।दंशे रेखात्रयं यस्य प्राच्छन्नं स न जीवति ॥
षष्ठ्याञ्च कर्क्कटे मेषे मूलाश्लेषामघादिषु ।कक्षाश्रोणिगले सन्धौ शङ्खकर्णोदरादिषु ॥
दण्डी शस्त्रधरो भिक्षुर्लग्नादिः कालदूतकः ।वक्त्रे बाहौ च ग्रीवायां पृष्ठे च नहि जीवति ॥
पूर्व्वं दिनपतिर्भुङ्क्ते ह्यर्द्धयामन्ततोऽपरे ।शेषा ग्रहाः प्रतिदिनं षट्सङ्ख्यापरिवर्त्तनैः ॥
नागभोगक्रमो ज्ञेयो रात्रौ वाणविवर्त्तनैः ।शेषोऽर्कः फणिपश्चन्द्रस्तक्षको भौम ईरितः ॥
कर्क्कोटो ज्ञो गुरुः पद्मो महापद्मश्च भार्गवः ।शङ्खः शनैश्चरो राहुः कुलिकश्चाहयो ग्रहाः ॥
रात्रौ दिवा सुरगुरोर्भोगे स्यादमरान्तकः ।पङ्गोः कालो दिवा राहुः कुलिकेन सहस्थितः ॥
यामार्द्धसन्धिसंस्थः स वेलां कालयतीञ्चरेत् ।वाणद्बिषड्वह्निवाजियुगभूरेकभागतः ॥
दिवा षड्वेदनेत्रादिपञ्चत्रिवसुस्वांशकैः ।पादाङ्गुष्ठे पादपृष्ठे गुल्फे जानुनि लिङ्गके ॥
नाभौ हृदि स्तनतटे कण्ठे नासापुटेक्षणे ।कर्णयोश्च भ्रुवोः शङ्खे मस्तके प्रतिपत्क्रमात् ॥
तिष्ठेच्चन्द्रश्च जीवेन पुंसो दक्षिणभागके ।कायस्य वामभागे तु स्त्रिया वायुवहात् करात् ॥
अमवत्त्वकृतो मोहो निवर्त्तेत च मर्द्दनात् ।आत्मनः परमं बीजं हंसाख्यं स्फाटिकामलम् ॥
ज्ञातव्यं विषपापघ्नं बीजं तस्य चतुर्व्विधम् ।बिन्दुपञ्चस्वरयुतमाद्यमुक्तं द्बितीयकम् ॥
षष्ठारूढं तृतीयं स्यात् सविसर्गं चतुर्व्विधम् ।ओँ कुरु कुन्दे स्वाहा ॥
विद्या त्रैलोक्यरक्षार्थं गरुडेन धृता पुरा ।वधेप्सुना च नागानां मुखेऽथ प्रणवं न्यसेत् ॥
गले कुरु न्यसेत् पश्चात् हृदि चैव विशेषतः ।कुन्दे स्वा गुह्ययोः पादयुगे हान्यास ईरितः ।गृहेपि लिखिता यत्र तन्नागाः संत्यजन्ति च ॥
सहस्रमन्त्रजप्तन्तु सूत्रं कर्णे धृतं तथा ।यद्गृहे शर्करा जप्ता क्षिपा नागास्त्यजन्ति च ।सप्तलक्षस्य जप्याद्वै सिद्धिः प्राप्ता सुरासुरैः ॥
ओँ सुवर्णरेखे कुक्कुटविग्रहरूपिणि स्वाहा ॥
एवञ्चाष्टदले पद्मे दले वर्णयुगं लिखेत् ।नामैतत् वारिधाराभिः स्नातो दष्टो विषंत्यजेत् ॥
ओँ पक्षि स्वाहा ।अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं करे न्यस्याथ देहके ।के वक्त्रे हृदि लिङ्गे च पादयोर्गरुडो हि सः ॥
नाक्रामन्ति च तच्छायां स्वप्नेऽपि विषपन्नगाः ।यस्तु लक्षं जपेच्चास्याः स दृष्ट्वा नाशयेद्बिषम् ॥
ओँ ह्रौँ ह्रौँ ह्रीँ भिरुण्डायै नमः ॥
कर्णे जप्ता त्वियं विद्या दष्टकस्य विषं हरेत् ।अ-आ न्यसेत्तु पादाग्रे इ-ई गुल्फेऽथ जानुनि ॥
उ-ऊ ए-ऐ कटितटे ओ नाभौ विन्यसेत्सुधीः ।हृदि औ वक्त्रदेशे च अङ्गे अः हंससंयुताः ॥
हंसो विषादि च हरेत् जप्तो ध्यातोऽथ पूजितः ।गकडोऽहमिति ध्यात्वा कुर्य्याद्बिषहरां क्रियाम् ॥
हं मन्त्रं गात्रविन्यस्तं विषादिहरमीरितम् ।न्यस्य हंसं वामकरे नासामुखनिरोधकृत् ॥
मन्त्रो हरेत् दष्टकस्य त्वङ्मांसादिगतं विषम् ।स वायुना समाकृष्य दन्तानां गरलं हरे ।तनौ न्यसेद्दष्टकेव नीलकण्ठादि संस्मरेत् ॥
 * ॥
पीतं प्रत्यङ्गिरामूलं तण्डुलाद्भिर्व्विषापहम् ।पुनर्नवाफलिनीनां मूलं चक्रजमीदृशम् ॥
मूलं शुक्लवृहत्यास्तु कर्क्कोट्या गैरिकर्णिकम् ।अद्भिर्घृष्टघृतोपेतलेपोऽयं विषमर्द्दनः ॥
विषमृद्धिं न व्रजेच्च उष्णं पिबति यो घृतम् ।पञ्चाङ्गन्तु शिरीषस्य मूलं गृञ्जनजन्तथा ।सर्व्वाङ्गलेपतश्चापि पानाद्वा विषहृद्भवेत् ॥
ह्रीँ गोनसादिविषहृत् ॥
हृल्ललाटविसर्गान्तं ध्यातं वश्यादिकृद्भवेत् ।न्यस्तं योनौ वशेत् कन्यां कुर्य्यान्मदजलाविलाम् ॥
जप्त्वा सप्ताष्टसाहस्रं गरुत्मानिव सर्व्वगः ।कविः स्यात् श्रुतिधारी स्याद्वश्यस्त्रीश्चायुरा-प्नुयात् ।विषहृत् स्यात् कथा तद्बन्मुनिर्वा सम्मतोध्रुवम् ॥
”इति गारुडे प्राणेश्वरं गारुडं समाप्तं १९अध्यायः ॥
 * ॥
 * ॥
 अपरञ्च ।अग्निरुवाच ।“नागादयोऽथ तारादिदशस्थानानि मर्म्म च ।सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते ॥
शेषवासुकितक्षाख्याः कर्क्कटोऽब्जो महाम्बुजः ।शङ्खपालश्च कुलिक इत्यष्टौ नागवर्य्यकाः ॥
दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्द्धान्विताः क्रमात् ।विप्रौ नृपौ विशौ शूद्रौ द्बौ द्बौ नागेषु कीर्त्तितौ ॥
तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता ह्यसङ्ख्यकाः ।फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः ॥
व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पा दर्वीकराः स्मृताः ।रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः ॥
गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर्व्विविधैः स्थिताः ।राजीलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्य्यगूर्द्ध्वञ्चराजिभिः ॥
व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश्च भूवर्षाग्नेयवायवः ।चतुर्व्विधास्ते षड् विंश भेदाः षोडश गोनसाः ॥
त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः ।येऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः ॥
आषाढादित्रिमासैः स्याद्गर्भो मासचतुष्टये ।अण्डकानां शते द्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते ।सर्पा ग्रसन्ति सूतौ तान् विना स्त्रीपुंनपुंसकान् ।उन्मीलतेऽक्षि सप्ताहात् हृष्टो मासाद्भवेद्बहिः ॥
द्बादशाहात् स्वबोधः स्याद्दन्ताः स्युः सूर्य्य-दर्शनात् ।द्बात्रिंशद्दिनविंशत्याश्चतस्रस्तेषु दंष्ट्रिकाः ॥
कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिकाः ।एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः ॥
षण्मासान्मुञ्चते कृत्तिं जीवेत् षष्टिसमाद्बयम् ।नागाः सूर्य्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवानिशि ॥
तेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्व्वसन्धिषु ।शङ्खेन वा महाब्जेन सह तस्योदयोऽथवा ॥
द्बयोर्व्वा नाडिकामन्त्रमन्तरं कुलिकोदयः ।दुष्टः सकालः सर्व्वत्र सर्व्वदंशे विनिर्द्दिशेत् ॥
कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्व्वात्रयाश्विनी ।विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी ॥
हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः ।षष्ठी रिक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्द्दशी ॥
सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश्च राशयः ।एकद्बिबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम् ॥
अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्व्विधम् ।त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरो नृणाम् ॥
नक्तं द्व्यैकाङ्घ्रिकूर्म्माभा दंशाश्च यमचोदिताः ॥
दाही पिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोषरुजान्वितः ।सतोदो ग्रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्व्विषः ॥
देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे ।रथ्या सन्ध्या श्मशाने च श्मशाने सिन्धुसङ्गमे ॥
द्बीपे चतुष्पथे सौधे गृहेऽब्जे पर्व्वताग्रतः ।विलद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके ॥
शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बूडुम्बरणेषु च ।वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृतकक्षजत्रुणि ॥
तालौ शङ्खे गले मूर्द्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः ।दंशोऽशुभः शुभो भूतःपुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः ॥
लिङ्गवर्णसमानश्च शुक्लवस्त्रोऽमलः शुचिः ।अपद्बारागतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः ॥
विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक् ।शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः ॥
आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पो हेमशिरोरुहः ।कुचमर्द्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः ॥
केशलुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकलः ।इडान्यावाहयद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः ॥
आभ्यां द्बाभ्यां पृष्टयान्यान् विद्यात् स्त्रीपुंनपुं-सकान् ।दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् ॥
दूताङ्घ्रिचलनं दुष्टं सुखिभिर्निश्चला शुभा ।जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टोऽन्यत्र समागतः ॥
जीवो गतागते दुष्टः शुभो दूतनिवेदने ।दूतस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्व्वामजार्द्धनिन्दिता ॥
विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्व्विषनिर्व्विषकालता ।आद्यैः स्वरैश्च काद्यैश्च वर्गैर्भिन्नलिपिर्द्बिधा ॥
स्वरजोवसुमान् वर्गी इति क्षेप्यश्च मातृकाः ।वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् ॥
नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः ।दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः ॥
प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः ।प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्ज्जितं मेघहस्तिनोः ॥
प्रदक्षिणं फले वृक्षे चासस्य च रुतं जितम् ।शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये ॥
अनर्थगीताथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम् ।वेश्या विप्रो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुरजध्वजौ ॥
क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बुच्छत्रं भेरी फलं सुराः ।तण्डुला हेमरूप्यञ्च सिद्धयेऽमिमुखा अमी ॥
सकाष्ठः सानलः कारुर्म्मलिनाम्बरभारभृत् ।गलस्थटङ्को गोमायुर्गृध्रोलूककपर्द्दिकाः ॥
तैलं कपालकार्पासा निषेधो भस्मनष्टये ।विषवेगाश्च सप्त स्युर्धातोर्द्धात्वन्तराप्तितः ॥
विषदंशो ललाटं यात्यतो नेत्रं ततो मुखम् ।आस्याच्चरणनाभी द्बौ धातून् प्राप्नोति हिक्रमात् ॥
”इत्याग्नेये २९४ अध्याये लक्षणानि ॥
 * ॥
अग्निरुवाच ।“मन्त्रध्यानौषधैर्दष्टचिकित्सां प्रवदामि ते ।ओँ नमो भगवते नीलकण्ठायेति ॥
जपनाद्विषहानिः स्यादौषधं जीवरक्षणम् ।साज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते ॥
जङ्गमं सर्पमूषादि शुङ्गादि स्थावरं विषम् ।शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकः शिवः ॥
विषते नाम मन्त्रोऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः ।ज्वल महामते हृदयाय । गरुडविलासशिरसे ।गरुडशिखायै । गरुडविषभञ्जन ३ प्रभेदन ३वित्रासय ३ विमर्द्दय ३ कवचाय । अप्रति-हतशासनं वँ ह्रूँ फट् अस्त्राय । उग्ररूप-धारक सर्व्वभयङ्कर भीषय ३ सर्व्वं दह ३भस्मीकुरु कुरु स्वाहा नेत्राय ।सप्तवर्णान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वरकेशरात् ।वर्णरत्नं बहिश्चाभूत् कर्णिकं मातृकाम्बुजम् ।कृत्वा हृदिस्थं तन्मन्त्री वामहस्ततले स्मरेत् ॥
अङ्गुष्ठादौ न्यसेद्बर्णान् विषभेदोदिताः कलाः ।पात्रं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतम् ॥
वृत्तार्द्धमाप्यं पद्मार्द्धं शुक्लं वरुणदैवतम् ।त्र्यस्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च भैषजं वह्निदैवतम् ॥
वृत्तबिन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमानिलम् ।अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्य्यास्तेषु स्ववेश्मसु ॥
सर्वर्णनागवाहनवेष्टितेषु न्यसेत् क्रमात् ।विषते चतुरो वर्णान् स्वमण्डलसमत्विषः ।अरूपे वरतन्मात्रे आकाशे शिवदैवते ॥
कनिष्ठामध्यपर्व्वान्ते न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् ।नागानामादिवर्णांश्च स्वमण्डलगतान्न्यसेत् ॥
भूतादिवर्णान् विन्यस्य अङ्गुष्ठाद्यन्तपर्व्वसु ।तन्मात्रादिगुणाद्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्बुधः ॥
स्पर्शनादेव तार्क्ष्येण हस्ते हन्याद्विषद्बयम् ।मण्डलादिषु तान् वर्णान् विषते करयोजितान् ॥
श्रेष्ठाद्यङ्गुलिभिर्देहनाभिस्थानेषु पर्व्वसु ।स्रजोन्नतः सवर्णाभमानाभे स्तुहिनप्रभम् ॥
कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरम् ।ब्रह्माण्डयापिनं तार्क्ष्यं चन्द्राख्यं नागभूषणम् ॥
नीलाग्रनासमात्मानं महापक्षं स्मरेद्बुधः ।एवं तार्क्ष्यात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे ॥
स्वस्ति तार्क्ष्यकरस्यान्तः स्थिताङ्गुष्ठविषापहा ।ताक्ष्यहस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात् ॥
कुर्य्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया ।आकाशादेशभूबीजः पश्चाङ्गाधिपतिर्म्मनुः ॥
संस्तम्भयेति वीषातो भाषया स्तम्भयेद्विषम् ।व्यत्यस्तभूषया बीजो मन्त्रोऽयं साधुसाधितः ॥
संप्लवः प्लावयशसः शब्दाद्यः संहरेद्विषम् ।दष्टमुत्थापयेद्वैषं स्वजप्ताम्भोऽभिषेकतः ॥
स्वजप्तशङ्खभेर्य्यादिनिस्वनश्रवणेन वा ।संददात्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः ॥
भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ ।अन्तस्थो निजवेश्मस्थो बीजाग्नीन्दुजलाम्बुभिः ॥
एतत् कर्म्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः ।तार्क्ष्यवारणगेहस्थस्तर्जनान्नाशयेद्विषम् ॥
जानुदण्डीन्दुमुदितं स्वधाश्रीबीजलाञ्छितम् ।स्नानपानात् सर्व्वविषजरारोगापमृत्युजित् ॥
पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विवि स्वाहा ।पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षीक्षी स्वाहा ॥
द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् ।पक्षिराजाय विद्महे पक्षिदेवाय धीमहि तन्नोगरुडः प्रचोदयात् ॥
वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्व्वौ दन्तश्रीकौ च दन्तिनौ ।सकलो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितः ॥
वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत् स्तम्भे सुसंस्कृतौ ।हर हर हृदयाय नमः कपर्द्दिने च शिरसे नील-कण्ठाय वै शिखाम् ॥
कालकूटविषभक्षणाय स्वाहार्थर्व्व वर्म्म च ।कण्ठिनेत्रं कृत्तिवासं नेत्रैः प्रत्येकशस्त्रिभिः ।पूर्व्वाद्यैराननैर्युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः ॥
अभयं वरदञ्चापं वासुकिञ्च दधद्भजः ।यज्ञोपवीतपार्श्वन्तु गौरी रुद्रोऽस्य देवता ॥
पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्द्धसु ।मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च ॥
तर्ज्जन्यादितदन्तासु सर्व्वमङ्गुष्ठयोर्न्यसेत् ।ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं बद्धया मूलमुद्रया ॥
कनिष्ठा ज्येष्ठया बद्ध्वा तिस्रोऽन्याः प्रसृतिर्जवः ।विषनाशो वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करम् ॥
नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः । अमलकण्ठायचिः सर्व्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ओम् स्वाहा ॥
नमो नीलकण्ठाय नैकसर्व्वविषापहाय । नमस्तेरुद्रमन्यव इति सम्मार्ज्जनाद्विषं विनश्यति ॥
न सन्देहः कर्णजाप्या उपनेत्रा विधानतः ।यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् ।विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्र विधानतः ॥
”इत्याग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम २९५अध्यायः ॥
 * ॥
 * ॥
 यात्राकाले तस्य शुभा-शुभसूचकत्वं यथा,  --“गोनासदर्व्वीकरराजिलाद्याजात्यैव सर्व्वे भयदा भुजङ्गाः ।विलोक्य सर्पं यदि निर्व्विकल्प्यानिवृत्तविप्रस्य शुभं विचिन्त्यम् ॥
पाषाणसंस्तम्भितकण्टकेषुदत्त्वा पदं यान्ति विनण्टविघ्नाः ।सर्पेच्छया पञ्चनखाभिधेयःप्रयाणकाले स तु वामभागे ।दृष्टः शुभैः सिद्धिकृदुन्नताग्र-स्तिष्ठेत् पथार्द्ध यदि राज्यलाभः ॥
”इति सर्पः । इति वसन्तराजशाकुने १५ वर्गः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 सर्प पु०
  सृप--अच् । १ नागकेशरे उणा० । २ भुजङ्गमे पुंस्त्री०अमरः स्त्रियां ङीष् । ३ सर्पदैवते अश्लेषानक्षत्रे ज्यो० त०“सर्पणादऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः” वह्निपु० तन्नामनिरुक्तिः । भावे घञ् । ४ गमने सुश्रुतोक्तं तद्-भेदादिकम् अहिशब्दे ५८१ पृ० दृश्यम् । तद्दंशने तस्यदंष्ट्र भेदेन विषादिकं च भविष्यपु०  उक्तं यथा“दष्ट्रा शुक्ला च कृष्णा च रक्ता पीता च दक्षिणा ।समासेन तु वक्ष्यामि यथा वै वर्णतः स्मृताः । शुक्ला तुब्राह्मणी ज्ञेया रक्ता तु क्षत्रिया स्मृता । वैश्या तुपीतिका ज्ञेया कृष्णा शूद्रा तु कथ्यते । अतापरं प्रव-क्ष्यामि दंष्ट्राणां विषलक्षणम् । दंष्ट्रायान्तु विषं नास्तिनित्यमेव भुजङ्गमे । दक्षिणं नेत्रमासाद्य विषं सर्पस्यतिष्ठति । संक्रुद्धस्यैव सर्पस्य विषं गच्छति मस्तके ।मस्तकाद्धमनीं याति ततो नाडीषु तिष्ठति । नाडीभ्योगच्छते दंष्ट्रे विषं तत्र प्रवर्त्तते । तत्सर्वं कथयिष्यामियथावदनुपूर्वशः । अष्टमिः कारणैः सर्पो दशते नात्रसंशयः । आक्रान्तो दशते पूर्वं द्वितीयं पूर्ववैरिणम् ।तृतीयं दशते भीतश्चतुर्थं मददर्पितः । पञ्चमन्तु क्षुधा-विष्टः षष्ठञ्चेह विषोल्वणः । सप्तमं पुत्ररक्षार्थम् अष्टमंकालचोदितम् । यस्तु सर्पो दशित्वा तु उदरं परिवर्त्त-येत् । बलभुग्नाकृतिर्दंष्ट्रा आक्रान्तं तं विनिर्दिशेत् ।यस्य सर्पेण दष्टस्य गम्भीरं दृश्यते व्रणम् । वैरदष्टंविजानीयात् कश्यपस्य वचो यया । एकदंष्ट्रा पदे यस्यअव्यक्तं न च कोपितम् । भीतदष्टं विजानीयात् यथो-वाच प्रजापतिः । यस्य सर्पेण दष्टस्व रेखा दण्डस्य जा-यते । मददष्टं विजानीयात् कश्यप्रस्य वचो यथा ।द्वे च दंष्ट्रापदे यस्य दृश्येते च महाक्षतम् । क्षुघाविष्टंवि जानीयात् यथोवाच प्रजापतिः । द्वे दष्ट्रे यस्यदृश्येते क्वचिद्रुधिरसंकुले । विषोल्वणं विजानीयाद्वंशंतं नात्र संशयः । द्यपत्यरक्षणार्थायं जानीयान्नात्रसंशयः । यत्तु काकपदाकारं त्रिभिर्दन्तैर्विछिद्रितम् ।महानाग इति प्रोक्तः कालदष्टं विनिर्दिशेत् । द्विविधंदष्टजातेस्तु लक्षणं समुदाहृतम् । दष्ट दष्ट्वा तु पीतञ्चदष्ट्वोद्धृतं तथैव च । यस्तु सर्पो दशित्वा तु पिबते तुविचक्षणः । दष्ट्वा तु पीतं विज्ञेयं कश्यपस्य वचो यथा ।विषभागो तु सर्पस्य त्रिभागस्तत्र संक्रमेत् । उदरं दर्श-येद् यस्तु उद्धृत तं विनिर्दिशेत् । छर्दितं विषपेगेननिर्विषः पन्नगो भवेत् । अमाध्यश्चापि विज्ञेयश्चतुर्दंष्ट्राभिपीडितः । पीवाभङ्गो भवेत् किञ्चित् सदष्टो विषयो-गतः । आर्द्राऽश्लेषामघायाम्यकृत्तिकासु विशेषतः ।विशाखासु त्रिपूर्वासु मूलास्वातिशतात्मके । सर्पदष्टान जीवन्ति विषं पीतञ्च यैस्तथा । शून्यागारे श्मशानेच शुष्कवृक्षे तथैव च । न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रेतिथिसंयुते । हतो दंशस्ततः शुद्वोव्यन्तरः परिकीर्त्तितः”भविष्यपु०  “अतःपरं प्रवक्ष्यामि कालदष्टस्य लक्षणम् ।“जिह्वाभङ्गो हृदिशूलं चक्षुर्भ्याञ्च न पश्यति । दशञ्चदग्धसङ्काशं पक्वजम्बूफलोपमम् । वैवर्ण्यं चैव टलानांश्यामो भवति वर्णतः । सर्वेष्वङ्गेषु शैथिल्यं पुरीषस्य चभेदनम् । भग्नस्कन्धकटिग्रीव ऊर्द्ध्वदृष्टिरयोमुखः ।दह्यते वेपते चैव स्वपते च मुहुर्मुहुः । शस्त्रेण छिद्य-सानस्य रुधिरं न प्रवर्चते । दण्डेन ताड्यमानस्य दण्ड-राजी न जायते । दंशे काकपदे सुनीलमसकृज्जम्बू-फलाभं घनम् घच्छूनं रुधिराङ्गसेकबहुलं कृच्छ्रान्नि-रोधो भवेत् । हिक्काश्वासगलग्रहस सुमहान् यादुस्त्वचा दृश्यते संस्थानं प्रवदन्ति शास्त्रनिपुणास्तं काल-दष्टं पिदुः । दंशे यस्याथ शोथः प्रचलितवलितं मण्डलंवा सुनीलं प्रस्वेदो णात्रमेदः स्रयांत च रुधरं सानु-नासञ्च जल्पेत । दलोष्ठाभ्यां वियोसो म्रसति च हृदयंसन्निरोधश्च तीज्ञो दिव्यानामेव दशरथलविपुलमयो किद्धितं कालदष्टम । दलैर्दन्तान् स्पृशति बहुलो दृष्टि-रायासखिन्ना स्थूलो दंष्ट्रः स्रवति रुधिरं केकरंचक्षुरेकम् । प्रत्वादिष्टः श्वसिति सततं सानुनासञ्च भाषेत्यद् यद् ब्रूते सकलनदितं कालदष्टं तमायुः । वेपतेवेदनातस्तु रक्तनेत्रश्व जायते । प्रीयाभङ्गश्च लालाभिःकालदष्टं विनिर्दिशेत् । दर्पणे सलिले वापि आत्म-च्छायां न पश्यति । मन्दरश्मि तथा दीपं तेजोहीनंदिवाकरम् । वेपते वेदनातस्तु रक्तनेत्रश्च जायते । सयाति निधनं जन्तुः कालदष्ट विनिर्दिशेत् । अष्टम्याञ्चनवम्याञ्च कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । नागपञ्चमीदष्टानां जी-वितस्य च संशयः । आर्द्राऽश्लेषामथायाम्यकृत्तिकासुविशेषतः । विशाखासु त्रिपूर्वासु मूलास्वातिशता-त्मके । सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतञ्च यैस्तथा ।शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च । न जीवन्तिनरादष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते । अष्टोत्तर मर्मशतं प्राणिनांसमुदाहृतम् । तेषां मध्ये तु मर्माणि दश द्वे चापिकीर्त्तिते । शङ्खे नेत्रे भ्रुवोर्मध्ये वस्तिभ्यां वृषणान्तरे ।कक्षे स्कन्धे हृदिमध्ये तालुके चिवुके गुदे । एषुद्वादशकर्मसु दष्टः शस्त्रेण वा हतः । न जीवन्तिनरा लोके कालदष्टान् विनिर्दिशेत्” । दूतो वादण्डहस्तो भवति च युगलं पाशहस्तस्तथा वा रक्तंवस्त्रञ्च कृष्णम् ह्यथ शिरसि गतम् चैकवस्त्रश्च दूतः ।तैलाभ्यक्तश्च तद्वत् त्वरितगतियुतो युक्तकेशश्च याति,  यःकुर्य्यात् घोरशब्दं करचरणयुगैः प्राप्तकालस्य दूतः ।नागोदयं प्रवक्ष्यामि ईशानेन तु भाषितम् । ब्रह्मणातु पुरा सृष्टा ग्रहा नागास्त्वनेकशः । अनन्त भास्करविद्यात् सोम विद्यात्तु वासुकिम् । तक्षकं भूमिपुत्रन्तुकर्कोटञ्च बुधं विदुः । पद्म वृहस्पतिं विद्यान्महा-पद्मञ्च भार्गवम् । कुलिकः शङ्खपालश्च द्वावेतौ तु शनै-श्चरः । पूर्वपादः शङ्खपालो द्वितीयः कुलिकोऽस्य च ।नेत्रभागे यमौ दिष्टौ दिनरात्री तथैव च । शुक्रसोमौच सध्याह्ने उदये तु क्षमासुतम् । प्राणः प्रागष्टमे भागेदिवासन्धाविहोच्यते । ग्रहाश्च भुञ्जते० राजन्! पथिमृत्यु व्रजत्यधः । अधो गत्वा भवेत् सर्पो निर्विषोनात्र संशयः” भविष्यपु०  “मास्याषादे तथा ज्यैष्ठे प्रमा-द्यस्ति भुजङ्गमाः । ततो नागो नागिनी च मैथुनंसंप्रपद्यो । चतुरो वार्षिकान् मासान् नागी गर्भमधा-रयत् । ततः कार्त्तिकमासे तु अण्डकानि प्रसूयते ।अण्डकानान्तु विज्ञेयं द्वे शते द्वे च विंशती । तान्येवभक्षयेत् सा तु भागैकं घृणया त्यजेत् । सुवर्णार्कवर्ण-निभात् पुमात् संजायतेऽण्डकात । तानेव खदतेसपी अहोरात्राणि विशतिम् । अर्कोदकसुवर्णाभात्दीर्घराजीवसन्निमात् । तस्मादुत्पाद्यते स्त्री वै अण्डाद्व्राह्मणसत्तम! । शिरीषपुष्पवर्णाभादण्डकात्स्यान्नपुसकम् । ततो भिनत्ति चाण्डानि षणमासेन तु गौ-तम! । ततस्ते प्रीतिसम्बन्धात् स्नेहं वध्नन्ति बालकाः ।ततोऽसौ सप्तरात्रेण कृष्णो भवति यत्नतः । आयुःप्रमाणंसर्पाणां शतं विंशोत्तर स्मृतम् । मृत्युश्चाष्टविधो ज्ञेयःशृणुष्यात्र यथाक्रमम् । मयूरात् मानुषाद्वापि चकोराङ्गो-खुरात्तथा । विडालान्नकुलाच्चैव वराहाद्वृश्चिकात्तथा ।एतभ्यो यदि मुच्येत जीवेद्वि शोत्तरं शतम् । सप्ताहे तु ततःपूर्णे दंष्ट्राणान्तु विरोहणम् । विषस्यागमनं तत्र विक्ष-पश्च पुनः पुनः । एव ज्ञात्वा तु तत्त्वेन विषकर्म समा-रभेत् । एकविंशतिरात्रेण विषं दंष्टासु जायते । नागीपार्श्वसमावर्त्ती बालसर्पस्तु उच्यते । पञ्चविंशतिरात्रस्तुसद्यः प्राणहरो भवेत् । षण्मासाज्जातमात्रस्तु कञ्चुकंवै प्रमुञ्चति । पादानाञ्चापि विज्ञेया द्वे शते द्वे चविंशती । गोलोमसदृशाः पादाः प्रविशन्ति क्रमन्ति च ।सन्धीनां चास्य विज्ञेयं द्वे शते विंशती तथा । पांशुल्यश्चापि विज्ञेया द्वे शते विंशतिस्तथा । अकालजाता येसर्पा निर्विषास्ते प्रकीर्त्तिताः । पञ्चसप्ततिवर्षाणि आ-युस्तेषां प्रकीर्त्तितम् । रक्तपीतशुक्लदन्ता आनीला म-न्दवेगिनः । एते अल्पायुषो ज्ञेया अल्पाहाराश्च भी-रवः । एकञ्चास्य भवेद्वक्त्रं द्वे जिह्वे च प्रकीर्त्तिते ।दंष्ट्राश्चतस्रो विज्ञेया प्रजापतिवचो यथा । प्रथमा ब्रह्म-दैवत्या द्वितीया विष्णुदैवता । तृतीया रुद्रदैवत्याचतुर्थी यमदैवता । हीना प्रमाणतः सा तु वामनेत्रंसमाश्रिता । नास्यां मन्त्राः प्रयोक्तव्या नौषधं नैव भे-षजम् । वैद्यः पराङ्मुखो याति मृत्यु स्तस्या विलेखनात् ।चिकित्सा न बुधैः कार्य्या तदन्तं तस्य जीवितम् ।मकरीं मासिकीं विद्यात् करालीञ्च द्विमासिकीम् । काल-रात्री भवेत् त्रीणि चतुरो यमदूतिका । मकरीं शस्त्रकंविद्यात् कराली काकपादिका । ढककाकृतिः काल-रात्री याम्या कूपाकृतिः स्मृता । मकरी वातुला ज्ञेयाकराली पैत्तिकी स्मृता । कफात्मिका कालरात्री यम-दूती त्रिदोषिका । शुक्ला तु मकरी ज्ञेया करालीरक्तसन्निभा । कालरात्री भवेत् पीता कृष्णा च यम-दूतिका” भविष्यपु०  । कश्यप उवाच “सविषा दंष्ट्रयो-र्मध्ये यमदूती तु चेद्भवेत् । न चिकित्सा बुधैः कार्य्यातं गतासुं विनिर्दिशेत् । प्रहरार्द्धं दिवारात्रौ एकैकंभुञ्जते त्वहिः । एकस्य च समानञ्च द्विताय षोडशंतथा । नागोदये य उद्दष्टो हतो विद्धो विदारितः । काल-दष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा । यन्मात्रः पतते-बिन्दुर्वालाग्रसलिलोद्धृतः । तन्मात्रं स्रवते दंष्ट्राविषंसर्पस्य दारुणम् । ज्वालाशते तु संपूर्णे देहे संक्रमतेविषम् । यावत् संक्रामयेदबाहुं कुञ्चितं वा प्रसारयेत् ।अनेन क्षणमात्रेण विषं गच्छति मस्तके । एधते विष-वेगस्तु शतशोऽथ सहस्रशः । वर्द्धते रक्तमासाद्य ततोवाते शिखी यथा । तैलबिन्दुर्जलं प्राप्य यथा वेगेन वर्द्धते ।शिखण्डी आश्रयं प्राप्य मारुतेन समीरितः । ततस्ता-लाशतं प्राप्य त्वचास्थानं विचेष्टितम् । त्वचासु द्विगुणंविद्याच्छोणितेषु चतुर्गुणम् । पित्ते तु त्रिगुणं यातिष्मेष्मे वै षोडशं भवेत् । वायौ त्रिंशद्गुणञ्चैव मज्जेषष्टिगुणं तथा । प्राणे चैकार्णवीभूते सर्वस्रोतो निरो-धयेत् । स्नातसा रुध्यमानेन याति साध्यमसाध्यताम् ।ततोऽसौ म्रियते जन्तुर्निश्वासाच्छ्वासवर्जिनः । निष्क्रान्तेतु ततो जीवे भूते पञ्चत्वमागते । तानि भूतानि गच्छन्तियस्य यस्य यथालयम् । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश-मेव च । इत्येषामेव संक्षातः शरीरमभिधीयते । पृथिवीपृथिवीं याति आपस्तीयेषु लीयते । तेजो गच्छति चा-दित्य मारुतो मारुतं व्रजेत् । आकाशञ्चैव आकाशेसह तेनैव गच्छति । स्वस्थानं ते प्रपद्यन्ते परस्परनि-योजिताः । न जीवेदागतः कश्चिदिह जन्मनि सुव्रव! ।विषाथ न उपेक्षेत त्वरितं तु चिकित्सयेत् । एकमस्तिविषं लोके द्वितीयञ्चोपपद्यत । यथा चलविषञ्चैव स्था-वरन्तु तथैव च । प्रथमे विषयेगे तु रोमहर्षः प्रजायते ।द्वितीये विषवेगे तु स्वेदो गात्रेषु जायते । तृतीये विष-येगे तु कम्पो गात्रेषु जायते । चतुर्थे विषवेगे तुश्रोत्रान्तरनिरोधकृत् । पञ्चमे विषवगे तु हिक्का गात्रेषुजायते । षष्ठे तु विषवेगे तु ग्रीवाभङ्गस्तु जायते ।सप्तमे विषवेगे तु प्राणभ्यो विप्रमुच्यते सप्तधातुवहाह्येते वैनतेयेन भाषिताः । त्वचास्थाने विषप्राप्ते तस्यरूपाणि मे शृणु । अङ्गानि तिमिरायन्ते यतन्ते चमुहुर्मुहुः । एतानि यस्य चिह्नानि तस्य त्वचगतं वि-षम् । तस्यागदे प्रवक्ष्यामि येन सम्मद्यते सुखम् । अर्क-मूलसपामार्गं प्रियङ्गुं तगर तथा । एतदालोड्यदातव्यं ततः सम्पद्यते सुखम् ततस्तस्मिन् कृते विप्र! ननिवर्त्तेत चेद्विषम् । त्वचःस्थानं ततो भित्त्वा रक्तस्थानंप्रधावति । विषे च रक्तसप्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु ।दह्यते मुह्यते चैव शीतलं बहुमन्यते । एतानि यस्यरूपाणि तस्य रक्तं गत विषम् । तत्रागदं प्रवक्ष्यामियेन सम्पद्यते सुखम् । उशीरं चन्दनं कुष्ठमुत्पलंतगरं तथा । कहाकालस्य मूलानि सिन्धुवार-मृगस्य च । हिङ्गुञ्च मरिचञ्चैव पूर्वयेगे तु दापयेत् ।वृहती वृश्चिकाली च इन्द्रवारुणिमूलकम् । सर्पगन्धाघृतं चैव द्वितीये परिकीर्त्तितम् । सिन्धुवारं तथा हिङ्गुतृतीये कारयेद्बुधः । नस्यं पानञ्च कूर्वीत अञ्जनंलेपनं तथा । एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ।रक्तस्थानं ततो गत्वा पित्तस्यानं प्रधावति । पित्त-स्थानगते विप्र! विषे रूपाणि मे शृणु । उत्तिष्ठते नि-पतते दह्यते मुह्यते तथा । गात्रतः पीतता स्याद्वै दिशःपश्यति पीतिकाः । धवलाश्च भवेन्मूर्च्छा न चात्मानंविजानते । विषक्रियां तस्य कुर्य्यात् यथा सम्पद्यतेसुखम् । पिप्पलं मधुकं चैव मधुखण्डघृतं तथा ।मधुसारमलाबूञ्च जातिशर्करबालुकाम् । इन्द्रवारुणिमूलञ्च गवां मूत्रेण पेषयेत् । नस्यं तस्य प्रयुञ्जीत पान-मालेपमञ्जनम् । एतेनैवोपचारेण ततः सम्प्रद्यते सुखम् ।पित्तस्थानमतिक्रम्य श्लेष्मस्थानञ्च गच्छात । श्लेष्मस्थानेततः प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु । गात्राणि तस्यरुध्यन्ते निश्वासश्च न जायते । लाला च स्रवते तस्यकण्टो घुरघुरायते । एतानि यस्य रूपाणि श्लेष्मस्थान-गतं विषम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यत सुखम् ।त्रिकटुकं कोशातकी लोध्रञ्च मधुसारकम् । एतेषां सप्त-भागानि गवां मूत्रेण पेषयेत् । नस्यं पानञ्च कुर्वीतअञ्जनं लेपनं तथा । एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यतेसुखम् । श्लेष्मस्थान्मतिक्रम्य वायुस्थानञ्च गच्छति ।तत्र रूपाणि वक्ष्यामि वायुस्थानगते विषे । आध्मायतेच जठरं यत्नवांश्च न पश्यति । ईदृशं कुरुते रूपं दृष्टि-भङ्गश्च जायते । एतानि यस्य रूपाणि तस्य वायुगतंविषम् । तस्यागद प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ।शोणभूलं पियालञ्चा रक्ता च गजपिप्पली । हिङ्गुञ्चपिष्ट्वा गुडिकाञ्च कुर्य्याद्दद्याच्च तस्याञ्जनलेपादीन् । एषो-ऽगदः सर्वविषाणि हन्यात् स्वयम्भुवा देववरेण सृष्टः ।अञ्जनञ्चैव नस्यञ्च क्षिप्रं दद्याद्विषान्विते । वायुस्थानंततो मुक्त्वा मज्जस्थानं प्रधावति । विषे मज्जगते विप्र!तस्य रूपाणि मे शृणु । दृष्टिश्च हीयते तस्य भृश-मङ्गानि मुञ्चति । एतानि यस्य रूपाणि तस्य मज्जगतविषम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ।वृत मधु शर्कराञ्च उशीरं चन्दनं तथा । एतदालाड्यदातव्यं प्रानं तस्य च सुव्रत! । ततः प्रणश्यते दुःखंततः सम्पद्यते सुखम् । अथ तस्मिन् कृते योगे विषंतस्य निवर्त्तते । मज्जस्थानं ततो गत्वा मर्मस्थान प्र-धावति । विषे च मर्मसंप्र प्ते शृणु रूपं यथा भवेत् । नि-श्चेष्टः पतते भूमौ कर्णाभ्यां वधिरो भवेत् । वारिणासिच्यमानस्य रामहर्षो न जायते । दण्डेन हन्यमानस्यदण्डराजी न जायते । शस्त्रेण छिद्यमानस्य रुधिरं नप्रवर्त्तते । केशेषु लुच्यमानेषु नैव क्त्र शंप्रवेदने । यस्यकर्णौ च पार्श्वौ च हनूप्रादौ च सन्धयः । शिथिलानिभवन्तीह स गतासुरिति श्रुतिः । एतानि यस्य रूपाणिविपरीतानि गौतम! । मृतन्तु तं विजानीयात् कश्य-पस्व वचो यथा । वैद्यास्तस्य न पश्यन्ति ये पश्यन्तिकुशिक्षिताः । विचक्षणास्तु पश्यन्ति मन्त्रौषधिसम-न्विताः । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि स्वयं रुद्रेण भाषितम् ।मयूरपित्तं मार्ज्जारपित्तं नकुलपित्तकम् । मत्स्य-महिषपित्तञ्च धानालीमूलमेव च । कुङ्कुमं भार्गवंकष्ठं काश्मरी च त्वचं तथा । उद्पलस्य च किञ्जल्कंपद्मस्य कुमुदस्य च । एतानि समभागानि गामूत्रेण चपेषयेत् । एषोऽगदो यस्य हस्ते दष्टेन म्रियते न वै ।कालाहिनापि दष्टोऽपि क्षिप्रं भवति निर्विषः । क्षिप्र-मेव प्रदातव्यं मृतसञ्जीवबौषधम् । अञ्जनञ्चिव नस्वञ्चक्षिप्रं दद्यात् विचणणः” भविष्यपु०  । कश्यप उवाच“अतःपर प्रवक्ष्यामि नानानां रूपलक्षणम् । सर्पदष्टस्वच तथा सनामाद्द्विजपुङ्गव! । अथ सर्पेण दष्टस्यऊर्ध्वा वृष्टिः प्रजायते । सर्प्पादष्टस्य च तथा व्यधो-दृष्टिः प्रजायते । नपुंसकेन दष्टस्य अद्गमर्दः प्रजा-यते । रुपा दष्टख वा साम्या दृष्टिर्व्विजवरोत्तम! ।कुमारेणापि दष्टस्य दक्षिणा एव जायते । गुर्विण्यावाथ दष्टस्य तथा स्वेदश्च जायते । रोसाञ्चःस्यात् हूति-कया वेपयुश्चापि जायते । पत्रनी प्रमवदात्नौ दिवासर्पो विवाघिकः । नपुंसकस्वु मख्यायां कश्यपेन तुभापितम् । चन्धकारे तु दष्टानामुदके गहने वने ।सप्तस्य वै प्रमत्तख पदे सर्पो न दृश्यते । दष्टरूपाण्य-जानन् वै कयं वैद्यश्चिकित्सति चतुविंघास्तु सपोक्ताःपन्नगास्तु महात्मना । दर्वीकरा मण्डतिनो राजिलाव्यन्तरास्तथा । दर्वीकरा वातविपा मण्डलाः मैत्तिकाःस्मृताः । श्लेष्मला राजिला ज्ञेया व्यन्तराः सान्निपा-तिकाः । रक्तं परीक्षयेद्गाढं सर्पाणान्त पृथक् पृथक् ।कृष्णं दपींकराणान्तु जायते वातमुल्वणम् । रक्तं घनञ्चबहुशः शोणितं मण्डलिक्षते । पिच्छिलं राजिले स्वल्पंतद्वद्व्यन्तरके तथा । ज्ञेयाः सर्पास्तु चत्वारः पञ्चमीनोपलायते । ब्रह्मणः क्षक्षित्रो वैश्यः शूद्रश्चैव चतु-र्थकः । ब्राह्मणे मधुरं दद्यात् तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे ।वैश्यं कर्षफलं दद्यात् शूद्रे त्रिफलमेव वा । व्राह्मणेनतु द्रष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते । मर्च्छा च प्रबलास्याद्वैन ज्ञानमभिजायते । श्यामवर्णं मुखञ्च स्यान्मन्या-स्तम्भश्च जायते । तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यतसुखम् । अश्वगन्धामपामार्गं सिन्धुवारं सुरालयम् ।एतत् सर्पिः समायुक्तं पानं नस्यञ्च दापयेत् । एतेनै-वोपचारेण सुखी भवति मानवः । क्षत्रियेण तु दष्टस्यकम्पो गात्रेषु जायते । मूर्च्छा मोहस्तथा स्याद्वै नज्ञानमभिजायते । जायते वेदना तस्य ऊर्ध्वञ्चेवनिरीक्षते । तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम् ।अर्कमूलमपानार्गं प्रियङ्गुमथ वारुणीम् । एतत् सर्पिः-समायुक्तं पानं तस्य प्रदापयेत् । एतेनैवोपचारेण मुखीभवति मानवः । वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणियानि तु । श्लेष्ममकोपो लाला च नवोद्वहति वेदना ।मूर्च्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनन्दति । तस्यकुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम् । अश्वगन्धां सगोमूत्रां गृहधूभं सगुग्गुलम् । शिरीषार्कपलाशञ्चश्वेतां च गिरिकर्णिकाम् । गोमूत्रेण समायुक्तं पानंनस्यञ्च दापयेत् । एष वैश्येन दष्टानामगदः परिकी-र्त्तिवः । शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गोतम! ।कुप्यते वेपते चैव ज्वरः शीतञ्च जायते । अङ्गानि चुलु-चुलायन्ते शूद्रदष्टस्य लक्षणम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामियेन सम्पद्यते सुखम् । पद्मञ्च लोध्रकञ्चैव क्षौद्रं पद्मस्यकेसरम् । मधु मधूकसारञ्च श्वेता च गिरिकर्णिका ।एतानि सममागानि पेषयेत् शीतवारिणा । पान लेपा-ञ्जनं नस्यं सुखी भवति मानवः । पूर्वाह्णे चरते विप्रोमध्याह्णे क्षत्रियश्चरेत् । अपराह्णे चरेद्वैश्यः शूद्रःसन्ध्याचरो भवेत् । आहारश्चात्र पुष्पाणि ब्राह्मणानांविदुर्बुधाः । मूषिकाः क्षत्रियाणाञ्च आहारो द्विज-सत्तम! । वैश्या मण्डूकमक्ष्याश्च शूद्राः सर्वाशिनकथा ।अग्रतो दशते विप्रः क्षत्रियो दक्षिणेन तु । वामपार्श्वेसदा वैश्यः पश्चाद्वै शूद्र आदशेत् । मदकाले तु संप्राप्तेपीड्यमाना महाविषाः । अवेलाया दशन्ते वै मैथुनार्त्ताभुजङ्गमाः । पुष्पगन्धाः स्मृता विप्राः क्षत्रियाश्चन्दना-बहाः । वैश्याश्च घृतगन्धा वै शूद्राः शूर्मस्य गन्धिनः ।वासं तेषां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । नदीकूप-तडागेषु गिरिप्रस्रवणेषु च । आरामेषु पवित्रेषु शुचि-ष्वायतनेषु च । वसन्ति ब्राह्मणाः सर्पा ग्रामद्वारेचतुष्पथे । क्षत्रियो वसते नित्यं तोरणेषु पुरेषु च ।गोशालास्वश्वशालासु पलालेषु तटेषु च । गोष्ठेषु पथिवृक्षेषु विप्र! वैश्या वसन्ति च । अविविक्तेषु स्थानेषुनिर्झरेषु वनेषु च । शून्यागारे श्मशाने च शूद्रा विप्र!वसन्ति च । श्वेताश्च कपिलाश्चैव ये सर्पास्त्वनलप्रभाः ।मनस्विनः सात्त्विका ये ब्राह्मणास्ते बुधैः स्मृताः ।रक्तवर्णसुवर्णाभाः प्रबालमणिसन्निभाः । सूर्य्यप्रभास्तथाविप्र! क्षत्रियास्ते भुजङ्गमाः । नानाविचित्रराजीभि-रतसीवर्णसन्निभाः । माणपुष्पसुवर्णाभा वैश्यास्ते चभुजङ्गमाः । काकोदरनिभाः केचित् ये च अञ्जन-सन्निभाः । काकवर्णा धूम्रवर्णास्ते शूद्राः परिकीर्त्तिताः ।यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशमङ्गुलमन्तरम् । बालदष्टं विजा-नीयात् कश्यपस्य वचो यथा । यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशंद्व्यङ्गुलमन्तरम् । योवनस्थेन दष्टस्य एतद्भवति लक्षणम् ।यस्य सर्पेण दष्टस्य सार्द्धद्व्यङ्गुलमन्तरम् । वृद्धदष्टं वि-जानीयात् कस्यपस्य वचो यथा” भविष्यपु०  । “स्थाना-म्यादौ प्रवक्ष्यामि नद्यां दष्टो न जीवति । चितावल्-मीकशैलादौ कूपे च विवरे तरोः । दंशे रेखात्रयं यस्यप्रच्छन्नं स न जीवति । षष्ठ्याञ्च कर्कटे मेषे मूलाश्लेषामघादिषु । कक्षाश्रोणिगले सन्धौ शङ्खकर्णोदरादिषु ।दण्डी शस्त्रधरो भिक्षुर्नग्नादिः कालदूतकः । वक्त्रेवाहौ च ग्रीवायां पृष्ठे च न हि जीवति । पूर्वंदिनपतिर्भुङ्क्ते ह्यर्द्धयामन्ततो परे । शेषाः ग्रहाःप्रतिदिनं षट्संख्यापरिवर्त्तनैः । नागभोगक्रमो ज्ञेयारात्रौ बाणविवर्त्तनैः । शेषोऽर्कः फणिप्रश्चन्द्रस्तक्षकोभौम ईरितः । कर्कोटोज्ञो गुरुः पद्मो महापद्मश्चभार्गवः । शङ्खः शनैश्चरो राहुः कुलिकश्चाहयो ग्रहाः ।रात्रौ दिवा सुरगुरोर्भोगे स्यादमरान्तकः । पङ्गोःकालो दिवा राहुः कुलिकेन सह स्थितः । यामार्द्ध-सन्धिसंस्थः स वेलां कालयतीञ्चरेत् । बाण द्विषड्वह्निवाजियुगभूरेकभागतः । दिवा मड्वेदनेत्रादि-पञ्चत्रिवसुखांशकैः । पादाङ्गुष्ठे पादपृष्ठे गुलफेजानुनि लिङ्गके । नामौ हृदि स्तनतटे कण्ठे नासा-पुटेक्षणे । कर्णयोश्च भ्रुवोः शङ्खे मस्तके प्रतिपत्क्रमात् । तिष्ठेच्चन्द्रश्च जीवेन पुंसो दक्षिणभागके । का-यस्य वामभागे तु स्त्रिया वायुवहक्रमात् । अमवत्त्व-कृतो मोहो निवर्त्तेत च मर्दनात्” गारुडे १९ अ० ।“आषाढादित्रिमासैः स्याद् गर्भो मासचतुष्टये । अण्ड-कानां शतेद्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते । सर्पा ग्रसन्ति सूतौतान विना स्त्रीं,  पुंनपुंसकान् । उन्मीलतेऽक्षि सप्ताहात्हृष्टो मासाद्भवेद्बहिः । द्वादशाहात् सुबोधः स्याद्दन्ताःस्युः सूर्य्यदर्शनात् । द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतरस्रस्तेषुदंष्ट्रिकाः । कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका ।एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः । षण्मा-सान्मुञ्चते कृत्तिं जीवेत् षष्टिसमाद्वयम् । नागाःसूर्य्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवानिशि । तेषां षट्प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु । शङ्खेन वा महाब्जेनसह तस्योदयोऽथ वा । द्वयोश्चैव नाडिकयोरन्तरंकुलिकोदयः । दुष्टः सकालः सर्वत्र सर्वदंशे विनि-र्दिशेत् । कृत्तिका भरणी स्वातिर्मूलं पूर्वत्रयाश्विनी ।विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी । हस्ता म-न्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः । षष्ठी रिक्ता शिवानिन्द्या पञ्चमी च चतुर्दशी । सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टंदग्धयोगश्च राशयः । एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्चखण्डितम् । अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् ।त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरं नृणाम् । नक्तंद्व्येकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश्च यमचोदिताः । दाहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोषरुजान्वितः । सतोदो ग्र-न्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः । देवालये शून्यमृहेवल्मीकोद्यानकोटरे । सथ्या सन्ध्या रमशाने च शुष्कद्रौसिन्धुसङ्गमे । द्वीपे चतुष्पथे सौष्ठे गृहेऽब्जे पर्वता-ग्रतः । बिलद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके ।शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बूडुम्बरकेषु च । वटे चजीर्णप्राकारे खास्यहृतकक्षजत्रुणि । तालौ शङ्खे गलेमूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः । दंशोऽशुभः” अग्निपु०  ।सुश्रुते तद्दंशलक्षणभेदादिर्दर्शितो यथा“तत्र सर्वेषां सर्पाणां सामान्यत एव दष्टलक्षणं वक्ष्यामः ।किं कारणं विषं हि निशितनिस्त्रिंशाशनिहुतवहदेश्य-कारि मुहूर्त्तमप्युपेक्षितमातुरमतिपातयति । न चाव-काशोऽस्ति वाक् समूहमनुसर्तुम् । प्रत्येकमपि दष्ट-लक्षणेऽभिहिते सर्वत्र त्रैविध्यं भवति । तस्मात्रैविध्यमेव वक्ष्यामः । एतद्धातुरहितमसम्मोहकरञ्च । अपिचात्रैव सर्वसर्पव्यञ्जनावबोधः ।तत्र दर्वीकरविषेण त्वङ्नयननखदशनमूत्रपुरीषदंश-कृष्णत्वं रौक्ष्यं शिरसो गौरवं सन्धिवेदनाकटीपृष्ठ-ग्रीवादौर्बल्यं जृम्भणं वेपथुः स्वरावसादो घुर्घुरकोजडता शुष्कोङ्गारः कासश्वासौ हिक्का वायोरूर्ध्वगमनं शूलोद्वेष्टनं तृष्णा लालास्रावः फेनागमनं स्रोतो-ऽवरोधस्तास्ताश्च वातवेदना मवन्ति ।मण्डलिविषेण त्वगादोनां पीतत्वं शीताभिलाषः परि-धूपनं दाहस्तृष्णा मदो मूर्च्छा ज्वरः शोणितागमनमूर्ध्व-मधश्च मांसानामवशातनं श्वयथुर्दंशकोथः पीतरूपदर्शन-माशुकोपस्तास्ताश्च पित्तवेदना भवन्ति ।राजिमद्विषेण शुक्लत्वं त्वगाटीनां शीतज्वरो रोमहर्ष-स्तब्धत्वं गात्रानामोदंशशोफः सान्द्रकफप्रसेकश्छर्दिर-भीक्ष्णमक्ष्णोः कण्डूः कण्ठे श्वयथुर्घुर्घुरक उच्छासनिरो-धस्तमःप्रवेशस्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति ।पुरुषाभिदष्ट ऊर्ध्वं प्रेक्षतेऽधस्तात् स्त्रिया सिरा-श्चोत्तिष्ठन्ति ललाटे । नपुंसकाभिदष्टस्तिर्य्यक्प्रेक्षीभवति । गर्भिण्या पाण्डुमुखोध्मातश्च । सूतिकयाशूलार्त्तो रुधिरं मेहत्युपजिह्विका चास्य भवति ।ग्रासार्थिनान्नं काङ्क्षति । वृद्धेन मन्दा वेगाश्च ।बालेनाशु मृदवश्च निर्विषेणाविषलिङ्गम् । अन्धा-हिकेनान्धत्वमित्येके । ग्रसनादजगरः शरीरप्राण-हरो न विषात् । तत्र सद्य प्राणहराहिदष्टः पततिशस्त्राशनिहत इव भूमौ स्रस्ताङ्गः स्वपिति ।तत्र सर्वेषां सर्पाणां विषस्य सप्त वेशा भवन्ति तत्रदर्वीकराणां प्रथमे वेगे विष शोणितं दूषयति तत् प्र-दुष्टं कृष्णतामुपैति तेन कार्ष्ण्यं पिपीलिकापरिसर्पणमिवचाङ्गे भवति । द्वितीये मांसं दूषयति तेनात्यर्थं कृष्णताशोफो ग्रन्थयश्चाङ्गे भवन्ति । तृतीये मेदो दूषयति तेनदंशक्लेदः शिरोगौरवं स्वेदश्चक्षुर्ग्रहणञ्च । चतुर्थेकीष्ठमनुप्रविश्य कफप्रधानान् दोषान् दूषयति । तेनतन्द्राप्रसेकसन्धिविश्लेषा भवन्ति । पञ्चमेऽस्थीन्यनुप्रवि-शति प्राणमग्निञ्च दूषयति तेन पर्वभेदो हिक्का दा-हश्च भवति । षष्ठे मज्जानमनुप्रविशति ग्रहणोञ्चात्यर्थंदृषयति तेन गात्राणां गौरवमतीसारो हृत्पीडा मूर्च्छाच सवति । सप्तमे शुक्रमनुप्रविशति व्यानञ्चात्यर्थकोपयति कफञ्च सूक्ष्मस्रोतोभ्यः प्रच्यावयति तेन श्लेष्म-वर्त्तिप्रादुर्भावः कटीपृष्ठभङ्गश्च सर्वचेष्टाविघातो लाला-स्वेदयोरतिप्रवृत्तिरुच्छासनिरोधश्च भवति ।तत्र मण्डलिनां प्रथमे वेगे विषं शोणित्रं दूषयति तत्तत्रप्रदुष्टं शीततामुपैति तत्र परिदाहः पीतावभासताचाङ्गानां मवति । द्वितीये मांसं दूषयति तेनात्यर्थं पीत-तापरिदाहौ दंशे श्वयथुश्च भवति । तृतीये मेदो दूषयतितेन पूर्ववच्चक्षुर्ग्रहणं तृष्णा दंशे क्लेदः स्वेदश्च । चतुर्थेकोष्ठमनुप्रविश्य ज्वरमापादयति पञ्चमे परिदाहं सर्व-गात्रेषु करोति । षष्ठसप्तमया पूर्ववत् ।राजिमतां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत्प्रदुष्टंपाण्डुतामुपैति तेन रोमहर्षः शुक्लावभासश्च पुरुषो भवति ।द्वितीये मांसं दूषयति तेन प्राण्डुतात्यर्थं जाड्यं शिरः-शोफश्च भवति । तृतीये मेदो दूषयति तेन चक्षुर्ग्रहणंस्वेदो घ्राणाक्षिम्रावश्च भवति । चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्यमन्यास्तम्भं शिरोगौरवं चापाइयति । पञ्चमे वाक-सङ्गं शीतज्वरञ्च करोति षष्ठसप्तमयोः पूर्ववदिति ।भवन्ति चात्र । धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः संपरिकी-र्त्तिताः । तास्वेकैकामतिक्रम्य वेगं प्रकुरुते विषम् । ये-नान्तरेण हि कलां कालकल्पं भिनत्ति हि । समीरणे-नोह्यमानं तत्तु वेगान्तरं स्मृतम् । शूनाङ्ग प्रथमे वेगेपशुर्ध्यायति दुःखितः । लालास्रावो द्वितीये तु कृष्णाङ्गःपीद्ध्य्यते हृदि । तृतीये च शिरो दुःख कण्ठग्रीवञ्च तक्ष्यते ।चतुर्थे वेपते मूढः खादन् दन्तान् जहात्यसून् । केचि-द्वेगत्रयं प्राहुरन्तश्चैतेषु तद्विदः । ध्यायति प्रथमे वेगेपक्षी मुह्यत्यतः परम् । द्वितीये विह्वलः प्रोक्तस्तृतीयेमृत्युमृच्छति । केचिदेकं विहङ्गेषु विषवेगमुशन्ति हि ।मार्ज्जारनकुलादीनां विषं नातिप्रवर्त्तते” । “अथातःसर्पदष्टचिकित्सितकल्पं व्याख्यास्यामः । सर्वैरेवादितः सर्पैःशाखादष्टस्य देहिनः । दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टा(तागा)-श्चतुरङ्गुले । प्लोतचमान्तवल्कानां मृदुनाऽन्यतमेन च ।न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर्निवारितम् । दहेद्दंश-मथोत्कृत्य यत्र बन्धो न जायते । आचूषणच्छेददाहाःसर्वत्रैव तु पूजित । प्रतिपूर्य्य मुखं वस्त्रैर्हितमाचूषणंभवेत् । स दष्टव्योऽथ वा सर्पो लोष्टो वापि हि तत्-क्षणम् । अथ मण्डलिना दष्टं न कथञ्चन दाहयेत् ।स पित्तविषबाहुल्याद्दशो दाहाद्विसर्पति । अरिष्टामपिमन्त्रैश्च बध्नीयान्मन्त्रकोविदः । सा तु रज्ज्वादिभिर्बद्ध्वाविषघ्नतिकरो मता । देवब्रह्मर्षिभिः प्रोक्ता मन्त्राः सत्यतपोमयाः । भवन्ति नान्यथा क्षिप्रं विषं हन्युः सुदु-न्तरम् । विषं तेजोमयैर्सन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः । यथानिवार्य्यते क्षिप्रं प्रयुक्तैर्न तथौषधैः । मन्त्राणां ग्रहणंकाय्य स्त्रीमांसमधुवर्जिना । जिताहारेण शुचिना कु-शास्तरणशायिना । गन्धमाल्योपहारैश्च बलिभिश्चापिदेवताः । पूजयेन्मन्त्रसिद्ध्यर्थं जपहोमैश्च यत्नतः । म-न्त्र स्तु विधिना प्रोक्तः हीना वा स्वरवर्णतः । यस्मान्नसिद्धिमायान्ति तस्माद् योज्योऽगदक्रमः । समन्ततःसिरादंशाद्विद्धेषु कुशलो भिषक् । शाखाग्रे वा ल-लाटे वा वेध्यास्ता विसृते विषे । रक्ते निर्ह्रियमाणेतु कृत्स्नं निर्ह्रियते विषम । तस्माद्विसावयेद्रक्तं सा ह्यस्यपरमा क्रिया” ।

Capeller

German

 सर्प॑,  f.
  ई,  schleichend. kriechend. m.
 
Schlange,  Schlangendämon
 f.
  ई. Abstr.
सर्पता f.
 , 
°त्व n.
 

Grassman

German

 sarpá,  m.,  Schlange [von sṛp].
-ás {842, 6}.

Burnouf

French

 सर्प सर्प m.
  (सृप्) mouvement régulier,  marche
 action
de ramper,  de se glisser.
-- S. m.
  serpent. Gr.
ἑρπετόν
 lat. serpens.
सर्पकङ्काली f.
  esp. de plante.
सर्पदंष्ट्रा f.
  tragia involucrata,  bot.
सर्पफणज m.
  (फण
 जन्) sorte de pierre précieuse.
सर्पभुज् m.
  paon
 grue
 etc.
सर्पमणि m.
  sorte de pierre précieuse.
सर्पयामि (c. de सृप्) faire aller,  faire avancer.
(dénom. ) serpenter.
सर्पराज m.
  Vāsuki,  roi des Nāgas.
सर्पसत्रिन् m.
  (सत्र) Janamejaya,  fils de Parīkṣit.
सर्पहन् m.
  tueur de serpents.
		 Mangouste.
सर्पाक्ष n.
  (अक्ष) graine d'elæocarpus.
सर्पाख्य m.
  (आ
 ख्या) mesua ferrea.
सर्पाराति m.
  (अराति) paon
		 mangouste.
		 Garuḍa.
सर्पारि m.
  (अरि) mms.
सर्पाशन m.
  (अश्) paon. 
सर्पेष्ट n.
  (इष्ट) sandal.

Stchoupak

French

 सर्प-
 (qui rampe) m.
  serpent 
 n.
  d'un Rudra 
 pl.
  classe de génies 
-तां गम्- devenir un serpent 
 -ई-भू- id.
°कोटर- nt. trou de serpent.
°गति- f.
  démarche tortueuse.
°देव-जन-विद्या- f.
  science des serpents et des génies 
 -°देवी-
f.
  n.
  d'un Tīrtha.
°पति- m.
  roi des serpents.
°बन्ध- m.
  ruse,  moyen astucieux.
°मालिन्- m.
  n.
  d'un Ṛṣi.
°मुद्रक- nt. bague à cachet qui représente un serpent.
°याग- m.
  sacrifice de serpents.
°राज- m.
  = {%°pati- 
 %} n.
  de Vāsuki.
°रूपिन्- a. en forme de serpent.
°विनाशन- nt. destruction des serpents.
°विवर- m.
  nt. = °कोटर-।
°वृश्चिक-रोमवन्त्- a. qui a des serpents et des scorpions en guise de
cheveux.
°वेणी- f.
  mode de coiffure ou d'ornement (?).
°सत्त्र- nt. sacrifice de serpents (accompli par Janamejaya).
सर्पान्त- m.
  fils de Garuḍa.
सर्पात्रि-केतन- m.
  n.
  de Kṛṣṇa.
सर्पावास- m.
  séjour des serpents.
सर्पास्य- (à figure de serpent) m.
  n.
  d'un Rakṣas.
सर्पेश्वर- m.
  Vāsuki.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.