| YouTube Channel

सर्गः (sargaH)

 
Apte
English
सर्गः [sargḥ], [सृज्-घञ्]
Relinquishment, abandonment.
Creation
आराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे
Bhāg.*
 3.1.28
अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः
V.*
 1.8.
The creation of the world
प्रलयस्थितिसर्गाणां कारणतां गतः
Ku.*
 2.6
R.*
 3.27
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः
Bhāg.*
 3.1.13.
Nature, the universe
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साभ्ये स्थितं मनः
Bg.*
 5.19.
Natural property, nature.
Determination, resolve
गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते
R.*
 3.51
14. 42
Śi.*
 19.38.
Assent, agreement.
A section, chapter, canto (as of a poem).
Rush, onset, advance (of troops).
Voiding of excrement
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च धर्मिणः । नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः ॥
Mb.
 * 13.162.35.
N.
 of Śiva.
Fainting, swoon (मोह).
Ved.
 A horse.
Production (of the implement of war)
सर्गाणां चान्ववेक्षणम्
Mb.
 * 12.59.44. (com. सर्गाणां रथादिनिर्माणानाम्).
Effort, exertion.
The aspiration at the end of a word (विसर्ग).Comp. -क्रमः the order of creation. -बन्धः a great poem having several cantos, a Mahākāvya
सर्गबन्धो महाकाव्यम् S. D.
Apte 1890
English
सर्गः [सृज्-घञ्] 1 Relinquishment, abandonment.
2 Creation
अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चंद्रो नु कांतिप्रदः V. 1. 8.
3 The creation of the world
Ku. 2. 6
R. 3. 27.
4 Nature, the universe.
5 Natural property, nature.
6 Determination, resolve
गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते R. 3. 51
14. 42
Śi. 19. 38.
7 Assent, agreement.
8 A section, chapter, canto (as of a poem).
9 Rush, onset, advance (of troops).
10 Voiding of excrement.
11 N. of Śiva.
12 Fainting, swoon (मोह).
13 Ved. A horse.
Comp.
क्रमः the order of creation.
बंधः a great poem having several cantos, a Mahākāvya
सर्गबंधो महाकाव्यं S. D.
Hindi
Hindi
जन्म और मृत्यु
Apte Hindi
Hindi
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
"छोड़ना, परित्याग"
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
सृष्टि
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
सृष्टिरचना
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
"प्रकृति, विश्व"
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
"नैसर्गिक गुण, प्रकृति"
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
"निर्धारण, संकल्प"
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
"स्वीकृति, सहमति"
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
"अनुभाग, अध्याय, सर्ग"
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
"धावा, हमला, प्रगमन"
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
मलत्याग
सर्गः
पुं*
 - सृज् + घञ्
शिव का नाम
सर्गः
पुं*
 - सृज्+घञ्
शस्त्रास्त्रों का उत्पादन
सर्गः
पुं*
 - सृज्+घञ्
शब्द के अन्त में महाप्राणता
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 काण्डः, काण्डम्, सर्गः, अध्यायः, उल्लासः, पर्व
noun
कस्यापि विषयस्य ग्रन्थस्य वा विभागः।
"रामायणस्य सप्त काण्डाः सन्ति।"
Synonyms:
 अध्यायः, पाठः, परिच्छेदः, सर्गः, वर्गः, उद्घातः, अङ्कः, संग्रहः, उच्छ्वासः, परिवर्तः, पटलः, पर्वः, आह्निकम्, प्रकरणम्
noun
ग्रन्थसन्धिः।
"उपाध्यायेन प्रवचने गीतायाः पञ्चमस्य अध्यायस्य विवरणं कृतम्।"
Synonyms:
 अध्यायः, परिच्छेदः, अध्ययः, सर्गः, पर्वः, विच्छेदः, स्कन्धः, प्रकरणम्, प्रस्तावः, अङ्कः, वर्गः, शाखा, उल्लासः, उच्छ्वासः, आश्वासः, उद्यतः
noun
एकविषयप्रतिपादनदृष्ट्या ग्रन्थस्थितप्रकरणस्य अवयवः।
"अस्मिन् अध्याये प्रभुरामचन्द्रस्य जन्मनः अद्भुतं वर्णनम् अस्ति।"
Synonyms:
 निर्माणम्, सर्जनम्, सृष्टिः, उत्पत्तिः, सर्गः, निसर्गः, भावनम्
noun
उत्पादनस्य क्रिया।
"अस्य भुवनस्य निर्माणं मुघलशैल्या कृतम्।"
Tamil
Tamil
ஸர்க3: : தியாகம், விட்டுவிடுதல், இயற்கை குணம், சிருஷ்டி, படைப்பு, தீர்மானம், காப்பியத்தின் பகுதி, ஒப்பு, உலகு, வேகமாகச் செல்லுதல்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सर्गः,
पुं,
 (सृज् + घञ् ।) स्वभावः । निर्म्मोक्षः ।(यथा, महाभारते । १३ । १६२ । ३५ ।“राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च धर्म्मिणः ।नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः ॥
”)निश्चयः । (यथा, रघुः । ३ । ५१ ।“गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष तेन खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान् ॥
”)अध्यायः । (यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ५५९ ।“नातिस्वल्पा नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिकाइह ॥
”)सृष्टिः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२ ॥
(यथा, मनुः । १ । २९ ।“हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्म्माधर्म्मावृतानृते ।यद्यस्य सोऽदधात् सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशत् ॥
”संसारः । यथा, गीतायाम् । ५ । १९ ।“इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ॥
”)मोहः । उत्साहः । इति मेदिनी ॥
अनुमतिः ।इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
सर्गविवरणं यथा, --“अव्याकृतगुणक्षोभात् महतस्त्रिवृतोऽहमः ।भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भवः सर्ग उच्यते ॥
”इति श्रीभागवतम् ॥
नवधासर्गो यथा, --“सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः ।कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसंक्रमः ॥
आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः ।द्बितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः ॥
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् ।चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ॥
वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः ।षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः ॥
षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृणु ।रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ॥
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषाञ्च यः ।वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ।उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः ।तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ॥
अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः ।गौरजो महिषः कृष्णः शूकरो गवयो रुरुः ॥
द्बिशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ।खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ॥
एते चैकशफाः क्षत्तः शृणु पञ्चनखान् पशून् ।श्वा शृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्लकौ ॥
सिंहः कपिर्गजः कूर्म्मो गोधा च मकरादयः ।कङ्कगृध्रवकश्येनभासभल्लकवर्हिणः ॥
हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः ।अर्व्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ॥
रजोऽधिकाः कर्म्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ।वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ॥
वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः ।देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ॥
गन्धर्व्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः ।भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ॥
दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः ।अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशं मन्वन्तराणि च ॥
एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः ।सृजत्यमोघसंकल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥
”इति च श्रीभागवते । ३ । १० । १४-२६ ॥
(विष्णुः । इति महाभारतम् । १३ । १४१ । ३० ॥
शिवः । इति च तत्रैव । १३ । १७ । १४८ ॥
)