सरस्वती (sarasvatI)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Spoken Sanskrit
English सरस्वती sarasvatI cow
सरस्वती sarasvatI deity identified with education and knowledge
सरस्वती sarasvatI excellent woman
सरस्वती sarasvatI name of a river [ mythical ]
सरस्वती sarasvatI learning wisdom
सरस्वती sarasvatI any river
सरस्वती sarasvatI region abounding in pools and lakes
सरस्वती sarasvatI celestial or oracular voice
सरस्वती sarasvatI speech or the power of speech
सरस्वती sarasvatI eloquence
Apte
Englishसरस्वती [sarasvatī], 1 of the goddess of speech and learning, and represented as the wife of Brahman
परस्पर- विरोधिन्योरेकसंश्रयदुर्लभम् । संगतं श्रीसरस्वत्योर्भूतये$स्तु सदा सताम् ॥ 5.24.
Speech, voice, words
इति देहविमुक्तये स्थितां रतिमाकाशभवा सरस्वती ... अन्वकम्पयत् 4.39, 43
15.46.
of a river (which is lost in the sands of the great desert).
A river in general.
A cow
ŚB. on MS.* 1.3.49
Vāj.8.43.
An excellent woman.
of Durgā.
of a female divinity peculiar to the Buddhists.
The Soma plant.
The plant called ज्योतिष्मती.
Apte 1890
Englishसरस्वती 1 N. of the goddess of speech and learning, and represented as the wife of Brahman.
2 Speech, voice, words
Ku. 4. 39, 43
R. 15. 46.
3 N. of a river (which is lost in the sands of the great desert).
4 A river in general.
5 A cow.
6 An excellent woman.
7 N. of Durgā.
8 N. of a female divinity peculiar to the Buddhists.
9 The Soma plant.
10 The plant called ज्योतिष्मती.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Monier Williams Cologne
English of a river (celebrated in and held to be a goddess whose identity is much disputed
most authorities hold that the name S° is identical with the Avestan Haraquaiti river in Afghanistan, but that it usually means the Indus in the , and only occasionally the small sacred rivers in Madhya-deśa [see below]
the river-goddess has seven sisters and is herself sevenfold, she is called the mother of streams, the best of mothers, of rivers, and of goddesses
the Ṛṣis always recognize the connection of the goddess with the river, and invoke her to descend from the sky, to bestow vitality, renown, and riches
elsewhere she is described as moving along a golden path and as destroying Vṛtra
as a goddess she is often connected with other deities, e.g. with Pūṣan, Indra, the Maruts and the Aśvins
in the Āprī hymns she forms a triad with the sacrificial goddesses Iḍā and Bhāratī
to a myth told in the xix, 12, S° through speech [वाचा] communicated vigour to Indra
in the Brāhmaṇas she is identified with वाच्, ‘Speech’, and in later times becomes goddess of eloquence See below),
of a well-known small river (held very sacred by the Hindūs
identified with the modern Sursooty, and formerly marking with the Dṛṣadvatī one of the boundaries of the region Ārya-deśa and of the sacred district called Brahmāvarta [see, ii, 17] in vii, 95, 2, this river is represented as flowing into the sea, although later legends make it disappear underground and join the Ganges and Jumnā at Allahābād
See त्रि-वेणी, प्रयाग), ib.
of various rivers (esp. of rivers which in sacredness are equal to S° and which are three to vi, 101, and seven to ix, 2188)
of the goddess of eloquence and learning (cf. above
she is opposed to Śrī or Lakṣmī [cf. v, 24], and sometimes considered as the daughter and also wife of Brahmā, the proper wife of that god being rather Sāvitri or Gāyatrī
she is also identified with Durgā, or even with the wife of Viṣṇu and of Manu, and held to be the daughter of Dakṣa),
Apte Hindi
Hindiसरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
वाणी और ज्ञान की अधिष्ठात्री देवी जिसका वर्णन ब्रह्मा की पत्नी के रुप में किया गया हैं
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
"बोली, स्वर, वचन"
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
एक नदी का नाम
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
नदी
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
गाय
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
श्रेष्ठ स्त्री
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
दुर्गा का नाम
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
बौद्धों की एक देवी
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
सोमलता
सरस्वती
- सरस्वत् + ङीप्
ज्योतिष्मती नामक पौधा
L R Vaidya
EnglishsarasvatI {% f. %} 1. The wife of Brahman (m.) represented as the goddess of speech and eloquence
2. speech, voice, eloquence, literary composition, R.xv.46
3. a cow
4. an excellent woman
5. an epithet of Durgā
6. the name of a river
7. a river in general
8. the Soma plant
9. a female divinity peculiar to the Buddhists
10. the jyotishmatī plant.
Bopp
LatinAufrecht Catalogus Catalogorum
Englishगङ्गाधर यति or भिक्षु or सरस्वती or गङ्गाधरेन्द्र यति
pupil of Rāmacandra Sarasvatī, praśiṣya of Sarvajña
Sarasvatī:
Candrikodgāra Vedāntasiddhāntacandrikāṭīkā.
Praṇavakalpaprakāśa. L. 2291.
Vedāntasiddhāntasūktimañjarī and its Prakāśa.
IO. 1597. Hall p. 153. L. 524. K. 136.
Oudh 1877, 44 (C.).
Sāmrājyasiddhi and C.. B. 4, 84 (Mokṣasāmrā-
jyasiddhi). Bhk. 31.
Siddhāntabinduśīkara Siddhāntaleśaṭīkā. Oudh
1876, 24.
Siddhāntaleśasaṃgraha and C.. B. 4, 106.
Svārājyasiddhi and C.. Kaivalyakalpadruma (com-
posed in 1827).
Wordnet
Sanskrit सरस्वती
दशविधेषु संन्यासिषु एकः।
"सरस्वत्यः शृङ्गेर्यां निवसन्ति।"
कोपलता, अर्धचन्द्रिका, अनलप्रभा, कटभी, कनकप्रभा, कुकुन्दनी, कैडर्यः, गीर्लता, ज्योतिष्का, ज्योतिर्लता, तीक्तका, तीक्ष्णा, दीप्तः, निफला, पण्या, परापतपदी, पीततैला, पिण्या, पूतितैला, बहुरसा, मतिदा, लगणा, लता, लतापुटकी, लवणः, वायसादनी, शृङ्गिन्, श्लेष्मघ्नी, सरस्वती, सुपिङ्गला, सुवेगा, सुवर्णलता, स्वर्णलता, सुमेधस्, स्फुटवल्कली, स्फुटरङ्गिणी
एका लता।
"कोपलता ओषध्यां प्रयुज्यते।"
सरस्वती
एका रागिणी।
"श्रोतारः सङ्गीतज्ञाय सरस्वस्त्यः स्वराः स्पष्टीकर्तुं कथयन्ति।"
ब्राह्मी, सोमलता, सरस्वती, सौम्या, सुरश्रेष्ठा, शारदा, सुवर्चला, कपोतवगा, वैधात्री, दिव्यतेजाः, महौषधी, स्वयंभुवी, सौम्यलता, सुरेष्टा, ब्रह्मकन्यका, मणडूकमाता, मण्डुकी, सुरसा, मेध्या, वीरा, भारती, वरा, परमेष्ठिनी, दिव्या, शारदा
क्षुपविशेषः-यः भेषजरुपेण उपयुज्यते यस्य गुणाः वाताम्लपित्तनाशित्वं तथा च बुद्धिप्रज्ञामेधाकारीत्वम्।
"ब्राह्मी प्रायः गङ्गातटे हरिद्वारनगरस्य समीपे दृश्यते।"
ज्योतिष्मती, पारावताङ्घ्री, कटभी, पिण्या, पारावतपदी, नगणा, स्फुटबन्धनी, पूतितैला, इङ्गुदी, स्वर्णलता, अनलप्रभा, ज्योतिर्लता, सुपिङ्गला, दीप्ता, मेध्या, मतिदा, दुर्जरा, सरस्वती, अमृता
लताविशेषः-यस्याः बीजात् तैलं प्राप्यते तथा च या वातकफहारिणी अस्ति।
"ज्योतिष्मतेः बीजस्य तैलं बहु उपयुक्तम् अस्ति।"
भाषा, भाषणम्, वाक्, वाणी, वाचा, गोः, गिरा, उक्तिः, वाक्शक्तिः, वदन्तिः, निगदः, निगादः, व्याहारः, व्याहृतिः, वचनम्, वादः, तापः, अभिलापः, लपितम्, लपनम्, भणितिः, भारती, सरस्वती, राधना, कासूः
मुखनिर्गतः सार्थकः ध्वनिसमूहः।
"भाषा सम्पर्कस्य माध्यमम् ।"
नदी, सरित्, तरङ्गिणी, शैवलिनी, तटिनी, धुनी, स्रोतस्वती, द्वीपवती, स्रवन्ती, निम्नगा, आपगा, स्रोतस्विनी, स्रोतोवहा, सागरगामिनी, अपगा, निर्झरिणी, सरस्वती, समुद्रगा, कूलङ्कषा, कूलवती, शैवालिनी, समुद्रकान्ता, सागरगा, रोधोवती, वाहिनी
जलस्य सः प्रवाहः यः पर्वतात् आरभ्य विशिष्टमार्गेण सागरं प्रति गच्छति।
"पर्वतप्रदेशे पाषाणसिकतादिषु नदी मार्गम् आक्रमति ।/ पाणिनेः न नदी गङ्गा यमुना न नदी स्थली।"
गौः, माहेषी, सौरभेयी, उस्रा, माता, शृङ्गिणी, अर्जुनी, अघ्न्या, रोहिणी, माहेन्द्री, इज्या, धेनुः, अघ्ना, दोग्ध्री, भद्रा, भूगिमही, अनडुही, कल्याणी, पानवी, गौरी, सुरभिः, मबा, निलिनाचिः, सुरभी, अनड्वाही, अधमा, बहुला, मही, सरस्वती, उस्रिया, अही, अदितिः, इला, जगती, शर्करी
ग्राम्यपशुविशेषः, यः सास्नालाङ्गुलककुदखुरविषाणी तथा च तस्याः दुग्धं मनुष्याय पुष्टीकारकम् इति मन्यन्ते।
"हिन्दुधर्मीयाणां कृते गौः अवध्या अस्ति।"
सरस्वती, प्रज्ञा, भारती, वागीश्वरी, वाग्देवी, वीणावादिनी, शारदा, हंसवाहिनी, गिरा, इला, ब्राह्मी, इरा, ज्ञानदा, गीर्देवी, ईश्वरी, वाचा, वचसामीशा, वर्णमातृका, गौः, श्रीः, वाक्येश्वरी, अन्त्यसन्ध्येश्वरी, सायंसन्ध्यादेवता, गौरी
विद्यायाः वाण्यः च अधिष्ठात्री देवता।
"सरस्वत्याः वाहनं हंसः अस्ति।"
सरस्वती, ब्रह्मनदी, प्लक्षजाता, प्लक्षादेवी, ब्रह्मसती, वेदगर्भा, सिंधुमाता, सिन्धुमाता, कुटिला
पञ्जाबप्रान्तस्य प्राचीना नदी।
"सरस्वत्याः गणनं भारतस्य बृहत्यां नद्यां भवति।"
सरस्वती
एका देवता ।
"सरस्वती बुद्धेः देवता अस्ति"
Sanskrit Tibetan
Tibetansgra dbyangs lha mo
सरस्वती
ngag gi lha mo
सरस्वती
lce
१) जिह्वा २) रमना ३) ललन ४) सरस्वती ५)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritवाग्ब्राह्मी भारती गौर्गीर्वाणी भाषा सरस्वती ।
श्रुतदेवी वचनं तु व्याहारो भाषितं वचः ॥ २४१ ॥
वाच् (स्त्री), ब्राह्मी (स्त्री), भारती (स्त्री), गो (स्त्री), गिर् (स्त्री), वाणी (स्त्री), भाषा (स्त्री), सरस्वती (स्त्री), श्रुतदेवी (स्त्री), वचन (क्ली), व्याहार (पुं), भाषित (क्ली), वचस् (क्ली)
नदी हिरण्यवर्णा स्याद्रोधोवक्रा तरङ्गिणी ॥ १०७९ ॥
सिन्धुः शैवलिनी वहा च ह्रदिनी स्रोतस्विनी निम्नगा
स्रोतो निर्झरिणी सरिच्च तटिनी कूलंकषा वाहिनी ।
कर्बुर्द्वीपवती समुद्रदयिताधुन्यौ स्रवन्तीसर-
स्वत्यौ पर्वतजापगा जलधिगा कुल्या च जम्बालिनी ॥ १०८० ॥
नदी (स्त्री), हिरण्यवर्णा (स्त्री), रोधोवक्रा (स्त्री), तरङ्गिणी (स्त्री), सिन्धु (पुंस्त्री), शैवलिनी (स्त्री), वहा (स्त्री), ह्रदिनी (स्त्री), स्रोतस्विनी (स्त्री), निम्नगा (स्त्री), स्रोतस् (क्ली), निर्झरिणी (स्त्री), सरित् (स्त्री), तटिनी (स्त्री), कूलङ्कषा (स्त्री), वाहिनी (स्त्री), कर्षू (स्त्री), द्वीपवती (स्त्री), समुद्रदयिता (स्त्री), धुनी (स्त्री), स्रवन्ती (स्त्री), सरस्वती (स्त्री), पर्वतजा (स्त्री), जलधिगा (स्त्री), कुल्या (स्त्री), जम्बालिनी (स्त्री)
वासिष्ठी गोमती तुल्ये ब्रह्मपुत्री सरस्वती ॥ १०८५ ॥
वासिष्ठी (स्त्री), गोमती (स्त्री), ब्रह्मपुत्री (स्त्री), सरस्वती (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritवाक्
वाक्, वाणी, भारती, भाषा, गो, गीर्, ब्राह्मी, सरस्वती
वाग्वाणी भारती भाषा गौर्गीर्ब्राह्मी सरस्वती ।
verse 1.1.1.7
page 0002
सिन्धु
सिन्धु, स्रवन्ती, तटिनी, तरङ्गिणी, नदी, धुनी, निर्झरिणी, निम्नगा, कूलङ्कषा, शैवलिनी, सरस्वती, समुद्रकान्ता, ह्रदिनी, आपगा, स्रोतस्, स्रोतस्विनी, कर्षू, कुल्या, द्वीपवती, सरित्, रोधस्, वप्र, भिद्य, उद्ध्य, नद
सिन्धुः स्रवन्ती तटिनी तरङ्गिणी,
नदी धुनी निर्झरिणी च निम्नगा ।
कूलङ्कषा शैवलिनी सरस्वती,
समुद्रकान्ता ह्रदिनी तथापगा ॥ ६६५ ॥
स्रोतः स्रोतस्विनी कर्षूः कुल्या द्वीपवती सरित् ।
रोधो वप्रस्तु विज्ञेयो भिद्य उद्ध्यो नदः स्मृतः ॥ ६६६ ॥
verse 3.1.1.665
page 0076
नाममाला
Sanskritवाक्, वचस्, वचन, वाणी, भारती, गिर्, सरस्वती
वाग्वचो वचनं वाणी भारती गीः सरस्वती ॥ १०४ ॥
verse 0.1.1.104
page 0052
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: सरस्वती
Root: सरस्वती
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ वाचः अधिदेवता
Meaning(s):
⇒ Epithet of Saraswati
Shloka(s):
1|1|9|2 ► वाग्वाणी भारती भाषा गौर्गीर्ब्राह्मी सरस्वती॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|9|2 ⇢ वाक्/वाग् (वाच्) (स्त्री) ⇒ Goddess of speech
Sarasvati ⇒ वाचः अधिदेवता
➠ 1|1|9|2 ⇢ वाणी (वाणी) (स्त्री) ⇒ Epithet of Saraswati ⇒ वाचः अधिदेवता
➠ 1|1|9|2 ⇢ भारती (भारती) (स्त्री) ⇒ Epithet of Saraswati ⇒ वाचः अधिदेवता
➠ 1|1|9|2 ⇢ भाषा (भाषा) (स्त्री) ⇒ Epithet of Saraswati ⇒ वाचः अधिदेवता
➠ 1|1|9|2 ⇢ गौः (गो) (स्त्री) ⇒ Saraswati ⇒ वाचः अधिदेवता
➠ 1|1|9|2 ⇢ गीः (गिर्) (स्त्री) ⇒ Epithet of Saraswati ⇒ वाचः अधिदेवता
➠ 1|1|9|2 ⇢ ब्राह्मी (ब्राह्मी) (स्त्री) ⇒ Epithet of Saraswati ⇒ वाचः अधिदेवता
➠ 1|1|9|2 ⇢ सरस्वती (सरस्वती) (स्त्री) ⇒ Epithet of Saraswati ⇒ वाचः अधिदेवता
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ ब्रह्मा
जातिः ➡ पौरुषेयः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वाक्यम्
Mahabharata
EnglishSarasvatī^2, the goddess of Speech. § 1 (Anukram.): I,
1 (introductory śloka).--§ 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 467 (saṃvādaḥ Sºyās Tārkshyarsheḥ, i.e. Sarasvatī-Tārkshyasaṃvāda).--§ 262 (Sabhākriyāp.): II,
1 (introductory śloka). --§ 266 (Śukrasabhāv.): II, 7, 300 (in the palace of Indra). --§ 308 (Āraṇyakap.): III,
1 (introductory śloka).--§ 330 (Indradarśana): III, 37, 1488 (mentioned in a blessing on Arjuna).--§ 400 (Tīrthayātrāp.): III, 118, †10226 (ºyāḥ, sc. āyatanaṃ).--§ 412 (Ashṭāvakrīya): III, 132, 10598 (Śvetaketu saw S. in a human form).--§ 456 (SarasvatīTārkshyasaṃv.): III, 186, †12715 (ºyā gītaṃ), †12718, (†12719), (†12732), (†12736), (†12738), (†12741) (discourse between S. and Tārkshya).--§ 549 (Pāṇḍavapraveśap.): IV,
1 (introductory śloka).--§ 554 (Sainyodyogap.): V,
1 (do.).--§ 565 (Gālavacarita): V, 117, 3973 (reme… Sºyāṃ yathā Manuḥ).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 1, 1 (introductory śloka).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 23, 804 (identified with Durgā).--§ 581 (Bhīshmavadhap.): VI, 65, 2958 (devī jihvā Sºī, sc. Kṛshṇa's), 67, 3019.--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 1, 1 (introductory śloka).--§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII, 201, 9438 (ºyā vāsaṃ Vyāsaṃ).--§ 604 (Karṇap.): VIII,
1 (introductory śloka).-§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 34, 1487 (became the parirathyā of Śiva's chariot).--§ 609 (Śalyap.): IX,
1 (introductory śloka).--§ 615u (Skanda): IX, 45, 2515.-§ 616 (Sauptikap.): X,
1 (introductory śloka).--§ 618 (Jalapradānikap.): XI,
1 (do.).--§ 621 (Rājadh.): XII,
1 (do.)--§ 641 (Rājadh.): XII, 120, †4397
121, 4432 (= Lakshmī), 4493 (from Vishṇu in the form of chastisement S. created the daṇḍanīti).--§ 662b (Jāpakop.): XII, 199, 7268
200, 7340.--§ 667 (Mokshadh.): XII, 240, 8741 (jihvāyāṃ vāk Sºī).--§ 707 (do.): XII, 319, 11729 (vāg bhūtā), 11730, 11736, 11737 (devī), 11738, 11745 (devīṃ), 11756 (do.).--§ 717c (Uparicara): XII, 336, 12730 (devī).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12920 (Vedānāṃ mātaraṃ…devīṃ), 343, 13234 (Ṛtā Brahmasutā devī)
350, 13675 (from the speech (S.) of Nārāyaṇa arose Apāntaratamas).--§ 719 (Ānuśāsanik.): XIII,
1 (introductory śloka).--§ 737 (do.): XIII, 31, 2014.-§ 746 (do.): XIII, 69, 3433, 3434 (Brāhmīṃ).--§ 778 (Aśvamedhikap.): XIV,
1 (introductory śloka).--§ 782b (Brāhmaṇagītā): XIV, 21, 642 (vāg), 645, 652.--§ 787 (Āśramavāsap.): XV,
1 (introductory śloka).--§ 793 (Mausalap.): XVI,
1 (do.).--§ 794 (Mahāprasthānikap.): XVII,
1 (do.).--§ 795 (Svargārohanap.): XVIII,
1 (do.).-§ 795c (Mahābhārata): XVIII, 6, 232 (= the introductory śloka of books I-XVIII), 299. Cf. Vāc, Vāṇī.--Do.^3 = Śiva (1000 names^1).--Do.^4, appellative (“speech, voice”): III, †10628
XII, 2197 (navanītaṃ sºyāḥ), 2764, 6811 (vāṇī), 6944 (Brāhmī), 12999
XIII, 4045 (bahuvidhāṃ), 5237.
Sarasvatī, pl. (rivers named S.).--§ 615i (Saptasārasvata): IX, 38, 2188 (sapta), 2216 (do.).--§ 680b (TulādhāraJājalisaṃv.): XII, 264, 9439 (sarvā nadyaḥ Sºyaḥ).-§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII, 76, †3676 (nadyaḥ iva, Nīl.).
पुराणम्
Englishसरस्वती १ / SARASVATĪ I. Goddess of learning.1) Birth. Sarasvati is the daughter of brahmā. kāmadeva was born from Brahmā's heart
krodha (anger) was born from his eyebrows
lobha, from his lower lip, sarasvatī, from his face
the Sindhus from his genitals, and nirṛti, from his anus.
The following story about the birth of sarasvatī is from brahmāṇḍa purāṇa, Chapter 43:--
brahmā got ready for creation, and while in meditation sattvaguṇa (sublime quality) began swelling up in his mind wherefrom a girl was born. brahmā asked her who she was. She answered: “I am born from you. You fix for me a seat and duties.” Then brahmā told her that her name was sarasvatī and ordained that she should stay on the tip of everybody's tongue. You dance especially on the tongues of learned people. You should also exist on earth in the form of a river, and assuming a third form you should live in me too.” sarasvatī agreed to this.2) Curse of sarasvatī. See under gaṅgā.3) Misled kumbhakarṇa. When kumbhakarṇa requested brahmā for a boon, sarasvatī, at the instance of the latter, lodged herself in the tongue of kumbhakarṇa and made him ask for Nidrāvatva (Sleep), something different from what he really desired to get Viz. Nirdevatva (absence of devas).4) Received baḍavāgni. (all-consuming fire). baḍavāgni was born at the quarrel between the Bhārgavas and Hehayas. baḍavāgni is flames of aurva, the bhārgava. (See under aurva). It was sarasvatī who took the agni to the ocean. As a result of this, sarasvatī, became a river in india. The story is told in the Sṛṣṭikhaṇḍa of padma purāṇa as follows:-
The world was about to be burnt in baḍavāgni, which originated from aurva, when indra requested sarasvatī thus: “Oh! Devi! you should deposit this agni in the western ocean
or else the world will be consumed in its flames.” To this sarasvatī told viṣṇu as follows: “I am not a free person. I will do nothing without the permission of my father. Therefore, please think of some other means.”
The devas, who understood Sarasvatī's nature, went to brahmā with their case. Immediately he called sarasvatī to him and asked her to deposit baḍavāgni in the western ocean for the safety of himself and the devas. Unable to disobey her father, sarasvatī, with tears in her eyes, agreed to do so. Then gaṅgā followed her and she told the former that she (gaṅgā) would see her flowing northwards when she reached the eastern region surrounded by devas.
sarasvatī sent back her companions like gaṅgā, yamunā manoramā, gāyatrī and sāvitrī who followed her. Then she appeared at the āśrama of uttaṅka under the Plakṣa tree in the presence of the devas. Just as śiva carried gaṅgā, the Plakṣa tree bore sarasvatī and immediately did śiva give to her baḍavāgni in a pot. Because of his blessing the agni did not burn her hands. She went towards the north with the pot and came to puṣkariṇī, and she stopped there to redeem the sins of people. It is believed to this very day that those who drink water from the puṣkara will attain Brahmaloka.
From puṣkara sarasvatī flowed towards the west and reaching a date-garden not far off from puṣkara it rose up again where sarasvatī is known as nandā as well. There is also another reason for the name nandā. Once upon a time there was a King called prabhañjana. While hunting in the forest he saw a deer inside a cluster of shrubs and he shot an arrow at it. Then the deer told the King: “What a crime is this! You have wounded me, who am feeding my child. I have heard that the King shall not kill a deer while it is engaged in drinking, sleeping or mating. May you, who have done this cruel act, be transformed into a tiger and roam about this thorny forest.” Saying again and again that he did not notice that the deer was feeding its child, the King begged for absolution from the curse. Taking pity on the weeping king the deer told him that he would be redeemed from the curse when he had talked with the cow called nandā, which would go there after a hundred years.
According to the above curse the king got transformed into a tiger and spent hundred years eating wild animals. After hundred years were over a herd of cows came there grazing under the leadership of a cow called nandā. Beautiful nandā used to walk ahead of the other cows and graze alone at a secret place in the forest. There was a mountain called rohita there, on the banks of the river. The northern side of the mountain was a dense forest infested by cruel animals. There lived there a very cruel and terrible tiger as big as a mountain. A generous person called nanda was feeding the cows with grass etc. nandā, the cow, got separated from the herd and came to the river when the tiger ran after it asking it to stop. Crying aloud the cow said: Oh tiger
I have a child, which has not begun even tasting grass and it is awaiting the return of its mother to the cow-shed at dusk. I shall go and take leave of the child and return so that you may eat me.”
Taking pity on the cow the tiger granted its prayer. It returned duly to the tiger at dusk. The tiger, taken by surprise, by the honesty of the cow enquired of it its name, and the cow answered that it was named nandā by its master, nanda. As soon as the name was uttered prabhañjana was released from his old curse and he became the former king. Dharmadeva then appeared there and asked her to choose the boon she liked and she replied as follows:--“I, with my child, must attain the ultimate place and position, and let this place become a sacred place for munis. Also, let this river sarasvatī, come to be known as nandā, by my name.”
nandā immediately ascended to heaven and prabhañjana returned to his palace. River sarasvatī came to be called nandā from that day: After flowing through the above-mentioned date-garden towards the south for some distance sarasvatī (nandā) flowed again towards the north. She reached the ocean and deposited therein the pot of baḍavāgni. (padma purāṇa, Sṛṣṭikhaṇḍa).5) sarasvatī as Brahmā's wife. The Purāṇas mention three wives of brahmā, sarasvatī, sāvitrī and gāyatrī. But, the three are, according to matsya purāṇa, one and the same person. The matsya purāṇa mentions:-brahmā created, from his own effulgence, a woman, who became famous under the names śatarūpā, sāvitrī, gāyatrī and Brahmāṇī. brahmā fell in love with his daughter and noticing the fact she turned away to the right side of her father. Then did a face appear on his right side. To avoid the amorous looks of the father, she slided off to both his sides, and faces appeared on those sides of brahmā. Then sarasvatī jumped up to the sky and a fifth face appeared on his head, turned upwards. Finding escape impossible she yielded to the desire of brahmā and they enjoyed honey-moon for a hundred years. To them was born a son called Svāyambhuva or virāṭ.
At one place in skanda purāṇa, sāvitrī and gāyatrī are referred to as different individuals. (See under sāvitrī).6) Idol of sarasvatī. sarasvatī, clad in white clothes, sits on a white lotus. She holds in her hands a string of beads, book and Vīṇā. She is depicted in sitting, standing and dancing postures. She is conceived as śakti related to viṣṇu as also to śiva. In certain old works in Bengal, sarasvatī, instead of Bhūmidevī, is to be seen along with viṣṇu. agni purāṇa, Chapter 50, enjoins that idols of sarasvatī in temple should hold in its hands book, string of beads and Vīṇā.7) Other information. (i) It was on the banks of sarasvatī that vyāsa performed tapas and śuka was born. (devī bhāgavata, skandha 1).(ii) There are various references to sarasvatī in the ṛgveda.(iii) sarasvatī shines forth in Indra's court. (Sabhā Parva, Chapter 7, Verse 19).(iv) Once sarasvatī advised the muni called tārkṣya (Vana Parva, Chapter 185).(v) During Tripuradahana (burning of the city of the Tripuras) sarasvatī served as a passage for the chariot of śiva to advance. (karṇa Parva, Chapter 34, Verse 34).(vi) muni yājñavalkya once thought of sarasvatī and she appeared before him wearing ornaments of vowels and consonants and sounding ‘Om’. (śānti Parva, Chapter 318, Verse 14).
सरस्वती २ / SARASVATĪ II. River sarasvatī, flowing through north india is, according to Purāṇic conception, sarasvatī devī who has assumed the form of a river. (See under sarasvatī I). The following information about river sarasvatī famed in the Purāṇas is from the mahābhārata.(i) King matināra once performed a yajña on the banks of river sarasvatī. At the close of the yajña Sarasvatīdevī appeared and chose the King as her husband, and a son called taṁsu was born to the couple. (Ādi Parva, Chapter 95, Verse 26).(ii) River sarasvatī is one of the seven tributaries of river gaṅgā and its source is under the Plaksa tree. One who drinks its water will become free from sin. (Ādi Parva, Chapter 16, Verse 19).(iii) sarasvatī worships varuṇa in his court. (Sabhā Parva, Chapter 9, Verse 19).(iv) The pāṇḍavas, while travelling in the forest, crossed the river. (Vana Parva, Chapter 5, Verse 2).(v) śrī kṛṣṇa conducted a yajña in the plains of river sarasvatī. (Vana Parva, Chapter 12, Verse 14).(vi) Kāmyaka forest is on the banks of sarasvatī. (Vana Parva, Chapter 36, Verse 41).(vii) It is a holy river. If one bathes in it and worships one's ancestors one will attain Sārasvataloka. (Vana Parva, Chapter 84, Verse 66)(viii) dadhīca had his āśrama on the banks of the river. (Vana Parva, Chapter 100, Verse 13).(ix) muni lomaśa once extolled the greatness of river sarasvatī. (Vana Parva, Chapter 129, Verse 20).(x) The river disappears in Vināśanatīrtha and reappears at camasodbheda. (Vana Parva, Chapter 130, Verse 3).(xi) It is the source of agni. (Vana Parva, Chapter 222, Verse 22).(xii) There are many holy places on the plains of the river. They are described in Chapters 35-54 of Salya Parva.(xiii) River sarasvatī once carried vasiṣṭha in its flow. (See under vasiṣṭha).(xiv) viśvāmitra cursed sarasvatī. (See under vasiṣṭha).(xv) sarasvatī returned to Dadhīci maharṣi the son born to her by him and he blessed her. (śalya Parva, Chapter 51).(xvi) balabhadrarāma once extolled the greatness of sarasvatī. (śalya Parva, Chapter 54, Verse 33).(xvii) arjuna appointed the son of sātyaki as the master of a particular region on the banks of the river. (Mausala Parva, Chapter 8, Verse 71).(xviii) Following the death of śrī kṛṣṇa his 16008 wives drowned themselves to death in sarasvatī. (svargārohaṇa parva, Chapter 5, Verse 25).
सरस्वती ३ / SARASVATĪ III. Wife of manu. (Udyoga Parva, Chapter 117, Verse 14).
सरस्वती ४ / SARASVATĪ IV. Wife of Dadhīci maharṣi. The couple had a son called sārasvata. (brahmāṇḍa purāṇa, 101, Verse 9).
Vedic Reference
EnglishSarasvatī^1 is the name of a river frequently mentioned in
the Rigveda and later. In many passages^2 of the later texts it
is certain the river meant is the modern Sarasvatī, which loses
itself in the sands of Patiala (see Vinaśana). Even Roth^3
admits that this river is intended in some passages of the
Rigveda. With the Dṛṣadvatī^4 it formed the western boundary
of Brahmāvarta (see Madhyadeśa). It is the holy stream of
early Vedic India. The Sūtras^5 mention sacrifices held on its
banks as of great importance and sanctity.
In many other passages of the Rigveda, ^6 and even later, ^7
Roth held that another river, the Sindhu (Indus), was really
meant: only thus could it be explained why the Sarasvatī is
called the ‘foremost of rivers’ (nadītamā), ^8 is said to go to the
ocean, ^9 and is referred to as a large river, on the banks of which
many kings, ^10 and, indeed, the five tribes, were located.^11
This view is accepted by Zimmer^12 and others.^13
On the other hand, Lassen^14 and Max Müller^15 maintain the
identity of the Vedic Sarasvatī with the later Sarasvatī.^16 The
latter is of opinion that in Vedic times the Sarasvatī was as
large a stream as the Sutlej, and that it actually reached the
sea either after union with the Indus or not, being the ‘iron
citadel, ’ as the last boundary on the west, a frontier of the
Panjab against the rest of India. There is no conclusive
evidence of there having been any great change in the size or
course of the Sarasvatī, though it would be impossible to deny
that the river may easily have diminished in size. But there
are strong reasons to accept the identification of the later and
the earlier Sarasvatī throughout. The insistence on the divine
character of the river is been in the very hymn^17 which refers
to it as the support of the five tribes, and corresponds well with
its later sacredness. Moreover, that hymn alludes to the
Pārāvatas, a people shown by the later evidence of the Pañca-
viṃśa Brāhmaṇa^18 to have been in the east, a very long way
from their original home, if Sarasvatī means the Indus. Again,
the Pūrus, who were settled on the Sarasvatī, ^19 could with great
difficulty be located in the far west. Moreover, the five tribes
might easily be held to be on the Sarasvatī, when they were, as
they seem to have been, the western neighbours of the Bharatas
in Kurukṣetra, and the Sarasvatī could easily be regarded
as the boundary of the Panjab in that sense. Again, the
‘seven rivers’ in one passage^20 clearly designate a district: it
is most probable that they are not the five rivers with the
Indus and the Kubhā (Cabul river), but the five rivers, the
Indus and the Sarasvatī. Nor is it difficult to see why the river
is said to flow to the sea: either the Vedic poet had never
followed the course of the river to its end, or the river did
actually penetrate the desert either completely or for a long
distance, and only in the Brāhmaṇa period was its disappear-
ance in the desert found out. It is said, indeed, in the
Vājasaneyi Saṃhitā^21 that the five rivers go to the Sarasvatī,
but this passage is not only late (as the use of the word Deśa
shows), but it does not say that the five rivers meant are those
of the Panjab. Moreover, the passage has neither a parallel
in the other Saṃhitās, nor can it possibly be regarded as an
early production
if it is late it must refer to the later
Sarasvatī.
Hillebrandt, ^22 on the whole, adopts this view of the Saras-
vatī, ^23 but he also sees in it, besides the designation of a
mythical stream, the later Vaitaraṇī, ^24 as well as the name of the
Arghandab in Arachosia.^25 This opinion depends essentially
on his theory that the sixth Maṇḍala of the Rigveda places the
scene of its action in Iranian lands, as opposed to the seventh
Maṇḍala: it is as untenable as that theory itself.^26 Brunn-
hofer^27 at one time accepted the Iranian identification, but
later^28 decided for the Oxus, which is quite out of the question.
See also Plakṣa Prāsravaṇa.
1) Literally, ‘abounding in pools, ’
perhaps with reference to its condition
when the water was low. The name
corresponds phonetically to the Iranian
Haraqaiti (the modern Helmand).
2) Taittirīya Saṃhitā, vii. 2, 1, 4
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xxv. 10, 1
Kauṣītaki Brāhmaṇa, xii. 2, 3
Śata-
patha Brāhmaṇa, i. 4, 1, 14
Aitareya
Brāhmaṇa, ii. 19, 1. 2
probably Av.
vi. 30, 1. This list is according to
Roth's view, St. Petersburg Dictionary,
s.v. 3c.
3) Rv. iii. 23, 4 (where the Dṛṣadvatī
appears)
x. 64, 9: 75, 5 (where the
Śindhu also is mentioned).
4) Probably the modern Chautang,
which flows to the east of Thanesar.
Cf. Oldham, Journal of the Royal Asiatic
Society, 25, 58
Imperial Gasetteer of
India, 26, Plate 32.
5) Kātyāyana Śrauta Sūtra, xii. 3, 20
xxiv. 6, 22
Lāṭyāyana Śrauta Sūtra,
x. 15, 1
18, 13
19, 4
Āśvalāyana
Śrauta Sūtra, xii. 6, 2. 3
Śāṅkhāyana
Śrauta Sūtra, xiii. 29.
6) i. 89, 3
164, 19
ii. 41, 16 et seq.
30, 8
32, 8
iii. 54, 13
v. 42, 12
43, 11
46, 2
vi. 49, 7
50, 12
52, 6
vii. 9, 5
36, 6
39, 5
40, 3
viii. 21, 17
54, 4
x. 17, 7
30, 12
131, 5
184, 2.
7) Av. iv. 4. 6
v. 23, 1
vi. 3, 2
89, 3
vii. 68, 1
xiv. 2, 15. 20
xvi. 4, 4
xix. 32, 9
Taittirīya Saṃhitā, 1, 8,
13, 3
Vājasaneyi Saṃhitā, xix. 93
xxxiv. 11
Śatapatha Brāhmaṇa, i. 6,
2, 4
xi. 4, 3, 3
xii. 7, 1, 12
2, 5
Bṛnadāraṇyaka Upaniṣad, vi. 3, 8.
These passages should all be classed
in n. 2.
8) Rv. ii. 41, 16.
9) Rv. vi. 61, 2. 8
vii. 96, 2.
10) Rv. viii. 21, 18.
11) Rv. vi. 61, 12.
12) Altindisches Leben, 5-10.
13) E.g., Griffith, Hymns of the Rigveda,
1, 60
2, 90, etc.
Ludwig, Translation
of the Rigveda, 3, 201, 202.
14) Indische Alterthumshunde, 1^2, 118.
15) Sacred Books of the East, 32, 60.
16) In the enumeration of rivers (evi-
dently from east to west) in Rv. x. 75, 5,
Gaṅgā, Yamunā, Sarasvatī, Śutudrī,
the Sarasvatī comes between the Jumna
and the Sutlej, the position of the
modern Sarsūti (Saraswatī), which,
flowing to the west of Thanesar, is
joined in Patiala territory by a more
westerly stream, the Ghaggar, and,
passing Sirsa, is lost in the desert at
Bhatnair
but a dry river bed (Hakra
or Ghaggar) can be traced from that
point to the Indus. See Imperial Gasetteer
of India, 26, Plate 32. Cf. also Oldham,
Journal of the Royal Asiatic Society, 25,
49-76.
17) Rv. ii. 41, 16 (devitame).
18) See Pārāvata, and cf. Bṛsaya.
19) Rv. vii. 95, 96. Ludwig, op. cit.,
3, 175, admits that the Indus cannot be
meant here. See Hillebrandt. Vedische
Mythologie, 1, 115.
20) Rv. viii. 24, 27. The connexion
of Sarasvatī and the seven rivers is
rather vague. In Rv. viii. 54, 4, Saras-
vatī and the seven rivers are separately
invoked, and in vi. 61, 10, 12, she is
referred to as ‘seven-sistered’ (sapta-
svasā). In vii. 36, 6, she is called the
‘seventh, ’ which makes the Sarasvatī
one of the rivers. If the former passages
are to be treated as precise, then sapta-
svasā may be considered to show that
the Sarasvatī was outside the river
system (which would then be Indus,
Kubhā, and the five rivers of the
Panjab
see Sapta Sindhavaḥ)
but
the expression may be loosely meant
for one of seven sisters.
21) xxxiv. 11.
22) Vedische Mythologie, 1, 99 et seq.
3, 372-378.
23) He sees this sense in the Rigveda
everywhere, except in the passages
indicated in notes 24 and 25.
24) vii. 95, 6
x. 17, 7
Av. vii. 68, 2
xiv. 2, 20
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,
xxxv. 10, 11.
25) Rv. vi. 49, 7
61
possibly Vāja-
saneyi Saṃhitā, xxxiv. 11.
26) See Divodāsa.
27) Bezzenberger's Beiträge, 10, 261,
n. 2.
28) Iran und Turan, 127.
Cf. Muir, Sanskrit Texts, 5, 337 et seq.,
Macdonell, Sanskrit Literature, 141,
142
Vedic Mythology, pp. 86-88
von
Schroeder, Indiens Literatur und Cultur,
84, 164.
अमरकोशः
SanskritWord: सरस्वती
Root: सरस्वती
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ cow
⇒ any river
⇒ eloquence
⇒ excellent woman
⇒ learning wisdom
⇒ name of a river [mythical]
⇒ celestial or oracular voice
⇒ speech or the power of speech
⇒ region abounding in pools and lakes
⇒ deity identified with education and knowledge
Shloka(s):
1|6|1|1 ► ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती। (शब्दादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|6|1|1 ⇢ ब्राह्मी (ब्राह्मी) (स्त्री) ⇒ pious usage, kind of brass, species of ant, wife of a Brahman, religious practice, female fish or frog, constellation rohiNi, speech or the goddess of speech, zakti or personified energy of brahmA, woman married according to the brAhma rite
➠ 1|6|1|1 ⇢ भारती (भारती) (स्त्री) ⇒ word, voice, quail, speech, eloquence, name of rata, literary composition, particular kind of style, dramatic art or recitation, Sanskrit speech of an actor, female descendant of bharata, holy basil plant [Ocimum tenuiflorum - Bot. ]
➠ 1|6|1|1 ⇢ भाषा (भाषा) (स्त्री) ⇒ speech, charge, plaint, language, complaint, accusation, definition, description, any Prakrit dialect or a particular group of 5 of them
➠ 1|6|1|1 ⇢ गीः (गिर्) (स्त्री) ⇒ song, fame, voice, words, verse, praise, speech, invoking, praising, speaking, language, celebrity, invocation, swallowing, addressing, addressing with praise, kind of mystical syllable
➠ 1|6|1|1 ⇢ वाक्/वाग् (वाच्) (स्त्री) ⇒ word, talk, voice, sound, saying, speech, phrase, sentence, statement, asseveration, Speech personified, language [human, animals]
➠ 1|6|1|1 ⇢ वाणी (वाणी) (स्त्री) ⇒ reed, voice, words, sound, music, praise, speech, diction, weaving, language, laudation, sarasvatI, eloquence, goddess of speech, two bars of a car or carriage, eloquent speech or fine diction, literary production or composition
➠ 1|6|1|1 ⇢ सरस्वती (सरस्वती) (स्त्री) ⇒ cow, any river, eloquence, excellent woman, learning wisdom, name of a river [mythical], celestial or oracular voice, speech or the power of speech, region abounding in pools and lakes, deity identified with education and knowledge
Related word(s):
जातिः ➡ पौरुषेयः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वचनम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritसरस्वती, (सरो नीरं तद्बत् रसो वास्त्यस्याइति । सरस् + मतुप् । मस्य वः । तसौ मत्वर्थइति भत्वान्न वदकार्य्यम् ।) नदी । (यथा, महाभारते । १ । २१४ । ३ ।“ते तया तैश्च सा वीरैः पतिभिः सह पञ्चभिः ।बभूव परमप्रीता नागैरिव सरस्वती ॥
”)बाणी । (यथा, रघुः । १५ । ४६ ।“उच्चचार पुरस्तस्य गूढरूपा सरस्वती ॥
”)स्त्रीरत्नम् । गौः । नदीभेदः । मनुपत्नी । इतिमेदिनी ॥
ज्योतिष्मती । ब्राह्मी । इति राज-निर्घण्टः ॥
सोमलता । इति शब्दचन्द्रिका ॥
बुद्धशक्तिविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
दुर्गा ।यथा, देवीपुराणे ४५ अध्याये ।“स्वराः स्वरणशीलत्वात् गेयाख्याः सप्तकीर्त्तिताः ।अतिप्रापणदाने वा तेन देवी सरस्वती ॥
”वाग्देवता । तत्पर्य्यायः । ब्राह्मी २ भारती ३भाषा ४ गीः ५ वाक् ६ बाणी ७ । इत्यमरः ॥
इरा ८ सारदा ९ गिरा १० गिरांदेवी ११गीर्द्देवी १२ ईश्वरी १३ वाचा १४ वचसा-मीशा १५ वाग्देवी १६ वर्णमातृका १७ ।इति शब्दरत्नावली ॥
गौः १८ श्रीः १९ । इतिजटाधरः ॥
वाक्येश्वरी २० अन्त्यसन्ध्येश्वरी २१सायंसन्ध्यादेवता २२ । इति कविकल्पलता ॥
*तस्या उत्पत्त्यादि यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे ।३ । ५२ -- ६३ ।सौतिरुवाच ।“आविर्ब्बभूव कन्यैका धर्म्मस्य वामपार्श्वतः ।मुक्तिर्मूर्त्तिमती साक्षात् द्बितीया कमलालया ॥
आविर्ब्बभूव तत्पश्चान्मुखतः परमात्मनः ।एका देवी शुक्लवर्णा वीणापुस्तकधारिणी ॥
कोटिपूर्णेन्दुशोभाढ्या शरत्पङ्कजलोचना ।वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्नाभरणभूषिता ॥
सस्मिता सुदती वामा सुन्दरीणाञ्च सुन्दरी ।श्रेष्ठा श्रुतीनां शास्त्राणां विदुषां जननी परा ॥
वागधिष्ठातृदेवी सा कवीनामिष्टदेवता ।शुद्धसत्त्वस्वरूपा च शान्तरूपा सरस्वती ॥
गोविन्दपुरतः स्थित्वा जगौ प्रथमतः सुखम् ।तन्नामगुणकीर्त्तिञ्च वीणया सा ननर्त्त च ॥
कृतानि यानि कर्म्माणि कल्पे कल्पे युगे युगे ।तानि सर्व्वाणि हरिणा तुष्टाव संपुटाञ्जलिः ॥
सरस्वत्युवाच ।रासमण्डलमध्यस्थं रासोल्लाससमुत्सुकम् ।रत्नसिंहासनस्थञ्च रत्नभूषणभूषितम् ॥
रासेश्वरं रासकरं वरं रासेश्वरीश्वरम् ।रासाधिष्ठातृदेवञ्च वन्दे रासविनोदिनम् ॥
रासायासपरिश्रान्तं रासे राजविहारिणम् ।रासोत्सुकानां गोपीनां कान्तं शान्तं मनो-हरम् ॥
प्रणम्य तं यामीत्युक्त्वा प्रहृष्टवदना सती ।उवास सा सकामा च रत्नसिंहासने वरे ॥
इति वाणीकृतं स्तोत्रं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।बुद्धिमान् सोऽपि विद्यावान् लक्ष्मीवान् पुत्त्र-वान् सदा ॥
”अपि च तत्रैव गणेशखण्डे । ४० । ६१ -- ६७ ।“सा च शक्तिः सृष्टिकाले पञ्चधा चेश्वरेच्छया ।राधा पद्मा च सावित्री दुर्गा देवी सरस्वती ॥
प्राणाधिष्ठात्री या देवी कृष्णस्य परमात्मनः ।प्राणाधिकप्रियतमा सा राधा परिकीर्त्तिता ॥
ऐश्वर्य्याधिष्ठातृदेवी सर्व्वमङ्गलकारिणी ।परमानन्दरूपा च सा लक्ष्मीः परिकीर्त्तिता ॥
विद्याधिष्ठात्री या देवी परमेशस्य दुर्लभा ।वेदशास्त्रयोगमाता सा सावित्री प्रकीर्त्तिता ॥
बुद्ध्यधिष्ठात्री या देवी सर्व्वशक्तिस्वरूपिणी ।सर्व्वज्ञानात्मिका सर्व्वा सा दुर्गा दुर्गनाशिनी ॥
वागधिष्ठात्री या देवी शास्त्रज्ञानप्रदा सदा ।कृष्णकण्ठोद्भवा या च सा च देवी सरस्वती ॥
पञ्चधादौ स्वयं देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी ।ततः सृष्टिक्रमेणैव बहुधा कलया च सा ॥
” * ॥
तस्याः पूजादिर्यथा, --श्रीनारायण उवाच ।“आदौ सरस्वतीपूजा श्रीकृष्णेन विनिर्म्मिता ।यत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मूर्खो भवति पण्डितः ॥
आविर्भूता यदा देवी वक्त्रतः कृष्णयोषितः ।इयेष कृष्णं कामेन कामुकी कामरूपिणी ॥
स च विज्ञाय तद्भावं सर्व्वज्ञः सर्व्वमातरम् ।तामुवाच हितं सत्यं परिणामसुखावहम् ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।भज नारायणं साध्वी मदंशं तं चतुर्भुजम् ।युवानं सुन्दरं सर्व्वगुणयुक्तञ्च मत्समम् ॥
कामज्ञं कामिनीनाञ्च तासाञ्च कामपूरकम् ।कोटिकन्दर्पलावण्यलीलान्यक्कृतमीश्वरम् ॥
कान्ते कान्तञ्च मां कृत्वा यदि स्थातुमिहेच्छसि ।त्वत्तो बलवती राधा न ते भद्रं भविष्यति ॥
यो यस्मात् बलवान् वाणि ततोऽन्यं रक्षितुंक्षमः ।कथं परान् साधयति यदि स्वयमनीश्वरः ॥
सर्व्वेशः सर्व्वशास्ताहं राधां वाधितुमक्षमः ।तेजसा मत्समा सा च रूपेण च गुणेन च ॥
प्राणाधिष्ठात्री देवी सा प्राणांस्त्यक्तुञ्च कः क्षमः ।प्राणतोऽपि प्रियः कुत्र केषां वास्ति च कश्चन ॥
त्वं भद्रे गच्छ वैकुण्ठं तव भद्रं भविष्यति ।पतिं तमीश्वरं कृत्वा मोदस्व सुचिरं सुखम् ॥
लोभमोहकामकोपमानहिंसाविवर्जिता ।तेजसा तत्समा लक्ष्मी रूपेण च गुणेन च ॥
तया सार्द्धं तव प्रीत्या शश्वत्कालं प्रयास्यति ।गौरवं मद्बरात्तुल्यं करिष्यति पतिर्द्वयोः ॥
प्रतिविश्वेषु ते पूजां महतीं ते मुदान्विताः ।माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भे च सुन्दरि ॥
मानवा मनवो देवा मुनीन्द्राश्च मुमुक्षवः ।सन्तश्च योगिनः सिद्धा नागगन्धर्व्वराक्षसाः ॥
मद्बरेण करिष्यन्ति कल्पे कल्पे लयावधि ।भक्तियुक्ताश्च दत्त्वा चैवोपचाराणि षोडश ।काण्वशाखोक्तविधिना ध्यानेन स्तवनेन च ॥
जितेन्द्रियाः संयताश्च घटे च पुस्तकेऽपि च ।कृत्वा सुवर्णगुटिकां गन्धचन्दनचर्च्चिताम् ॥
कवचं ते ग्रहीष्यन्ति कण्ठे वा दक्षिणे भुजे ।पठिष्यन्ति च विद्वांसः पूजाकाले च पूजिते ॥
इत्युक्त्वा पूजयामास तां देवीं सर्व्वपूजितः ।ततस्तत्पूजनञ्चक्रुर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
अनन्तश्चापि धर्म्मश्च मुनीन्द्राः सनकादयः ।सर्व्वे देवाश्च मनवो नृपाश्च मानवादयः ।बभूव पूजिता नित्या सर्व्वलोकैः सरस्वती ॥
नारद उवाच ।पूजाविधानं स्तवनं ध्यानं कवचमीप्सितम् ।पूजोपयुक्तनैवेद्यं पुष्पञ्च चन्दनादिकम् ॥
वद वेदविदां श्रेष्ठ श्रोतुं कौतूहलं मम ।वर्द्धते साम्प्रतं शश्वत् किमिदं श्रुतिसुन्दरम् ॥
श्रीनारायण उवाच ।शृणु नारद वक्ष्यामि काण्वशाखोक्तपद्धतिम् ।जगन्मातुः सरस्वत्याः पूजां विधिसमन्विताम् ॥
माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भदिनेऽपि च ।पूर्व्वेऽह्नि संयमं कृत्वा तत्राह्नि संयतः शुचिः ॥
स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा घटं संस्थाप्य भक्तितः ।संपूज्य देवषट्कञ्च नैवेद्यादिभिरेव च ॥
गणेशञ्च दिनेशञ्च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम् ।संपूज्य संयतो गेही ततोऽभीष्टं प्रपूजयेत् ॥
ध्यानेन वक्ष्यमाणेन ध्यात्वावाह्य घटे बुधः ।ध्यात्वा पुनः षोडशोपचारेण पूजयेद्व्रती ॥
पूजोपयुक्तं नैवेद्यं यद्यद्वेदे निरूपितम् ।वक्ष्यामि सांप्रतं किञ्चित् यथाधीतं यथा-गमम् ॥
नवनीतं दधि क्षीरं लाजञ्च तिललड्डुकम् ।इक्षुमिक्षुरसं शुक्लवर्णपक्वगुडं मधु ॥
स्वस्तिकं शर्करा शुक्लधान्यस्याक्षतमक्षतम् ।अस्विन्नशुक्लधान्यस्य पृथुकं शुक्लमोदकम् ॥
घृतसैन्धवसंस्कारैर्हविष्यान्नञ्च व्यञ्जनैः ।यवगोधूमचूर्णानां पिष्टकं घृतसंस्कृतम् ॥
पिष्टकं स्वस्तिकस्यापि पक्वरम्भाफलस्य च ।परमान्नञ्च सघृतं पिष्टान्नञ्च सुधोपमम् ॥
नारिकेलं तदुदकं केशरं मूलमार्द्रकम् ।पक्वरम्भाफलं चारु श्रीफलं वदरं फलम् ॥
कालदेशोद्भवं पक्वफलं शुक्लं सुसंस्कृतम् ।सुगन्धि शुक्लपुष्पञ्च सुगन्धि शुक्लचन्दनम् ॥
नवीनशुक्लवस्त्रञ्च शङ्खञ्च सुन्दरं मुने ।माल्यञ्च शुक्लपुष्पाणि शुक्लहारञ्च भूषणम् ॥
यद्दृष्टञ्च श्रुतौ ध्यानं प्रशस्यं श्रुतिसुन्दरम् ।तन्निबोध महाभाग भयभञ्जनकारणम् ॥
सरस्वतीं शुक्लवर्णां सस्मितां सुमनोहराम् ।कोटिचन्द्रप्रभामुष्टपुष्टश्रीयुक्तविग्रहाम् ॥
बह्निशुद्धांशुकाधानां सस्मितां सुमनोहराम् ॥
रत्नसारेन्द्रनिर्म्माणवरभूषणभूषिताम् ।सुपूजितां सुरगणैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥
वन्दे भक्त्या च वन्द्यां तां मुनीन्द्रमनुमानवैः ।एवं ध्यात्वा च मूलेन सर्व्वं दत्त्वा विचक्षणः ॥
संस्तूय कवचं धृत्वा प्रणमेद्दण्डवद्भुवि ।येषां येषामिष्टदेवी तेषां नित्या क्रिया मुने ॥
विद्यारम्भे च वर्षान्ते सर्व्वेषां पञ्चमीदिने ।सर्व्वोपयुक्तो मूलश्च वैदिकाष्टाक्षरं परम् ॥
येषां येनोपदेशो वा तेषां स मूल एव च ।सरस्वतीचतुर्थ्यन्तो वह्निजायान्त एव च ॥
लक्ष्मीर्मायादिकश्चैव मन्त्रोऽयं कल्पपादपः ।पुरा नारायणश्चेमं वाल्मीकाय कृपानिधिः ॥
प्रददौ जाह्नवीतीरे पुण्यक्षेत्रे च भारते ।भृगुर्ददौ च शुक्राय पुष्करे सूर्य्यपर्व्वणि ॥
चन्द्रपर्व्वणि मारीचो ददौ वाक्पतये मुदा ।भृगवे च ददौ तुष्टो ब्रह्मा वदरिकाश्रमे ॥
आस्तीकाय जरत्कारुर्ददौ क्षोरोदसन्निधौ ।विभाण्डको ददौ मेरौ ऋष्यशृङ्गाय धीमते ॥
शिवः कणादमुनये गोतमाय ददौ मुदा ।सूर्य्यश्च याज्ञवल्क्याय तथा कात्यायनाय च ॥
शेषः पाणिनये चैव भरद्वाजाय धीमते ।ददौ शाकटायनाय सुतले बलिसंसदि ॥
चतुर्लक्षजपेनैव मन्त्रः सिद्धो भवेन्नृणाम् ।यदि स्यात् सिद्धमन्त्रोऽपि बृहस्पतिसमो भवेत् ॥
कवचं शृणु विप्रेन्द्र यद्दत्तं विधिना पुरा ।विश्वश्रेष्ठं विश्वजयं भृगवे गन्धमादने ॥
भृगुरुवाच ।ब्रह्मन् ब्रह्मविदां श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानविशारद ।सर्व्वज्ञ सर्व्वजनक सर्व्वेश सर्व्वपूजित ॥
सरस्वत्याश्च कवचं ब्रूहि विश्वजयं प्रभो ।अयातयाममन्त्राणां समूहसंयुतं परम् ॥
ब्रह्मोवाच ।शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि कवचं सर्व्वकामदम् ।श्रुतिसारं श्रुतिसुखं श्रुत्युक्तं श्रुतिपूजितम् ॥
उक्तं कृष्णेन गोलोके मह्यं वृन्दावने वने ।रासेश्वरेण विभुना रासे च रासमण्डले ॥
अतीवगोपनीयञ्च कल्पवृक्षपरं वरम् ।अश्रुताद्भुतमन्त्राणां समूहैश्च समन्वितम् ॥
यद्धृत्वा पठनाद्ब्रह्मन् बुद्धिमांश्च बृहस्पतिः ।यद्धृत्वा भगवान् शुक्रः सर्व्वदैत्येषु पूजितः ॥
पठनाद्धारणाद्बाग्मी कवीन्द्रो वाल्मिको मुनिः ।सायम्भुवो मनुश्चैव यद्धृत्वा सर्व्वपूजितः ॥
कणादो गोतमः कण्वः पाणिनिः शाकटायनः ।ग्रन्थञ्चकार यद्धृत्वा दक्षः कात्यायनः स्वयम् ॥
धृत्वा वेदविभागञ्च पुराणान्यखिलानि च ।चकार लीलामात्रेण कृष्णद्बैपायनः स्वयम् ॥
शातातपश्च संवर्त्तो वशिष्ठश्च पराशरः ।यद्धृत्वा पठनाद्ग्रन्थं याज्ञवल्क्यश्चकार सः ॥
ऋष्यशृङ्गो भरद्बाजश्चास्तीको देवलस्तथा ।जैगीषव्यो याजलिश्च यद्धृत्वा सर्व्वपूजितः ॥
कवचस्यास्य विप्रेन्द्र ऋषिरेव प्रजापतिः ।स्वयं छन्दश्च बृहती देवो रासेश्वरः प्रभुः ॥
सर्व्वतत्त्वपरिज्ञानसर्व्वार्थसाधनेषु च ।कवितासु च सर्व्वासु विनियोगः प्रकीर्त्तितः ॥
श्रीँ ह्रीँ सरस्वत्यै स्वाहा शिरो मे पातु सर्व्वतः ।श्रीँ वाग्देवतायै स्वाहा भालं मे सर्व्वदावतु ॥
ओँ सरस्वत्यै स्वाहेति श्रोत्रं पातु निरन्तरम् ।ओँ श्रीँ ह्रीँ भारत्यै स्वाहा नेत्रयुग्मं सदावतु ।ओँ ह्रीँ वाग्वादिन्यै स्वाहा नासां मे सर्व्वतो-ऽवतु ॥
ह्रीँ विद्याधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा चोष्ठं सदावतु ॥
ओँ श्रीँ ह्रीँ ब्राह्म्यै स्वाहेति दन्तपक्तिं सदावतु ।ऐमित्येकाक्षरो मन्त्रो मम कण्ठं सदावतु ॥
ओँ श्रीँ ह्रीँ पातु मे ग्रीवां स्कन्धं मे श्रीँ सदा-वतु ।ओँ वागधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा सर्व्वं सदावतु ॥
ओँ सर्व्वकण्ठवासिन्यै स्वाहा प्राच्यां सदावतु ।ओँ सर्व्वजिह्वावासिन्यै स्वाहाग्निदिशि रक्षतु ॥
ओँ ऐँ ह्रीँ श्रीँ क्लीँ सरस्वत्यै बुधजनन्यै स्वाहा ।सततं मन्त्रराजोऽयं दक्षिणे मां सदावतु ॥
ऐँ ह्रीँ श्रीँ त्र्यक्षरो मन्त्रो नैरृत्यां सर्व्वदावतु ॥
ओँ ऐँ कविजिह्वाग्रवासिन्य स्वाहा मां वारुणे-ऽवतु ॥
सदम्बिकायै स्वाहा च वायव्ये मां सदावतु ।ओँ गद्यपद्यवासिन्यै स्वाहा मामुत्तरेऽवतु ॥
ऐँ सर्व्वशास्त्रवासिन्यै स्वाहैशान्ये सदावतु ।ओँ ह्रीँ सर्व्वपूजितायै स्वाहा चोर्ङ्घे सदावतु ॥
ऐँ ह्रीँ पुस्तकवासिन्यै स्वाहाधो मां सदावतु ।ओँ ग्रन्थबीजस्वरूपायै स्वाहा मां सर्व्वतोऽवतु ॥
इति ते कथितं विप्र सर्व्वमन्त्रौघविग्रहम् ।इदं विश्वजयं नाम कवचं ब्रह्मरूपिणम् ॥
पुरा श्रुतं धर्म्मवक्त्रात् पर्व्वते गन्धमादेने ।तव स्नेहान्मयाख्यातं प्रवक्तव्यं न कस्यचित् ॥
गुरुमभ्यर्च्च्य विधिवत् वस्त्रालङ्कारचन्दनैः ।प्रणम्य दण्डवद्भूमौ कवचं धारयेत् सुधीः ॥
पञ्चलक्षजपेनैव सिद्धन्तु कवचं भवेत् ।यदि स्यात् सिद्धकवचो बृहस्पतिसमो भवेत् ॥
महावाग्मी कवीन्द्रश्च त्रैलोक्यविजयी भवेत् ।शक्नोति सर्व्वं जेतुञ्च कवचस्य प्रसादतः ॥
इदञ्च काण्वशाखोक्तं कवचं कथितं मुने ।स्तोत्रं पूजाविधानञ्च ध्यानञ्च वन्दनं तथा ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे सरस्वतीकवचम् ।४ । ५९ -- ९१ ॥
* ॥
श्रीनारायण उवाच ।“वाग्देवतायाः स्तवनं श्रूयतां सर्व्वकामदम् ।महामुनिर्याज्ञवल्क्यो येन तुष्टाव तां पुरा ॥
गुरुशापाच्च स मुनिर्हतविद्यो बभूव ह ।तदा जगाम दुःखार्त्तो रविस्थानञ्च पुण्यदम् ॥
स प्राप तपसा सूर्य्यं लोलार्के दृष्टिगोचरे ।तुष्टाव सूर्य्यं शोकेन रुरोद च मुहुर्मुहुः ॥
सूर्य्यस्तं पाठयामास वेदवेदाङ्गमीश्वरः ।उवाच स्तुहि वाग्देवीं भक्त्या च स्मृतिहेतवे ।तमित्युक्त्वा दीननाथोऽप्यन्तर्द्धानं चकार सः ।मुनिः स्नात्वा च तुष्टाव भक्तिनम्रात्मकन्धरः ॥
याज्ञवल्क्य उवाच ।कृपां कुरु जगन्मातर्म्मामेव हततेजसम् ।गुरुशापात् नष्टस्मृतिं विद्याहीनञ्च दुःखितम् ॥
ज्ञानं देहि स्मृतिं देहि विद्यां विद्याधिदैवते ।प्रतिष्ठां कवितां देहि शक्तिं शिष्यप्रबोधिकाम् ॥
ग्रन्थकर्त्तृत्वशक्तिञ्च सच्छिष्यं सुप्रतिष्ठितम् ।प्रतिभां सत्सभायाञ्च विचारक्षमतां शुभाम् ॥
लुप्तं सर्व्वं दैवदोषात् दूरीभूतं पुनः पुनः ।यथाङ्कुरं भस्मनि च करोति देवता पुनः ॥
ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी ।सर्व्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥
यया विना जगत् सर्व्वं शश्वज्जीवन्मृतं परम् ।ज्ञानाधिदेवी या तस्यै सरस्वत्यै नमो नमः ॥
यया विना जगत् सर्व्वं मूकमुन्मत्तवत् सदा ।वागधिष्ठातृदेवी या तस्यै नित्यं नमो नमः ॥
हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभा ।वर्णाधिदेवी या तस्यै चाक्षरायै नमो नमः ॥
विसर्गबिन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेव च ।तदधिष्ठातृदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥
यया विनात्र संख्यावान् संख्यां कर्त्तुं न शक्यते ।कालसंख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥
व्याख्यास्वरूपा या देवी व्याख्याधिष्ठातृ-देवता ।भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥
स्मृतिशक्तिर्ज्ञानशक्तिर्ब्बुद्धिशक्तिस्वरूपिणी ।प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः ॥
सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै ।बभूव जडवत् सोऽपि सिद्धान्तं कर्त्तुमक्षमः ॥
तदाजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः ।उवाच सततं स्तौहि वाणीमिति प्रजापते ॥
स च तुष्टाव त्वां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः ।चकार त्वत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् ॥
यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ।बभूव मूकवत् सोऽपि सिद्धान्तं कर्त्तुमक्षमः ॥
तदा त्वां स च तुष्टाव संत्रस्तः कश्यपाज्ञया ।ततश्चकार सिद्धान्तं निर्म्मलं भ्रमभञ्जनम् ॥
व्यासः पुराणसूत्रञ्च पप्रच्छ वाल्मिकं यदा ।मौनीभूतः स सस्मार त्वामेव जगदम्बिकाम् ॥
तदा चकार सिद्धान्तं त्वद्वरेण मुनीश्वरः ।संप्राप निर्म्मलं ज्ञानं भ्रमान्धध्वंसदीपकम् ॥
पुराणसूत्रं श्रुत्वा स व्यासः कृष्णकलोद्भवः ।त्वां सिषेवे च दध्यौ च शतवर्षञ्च पुष्करे ॥
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य स कवीन्द्रो बभूव ह ।तदा वेदविभागञ्च पुराणञ्च चकार सः ॥
तदा महेन्द्रः पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं शिवाशिवम् ।क्षणं त्वामेव संचिन्त्य तस्मै ज्ञानं ददौ विभुः ॥
पप्रच्छ शब्दशास्त्रञ्च महेन्द्रश्च बृहस्पतिम् ।दिव्यं वर्षसहस्रञ्च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ॥
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।उवाच शब्दशास्त्रञ्च तदर्थञ्च सुरेश्वरम् ॥
अध्यापिताश्च ये शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः ।ते च त्वां परिसंचिन्त्य प्रवर्त्तन्ते सुरेश्वरि ॥
त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रमनुमानवैः ।दैत्येन्द्रैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥
जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्म्मुखः ।यां स्तोतुं किमहं स्तामि त्वामेकास्येन मानवः ॥
इत्युक्त्रा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्म्मुहुः ॥
तदा ज्योतिःस्वरूपा सा तेनादृष्टाप्युवाच तम् ।सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठञ्च जगाम ह ॥
याज्ञवल्क्यकृतं वाणीस्तोत्रं यः संयतः पठेत् ।सुकवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो भवेत् ॥
महामूर्खश्च दुर्म्मेधा वर्षमेकं वदा जपेत् ।स पण्डितश्च मेधावी सुकविश्च भवेद्ध्रुवम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे सरस्वत्युपाख्यानम् ।५ । १ -- ३५ ॥
* ॥
अपि च । “संवत्सरप्रदीपे ।‘पञ्चम्यां पूजयेल्लक्ष्मीं पुष्पधूपान्नवारिभिः ।मस्याधारं लेखनीञ्च पूजयेन्न लिखेत्ततः ॥
माघे मासि सिते पक्षे पञ्चमी या श्रियः प्रिया ।तम्याः पूर्व्वाह्ण एवेह कार्य्यः सारस्वतोत्सवः ॥
’सारस्वत इत्युपादानात् श्रियः सरस्वत्याः ।तथा च व्याडिः ।‘लक्ष्मीसरस्वतीधीत्रिवर्गसम्पद्विभूतिशोभासु ।उपकरणवेशरचनाविधासु च श्रीरिति प्रथिता ॥
’तथा चोक्तं गां दद्यादित्यादौ नानार्थशब्दस्यापिप्रसिद्धार्थत्वेन व्यवहारः विपरीतार्थग्राहक-वाक्यशेषसत्त्व तु अप्रसिद्धार्थत्वेन च व्यवह्रियतेसर्व्वदा नानार्थानां व्यवहारस्तु श्लेषकाव्यादा-विति ।‘तरुणशकलमिन्दोर्ब्बिभ्रती शुभ्रकान्तिःकुचभरनमिताङ्गी सन्निषण्णा सिताब्जे ।निजकरकमलोद्यल्लेखनीपुस्तकश्रीःसकलविभवसिद्ध्यै पातु वाग्देवता नः ॥
’इति शारदोक्तं ध्यायेत् ॥
पाद्यादिभिः पूजयित्वा ।‘भद्रकाल्यै नमो नित्यं सरस्वत्यै नमो नमः ।वेदवेदान्तवेदाङ्गविद्यास्थानेभ्य एव च स्वाहा ॥
’इति ब्रह्मपुराणीयेन त्रिः पूजयेत् ॥
मत्स्यसूक्ते ।‘बन्धुजीवञ्च द्रोणञ्च सरस्वत्यै न दापयेत् ॥
’सरस्वतीं संपूज्य ।‘यथा न देवो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।त्वां परित्यज्य सन्तिष्ठेत्तथा भव वरप्रदा ॥
वेदाः शास्त्राणि सर्व्वाणि नृत्यगीतादिकञ्च यत् ।न विहीनं त्वया देवि तथा मे सन्तु सिद्धयः ॥
लक्ष्मीर्म्मेधा धरा पुष्टिर्गौरी तुष्टिः प्रभा धृतिः ।एताभिः पाहि तनुभिरष्टाभिर्म्मां सरस्वति ॥
’इति मत्स्यपुराणीयैः प्रार्थयेत् ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
अथ सरस्वती-मन्त्रादि ।“अद्रिर्व्वरुणसंरुद्धो दवाग्वादिनिठद्वयम् ।सरस्वत्या दशार्णोऽयं वागैश्वर्य्यफलप्रदः ॥
”मन्त्रो यथा । वद वद वाग्वादिनि वह्निवल्लभेतिदशाक्षरः । तथा निबन्धे ।‘भुवनेश्वरीसंपुटोऽयं महासारस्वतप्रदः ॥
’ * ॥
अस्य यन्त्रम् ।“व्योमेन्द्बौ रसनार्णकर्णिकमचां द्बन्द्बैः स्फुरत्-केशरंपत्रान्तर्गतपञ्चवर्गयशला वर्णादिवर्गं क्रमात् ।आसास्वश्रिषु लान्तलाङ्गलियुजा क्षौणी-पुरेणावृतंयन्त्रं कल्पितमत्र पूजयतु तां वर्णात्मिकांदेवताम् ॥
”गोतमीये ।“कर्णिकायां प्रेतबीजं विधिना विलिखेत् गुरुः ।ततः षोडशकेशरेषु विलिखेत् षोडश स्वरान् ॥
तथाष्टदलमध्ये च वर्गाष्टकं यथाविधि ।कादिमान्ताः पञ्च पञ्च वर्गाः स्युर्मातृकोदिताः ॥
यादिवान्ताः शादिहान्ता ळ-क्षमीशे प्रवि-न्यसेत् ।चतुरस्रं चतुर्द्बारं दिक्षु वं ठं विदिक्षु च ॥
” * ॥
अस्य पूजाप्रयोगः । प्रातःकृत्यादिपीठन्यासान्तंकर्म्म विधाय केशरेषु मध्ये च पीठशक्तीर्न्यसेत् ।यथा, ‘ओँ मेधायै नमः । ओँ प्रज्ञायै समः ।ओँ प्रभायै नमः । ओँ विद्यायै नमः । ओँ धियैनमः । ओँ धृत्यै नमः । ओँ स्मृत्यै नमः । ओँबुद्ध्यै नमः । ओँ विद्येश्वर्य्यै नमः । मध्ये तदुपरिओँ पद्मासनाय नमः ।’ प्रणवादिनमोऽन्तेनपूजयेत् । तथा च सारदातिलके ।“आधारशक्तिमारभ्य पीठशक्त्यन्तमर्च्चयेत् ।मेधाप्रज्ञाप्रभाविद्याधीधृतिस्मृतिबुद्धयः ॥
विद्येश्वरी च सम्प्रोक्ता ताराद्या नव शक्तयः ।वर्णाब्जेनासनं दद्यात् मूर्त्तिं मूलेन कल्पयेत् ॥
”तत ऋष्यादिन्यासः । तद्यथा । शिरसि ओँकण्वऋषये नमः । मायापुटितश्चेत् ओँ बृहस्प-तये ऋषये नमः । मुखे विराट्छन्दसे नमः ।हृदि वागीश्वर्य्यै देवतायै नमः ॥
* ॥
अत्रमन्त्रन्यासः । शिरसि वं नमः । श्रवणयोर्दं नमःवं नमः । चक्षुषोर्दं नमः वां नमः । नासि-कयोर्वां नमः दिं नमः । वदने निं नमः ।लिङ्गे स्वां नमः । गुह्ये हां नमः ॥
* ॥
ततो मातृकायाः कराङ्गन्यासौ कृत्वा ध्यायेत् ।तथाच निबन्धे ।“शिरःश्रवणदृङ्नासावदनान्धुगुदेष्विमान् ।न्यस्य वर्णान् षडङ्गानि मातृकोक्तानि कल्प-येत् ॥
”ततो ध्यानम् ।“तरुणशकलमिन्दोर्बिभ्रती शुभ्रकान्तिःकुचभरनमिताङ्गी सन्निषण्णा सिताब्जे ।निजकरकमलोद्यल्लेखनीपुस्तकश्रीःसकलविभवसिद्ध्यै फतु वाग्देवता नः ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कुर्य्यात् ।ततः पीठपूजां कृत्वा केशरेषु मध्ये दिक्षु चमेधादिपीठमन्वन्तं संपूज्य पुनर्ध्यात्वावाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं कर्म्म विधाय आव-रणपूजां कुर्य्यात् । अग्निकोणे अं कं खं गं घंङं आं हृदयाय नमः । एवं नैरृते इं चं छं जंझं ञं ईं शिरसे स्वाहा । वायुकोणे उं टं ंडं ढं णं ऊं शिखायै वषट् । ईशाने एं तं थंदं धं नं ऐं कवचाय हुं । मध्ये ॐ पं फं बंभं मं औं नेत्रत्राय वौषट् । दिक्षु अं यं रं लंवं शं षं सं हं ळं क्षं अः करतलपृष्ठाभ्यांअस्त्राय फट् । ततः पत्रेषु पूर्व्वादिषु ओँ योगायैनमः । ओँ सत्यायै नमः । ओँ विमलायै नमः ।ओँ ज्ञानायै नमः । ओँ बुद्ध्यै नमः । ओँ स्मृत्यैनमः । ओँ मेधायै नमः । ओँ प्रज्ञायै नमः ।दलाग्रेषु । ब्राह्माद्या मातरः पूज्याः प्रणवादि-नमोऽन्तिकाः । तद्वहिरिन्द्रादीन् वज्रादींश्चपूजयेत् । ततो धूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्म समा-पयेत् ॥
* ॥
अस्य पूरश्चरणं दशलक्षजपः ।तथा च ।“दशलक्षं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात्ततः ।पुण्डरीकैः पयोऽभ्यक्तैस्तिलैस्त्रिमधुरान्वितः ॥
”इति ॥
* ॥
मन्त्रान्तरम् ।“हृदयान्ते भगवति वदशब्दयुगं ततः ।वाग्देविवह्निजायान्तं वाग्भवाद्यं समुच्चरेत् ॥
”अस्य पूजाप्रयोगः । प्रातःकृत्यादिपीठन्यासान्तंकर्म्म विधाय केशरेषु मध्ये च पूर्व्वोक्तमेधादि-पीठशक्तीः पीठमनुञ्च न्यसेत् । ततः पूर्व्वोक्त-मृष्यादिन्यासं कृत्वा कराङ्गन्यासौ कुर्य्यात् । तद्-यथा । ऐं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । नमस्तर्जनीभ्यांस्वाहा । भगवति मध्यमाभ्यां वषट् । वद वदअनामिकाभ्यां हुँ । वाग्देवि कनिष्ठाभ्यांवौषट् । स्वाहा करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवंहृदयादिषु । तथा च निबन्धे ।“मनोः षड्भिः पदैः कुर्य्यात् जातियुक्तं षड-ङ्गकम् ॥
” * ॥
ततो ध्यानम् ।“शुभ्रां स्वच्छविलेपमाल्यवसनां शीतांशुखण्डो-ज्ज्वलांव्याख्यामक्षगुणं सुधाढ्यकलसं विद्याञ्च हस्ता-म्बुजैः ।बिभ्राणां कमलासनां कुचनतां वाग्देवतांसस्मितांवन्दे वाग्विभवप्रदां त्रिनयनां सौभाग्यसम्पत्-करीम् ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कुर्य्यात् ।ततः पूर्व्वोक्तक्रमेण पूजयेत् । किन्त्वङ्गमन्त्रेविशेषः । अस्य पुरश्चरणमष्टलक्षजपः । तथा च ।“हविष्याशी जपेन्मन्त्रं वसुलक्षमनन्यधीः ।दशांशं जुहुयादन्ते तिलैराज्यपरिप्लुतैः ॥
तारो मायाधरो बिन्दुः शक्तिस्तारः सरस्वती ।ङेऽन्तो नमोऽन्तको मन्त्रः प्रोक्त एकादशा-क्षरः ॥
” * ॥
अस्याः पूजाप्रयोगः । प्रातःकृत्यादिपूर्व्वोक्त-पीठमन्वन्तं विन्यस्य पूर्व्वोक्तं ऋष्यादिन्यासंकुर्य्यात् । ततो मन्त्रन्यासः । ओँ नमो ब्रह्म-रन्ध्रे । ह्रीँ नमो भ्रूमध्ये । ऐं नमः ह्रीँ नम-श्चक्षुषोः । ओँ नमः सं नमः कर्णयोः । रं नमःस्वं नमो नासिकयोः । त्यैं नमो मुखे । नं नमोलिङ्गे । मं नमो गुह्ये । ततः कराङ्गन्यासौ ।ऐं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ऐं तर्ज्जनीभ्यां स्वाहा ।इत्यादि । एवं हृदयादिषु । तथा च निबन्धे ।“मन्त्रवर्णान् न्यसेन्मन्त्री वाग्भवेनाङ्गकल्पना ।”इत्यादि ॥
* ॥
ततो ध्यानम् ।“वाणीं पूर्णनिशाकरोज्ज्वलमुखीं कर्पूरकुन्द-प्रभा-ञ्चन्द्रार्द्धाङ्कितमस्तकां निजकरैः संबिभ्रती-मादरात् ।वीणामक्षगुणं सुधाढ्यकलसं विद्याञ्च तुङ्गस्तनींदिव्यैराभरणैर्विभूषिततनुं हंसाधिरूढां भजे ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कुर्य्यात् ।ततः पीठपूजां विधाय केशरेषु मध्ये च पूर्व्वोक्त-पीठशक्तीः पीठमनुञ्च यजेत् । ततः पुनर्ध्यात्वाआवाहनादि पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं कर्म्मसमाप्य आवरणपूजां कुर्य्यात् । देव्या दक्षिणेओँ संस्कृतायै वाङ्मय्यै नमः । वामे ओँ प्राकृ-तायै वाङ्मय्यै नमः । ततः केशरेषु अग्नि-कोणे ऐं हृदयाय नमः । नैरृते ऐं शिरसेस्वाहा । वायव्ये ऐं शिखायै वषट् । ईशानेऐं कवचाय हुँ । मध्ये ऐं नेत्रत्रयाय वौषट् ।दिक्षु ऐं अस्त्राय फट् । ततः पूर्व्वादिपत्रेषु ओँप्रज्ञायै नमः एवं मेधायै श्रुत्यै शक्त्यै स्मृत्यैवागीश्वर्य्यै मत्यै स्वस्त्यै । ततः पत्राग्रेषुब्राह्म्याद्याः पूजयेत् । तथा च निबन्धे ।“देव्या दक्षिणतः पूज्या संस्कृता वाङ्मयी शुभा ।प्राकृता वाङ्मयी पूज्या वामतः सर्व्वदा शुभा ॥
इष्ट्वा पूर्व्ववदङ्गानि प्रज्ञाद्याः पूजयेत् पुनः ।प्रज्ञा मेधा श्रुतिः शक्तिः स्मृतिर्व्वागीश्वरीमतिः ।स्वस्तिश्चेति समाख्याता ब्राह्म्याद्यास्तदनन्त-रम् ॥
”तद्बहिरिन्द्रादीन् वज्रादींश्च पूजयेत् । ततोधूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् । अस्यपुरश्चरणं द्वादशलक्षजपः । तथा च ।“जपेत् द्बादशलक्षाणि तत्सहस्रं सिताम्बुजैः ।नागचम्पकपुष्पैर्व्वा जुहुयात् साधकोत्तमः ॥
” * ॥
मन्त्रान्तरं शारदायाम् ।“वाचस्पतेऽमृते भूयः प्लुवप्लुरिति कीर्त्तयेत् ।वागाद्यो मनुराख्यातो रुद्रसंख्याक्षरोऽपरः ॥
”अस्य पूजादिकं पूर्व्ववत् । कराङ्गन्यासन्तु ऐंअङ्गुष्ठाभ्यां नमः । वाचस्पते तर्ज्जनीभ्यांस्वाहा । अमृते मध्यमाभ्यां वषट् । प्लुवअनामिकाभ्यां हुँ । प्लुः कनिष्ठाभ्यां फट् ।एवं हृदयादिषु । तथा च निबन्धे ।‘कुर्य्यादङ्गानि विधिवत् वागाद्यैः पञ्चभिः पदैः ॥
”ध्यानन्तु ।“आसीना कमले करैर्जषवटीं पद्मद्वयं पुस्तकंबिभ्राणा तरुणेन्दुबद्धमुकुटा मुक्तेन्दुकुन्दप्रभा ।भालोन्मीलितलोचना कुचभराक्रान्ताभव-द्भूतयेभूयाद्बागधिदेवता मुनिगणैरासेव्यमाना-निशम् ॥
”एवं ध्यात्वा पूर्व्ववत् पूजादिकं कुर्य्यात् । अस्यपूरश्चरणमेकादशलक्षजपः । तथा च ।“रुद्रलक्षं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयाद्घृतैः ॥
” *मन्त्रान्तरं शारदायाम् ।“तोपस्थं शयनं विष्णोः सकेवलचतुमुखम् ।अघोंशेन्दुयुतो वह्निर्बिन्दुमत्याम्बुमान् भृगुः ।उक्तानि त्रोणि बीजानि सद्भिः सारस्वता-र्थिनाम् ॥
”तोयं वकारः विष्णोः शयनमाकारः केवलेनआकाररहितेन ककारेण सहितः तेन वागितिसिद्धं वाग्भवमित्यर्थः । केचित्तु लक्षितलक्षणा-भयादेवं वदन्ति आकारयुक्तो वकारः केमस्तके वलते केवलोऽनुस्वारः तद्युक्तेन कका-रेण सह वर्त्तते तेन क्वामिति । तन्न । निरूढ-लक्षणायाः शक्तितुल्यत्वात् । वाक् वाग्भवंइति पर्य्यायः । वस्तुतस्तु ऐं रुं स्वोम् ।“द्वादशस्वरमुद्धृत्य बिन्दुनादविभूषितम् ।बिन्दुनादसमायुक्तं वह्निबीजं समुद्धरेत् ॥
षष्ठस्वरसमायुक्तं द्वितीयं बीजमुद्धरेत् ।चन्द्रबीजं समुद्धृत्य वरुणं योजयेत्ततः ।त्रयोदशस्वरारूढं बिन्दुनादविभूषितम् ॥
”इति विश्वसारवचनात् वाग्भवबीजमेव । अस्यपूजादिकं पूर्व्ववत् । कराङ्गन्यासस्तु द्विरुक्तै-स्त्रिभिर्ब्बीजैर्विधेयः । तथा च निबन्धे ।“अङ्गानि कल्पयेन्मन्त्री द्विरुक्तैर्जातिसंयुतैः ॥
”ध्यानन्तु ।“मुक्ताहारावदातां शिरसि शशिकलालङ्कृतांबाहुभिः स्वै-र्व्याख्यां वर्णाक्षमालां मणिमयकलसं पुस्तक-ञ्चोद्वहन्तीम् ।आपीनोत्तुङ्गवक्षोरुहभरविलसन्मध्यदेशा-मधीशांवाचामीडे चिराय त्रिभुवननमितां पुण्डरीकेनिषण्णाम् ॥
”एवं ध्यात्वा पूर्व्ववत् पूजादिकं कुर्य्यात् । अस्यपुरश्चरणं त्रिलक्षजपः । तथा च ।“त्रिलक्षं प्रजपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ।पायसैराज्यसंसिक्तैः संस्कृते हव्यवाहने ॥
” * ॥
अथ पारिजातसरस्वतीमन्त्राः । मन्त्रदेवप्रका-शिकायाम् । स च प्रणवहृल्लेखा संपुटित-हकारसकारौकारबिन्दुयुक्तः सरस्वती ङेऽन्तानतिश्च । अस्य पूजा । प्रातःकृत्यादिपीठमन्वन्तंविन्यस्य ऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् । शिरसि कण्व-ऋषये नमः । मुखे तृष्णुप्छन्दसे नमः । हृदिपारिजातसरस्वत्यै देवतातै नमः । ततो मातृ-कोक्तकराङ्गन्यासौ कुर्य्यात् । मूर्द्ध्नि भ्रूमध्यनेत्र-कर्णनासापुटद्वयजिह्वालिङ्गपायुषु एकादशा-क्षरन्यासः । ततो ह्सां अङ्गुष्ठाभ्यां नम इत्या-दिना कराङ्गन्यासौ कुर्य्यात् । अन्यत् सर्व्वं पूर्व्व-वत् । दक्षिणामूर्त्तिसंहितायान्तु ।“सम्पत्प्रदाया भैरव्या वाग्भवं बीजमालिखेत् ।तारेण परया देवि संपुटीकृत्य मन्त्रवित् ।सरस्वत्यै हृदन्तोऽयं रुद्रार्णो मनुरीरितः ॥
”तथाच प्रपञ्चसारे ।“आद्यन्तप्रणवशक्तिमध्यसंस्थावाक् भूयो भवति च सरस्वती ङेऽन्ता ।नत्यन्तो मनुरयमीशसंख्यवर्णःसंप्रोक्तो भजमानः पारिजातः ॥
दक्षिणामूर्त्तिरृषिः प्रोक्तो गायत्त्री च्छन्दईरितम् ।पारिजातेश्वरी वाणी देवता परिकीर्त्तिता ॥
तृतीयञ्च द्वितीयञ्च बीजशक्ती च तारकम् ।कीलकं परमेशानि महासारस्वतप्रदम् ॥
षड्दीर्घस्वरसंभिन्नबीजेनाङ्गानि विन्यसेत् ॥
”ततो ध्यानम् ।“हंसारूढा हरहसितहारेन्दुकुन्दावदातावाणी मन्दस्मिततरमुखी मौलिबद्धेन्दुरेखा ।विद्यावीणामृतमयघटाक्षस्रजा दीप्तहस्ताशुभ्राब्जस्था भवदभिमतप्राप्तये भारती स्यात् ॥
”अस्य पूजादिकं पूर्व्वोक्तैकादशाक्षरीवत् । पुर-श्चरणन्तु द्बादशलक्षजपः । सितपद्मैर्नागचम्पकैर्वाजुहुयाद्द्वादशसहस्रमिति । इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
नदीविशेषस्य पर्य्यायः । प्लक्षसमुद्भवा २ वाक्-प्रदा ३ ब्रह्मसुता ४ भारती ५ वेदाग्रणीः ६पयोष्णिजाता ७ वाणी ८ विशाला ९ कुटिला१० । तज्जलगुणाः । स्वादुत्वम् । पूतत्वम् । सर्व्व-रुजापहत्वम् । रुच्यत्वम् । दीपनत्वम् । पथ्यत्वम् ।देहकान्तिकरत्वम् । लघुत्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
सा तु देशभेदे सप्तनाम्नी यथा ।पुष्करे पितामहयज्ञे आहूता सुप्रभा १ नैमि-षारण्ये सत्रयाजिभिरृषिभिराहूता काञ्चनाक्षी२ गयदेशे गयराजयज्ञे आहूता विशाला ३उत्तरकोशलायां औद्दालकमुनियज्ञे समा-हूता मनोरमा ४ ऋषभद्वीपे कुरुक्षेत्रे कुरुराज-यज्ञे समाहूता ओघवती ५ गङ्गाद्वारे दक्ष-प्रजापतियज्ञे समाहूता सुरेणुः ६ हिमालय-पर्व्वते ब्रह्मणः पुनर्यज्ञे समाहूता विमलोदा ७ ।तत्र सप्तसरस्वत्यः समागताः । अतएव तत्तीर्थं सप्तसारस्वतनाम्ना ख्यातम् । इति महा-भारते शल्यपर्व्व ॥
* ॥
तस्या उत्पत्तिर्ब्रह्मपत्नीत्वकारणञ्च यथा, --नारायण उवाच“सरस्वती सा वैकुण्ठे स्वयं नारायणान्तिके ।गङ्गाशापेन कलया कलहाद्भारते सरित् ॥
पुण्यदा पुण्यजननी पुण्यतीर्थस्वरूपिणी ।पुण्यवद्भिर्निषेव्या च स्थितिः पुण्यवतां मुने ॥
तपस्विनां तपोरूपा तपस्याकररूपिणी ।कृतपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी ॥
ज्ञाने सरस्वतीतोये मग्नं यैर्म्मानवैर्भुवि ।तेषां स्थितिश्च वैकुण्ठे सुचिरं हरिसंसदि ॥
भारते कृतपापी च स्नात्वा तत्रावलीलया ।मुच्यते सर्व्वपापेभ्यो विष्णुलोके वसेच्चिरम् ॥
चातुर्म्मास्यां पौर्णमास्यामक्षयायां दिनक्षये ।व्यतीपाते च ग्रहणेऽन्यस्मिन् पुण्यदिनेऽपि च ॥
आनुषङ्गेण यः स्नाति हेलया श्रद्धयापि वा ।सारूप्यं लभते नूनं वैकुण्ठे स हरेरपि ॥
सरस्वतीमनुं तत्र मासमेकञ्च यो जपेत् ।महामूर्खः कवीन्द्रश्च स भवेन्नात्र संशयः ॥
नित्यं सरस्वतीतोये यः स्नाति मुण्डयेन्नरः ।न गर्भवासं कुरुते पुनरेव स मानवः ॥
इत्येवं कथितं किञ्चित् भारतीगुणकीर्त्तनम् ।सुखदं पुण्यदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥
* ॥
नारद उवाच ।कथं सरस्वती देवी गङ्गाशापेन भारते ।कलया कलहेनैव बभूव पुण्यदा सरित् ॥
नारायण उवाच ।शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ।यस्याः श्रवणमात्रेण सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
लक्ष्मीः सरस्वती गङ्गा तिस्रो भार्य्या हरेरपि ।प्रेम्णा समास्तास्तिष्टन्ति सन्ततं हरिसन्निधौ ॥
चकार सैकदा गङ्गा विष्णोर्म्मुखनिरीक्षणम् ॥
सस्मिता च सकामा च सकटाक्षं पुनः पुनः ।विभुर्ज्जहास तद्वक्त्रं निरीक्ष्य च क्षणं मुदा ।क्षमां चकार तद्दृष्ट्वा लक्ष्मीर्नैव सरस्वती ॥
बोधयामास तां पद्मा सत्त्वरूपा च सस्मिता ।क्रोधाविष्टा च सा वाणी न च शान्ता बभूव ह ॥
उवाच गङ्गां भर्त्तारं रक्तास्या रक्तलोचना ।कम्पिता कीपवेगेन शश्वत्प्रस्फुरिताधरा ॥
सरस्वत्युवाच ।सर्व्वत्र समताबुद्धिः सद्भर्त्तुः कामिनीं प्रति ।धर्म्मिष्ठस्य वरिष्ठस्य विपरीता खलस्य च ॥
ज्ञातं सौभाग्यमधिकं गङ्गायां ते गदाधर ।कमलायाञ्च तत्तुल्यं न च किञ्चिन्मयि प्रभो ॥
गङ्गायाः पद्मया सार्द्धं प्रीतिश्चास्ति सुसम्मता ।क्षमां चकार तेनेदं विपरीतं हरिप्रिया ॥
किं जीवनेन मेऽत्रैव दुर्भगायाश्च साम्प्रतम् ।निष्फलं जीवनं तस्या या पत्युः प्रेमवञ्चिता ॥
त्वां सर्व्वेशं सत्त्वरूपं ये वदन्ति मनीषिणः ।ते च मूर्खा न वेदज्ञा न जानन्ति मतिं तव ॥
सरस्वतीवचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कोपसंयुताम् ।मनसा स समालोच्य प्रजगाम बहिःसभाम् ॥
गते नारायणे गङ्गामुवाच निर्भयं रुषा ।वागधिष्ठातृदेवी सा वाक्यं श्रवणदुष्करम् ॥
हे निर्लज्जे हे सकामे स्वामिगर्व्वं करोषि किम् ।अधिकं स्वामिसौभाग्यं विज्ञापयितुमिच्छसि ॥
मानचूर्णं करिष्यामि तवाद्य हरिसन्निधौ ।किं करिष्यति ते कान्तो ममैव कान्तवल्लभे ॥
इत्येवमुक्त्वा गङ्गायाः केशं ग्रहीतुमुद्यता ।वारयामास तां पद्मा मध्यदेशे स्थिता सती ॥
शशाप वाणी तां पद्मां महाकोपवती सती ।वृक्षरूपा सरिद्रूपा भविष्यसि न संशयः ॥
अत्युन्नताञ्च तां दृष्ट्वा कोपप्रस्फुरिताधरा ।उवाच गङ्गा तां देवीं पद्माञ्च रक्तलोचना ॥
गङ्गोवाच ।त्वमुत्सृज महोग्राञ्च पद्मे किं मे करिष्यति ।वाग्दुष्टा वागधिष्ठात्री देवीयं कलहप्रिया ॥
इत्येवमुक्त्वा सा देवी वाण्यै शापं ददाविति ।सरित्स्वरूपा भवतु सा या त्वाञ्च शशाप ह ॥
अधोमर्त्यं सा प्रयातु सन्ति यत्रैव पापिनः ।कलौ तेषाञ्च पापांशं लभिष्यसि न संशयः ॥
इत्येवं वचनं श्रुत्वा तां शशाप सरस्वती ।त्वमेव यास्यसि महीं पापिपापं लभिष्यसि ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवानाजगाम ह ।चतुर्भुजश्चतुर्भिश्च पार्षदैश्च चतुर्भुजैः ॥
सरस्वतीं करे धृत्वा वासयामास वक्षसि ।बोधयामास सर्व्वज्ञः सर्व्वज्ञानं पुरातनम् ॥
श्रीनारायण उवाच ।लक्ष्मि त्वं कलया गच्छ धर्म्मध्वजगृहं शुभे ।अयोनिसम्भवा योनौ तस्य कन्या भविष्यसि ॥
तत्रैव दैवदोषेण वृक्षत्वञ्च लभिष्यसि ।मदंशस्यासुरस्यैव शङ्खचूडस्य कामिनी ॥
भूत्वा पश्चाच्च मत्पत्नी भविष्यसि न संशयः ।त्रैलोक्यपावनी नाम्ना तुलसीति च भारते ॥
कलया च सरिद्भूत्वा शीघ्रं गच्छ वरानने ।भारते भांरतीशापात् नाम्ना पद्मावती भव ॥
गङ्गे यास्यसि पश्चात्त्वमंशेन विश्वपावनी ।भारतं भारतीशापात् पापदाहाय पापिनाम् ॥
भगीरथस्य तपसा तेन नीता सुदुष्करात् ।नाम्ना भागीरथी पूता भविष्यसि महीतले ॥
मदंशस्थ समुद्रस्य जाया भव ममाज्ञया ।मत्कलांशस्य तस्यैव शान्तनोश्च सुरेश्वरि ॥
* ॥
गङ्गाशापेन कलया भारतं गच्छ भारति ।कलहस्य फलं भुङ्क्ष्व सपत्नीभ्यां सहाच्युते ॥
स्वयञ्च ब्रह्मसदनं ब्रह्मणः काभिनी भव ।गङ्गा यातु शिवस्थानमत्र पद्मैव तिष्ठतु ॥
शान्ता च क्रोधरहिता मद्भक्ता सत्त्वरूपिणी ।महासाध्वी महाभागा सुशीला धर्म्मचारिणी ॥
यदंशकलया सर्व्वा धर्म्मिष्ठाश्च पतिव्रताः ।शान्तरूपाः सुशीलाश्च प्रतिविश्वेषु योषितः ॥
तिस्रो भार्य्यास्त्रिशालाश्च त्रयो भृत्याश्चबान्धवाः ।ध्रुवं वेदविरुद्धाश्च न ह्येते मङ्गलप्रदाः ॥
गच्छ गङ्गे शिवस्थानं ब्रह्मस्थानं सरस्वती ।अत्र तिष्ठतु मद्गेहे सुशीला कमलालया ॥
इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम च नारद ।अत्युच्चै रुरुदुर्देव्यः समालिङ्ग्य परस्परम् ॥
ताश्च सर्व्वाः समालोच्य क्रमेणोचुः सदीश्वरम् ।कम्पिताः साश्रुनेत्राश्च शोकेन च भयेन च ॥
सरस्वत्युवाच ।विदायं देहि मे नाथ दुष्टाया जन्मशोधनम् ।सत्स्वामिना परित्यक्ता कुतो जीवन्ति काःस्त्रियः ॥
देहत्यागं करिष्यामि योगेन भारते ध्रुवम् ।अत्युच्छ्रितो निपतनं प्राप्तुमर्हति निश्चितम् ॥
गङ्गोवाच ।अह केनापराधेन त्वया त्यक्ता जगतपते ।देहत्यागं करिष्यामि निर्दोषाया वधं लभ ॥
निर्दोषां कामिनीं त्यागं करोति यो जनो भवे ।स याति नरकं कल्पं किं ते सर्वेश्वरस्य वा ॥
महालक्ष्मीरुवाच ।नाथ सत्त्वस्वरूपस्त्वं कोपः कथमहो तव ।प्रसादं कुरु भार्य्ये द्वे सदीशस्य क्षमा वरम् ॥
भारतं भारतीशापात् यास्यामि कलया विभो ।कतिकालं स्थितिस्तत्र कदा द्रक्ष्यामि ते पदम् ॥
दास्यन्ति पापिनः पापं मह्यं स्नानावगाहनात् ।केन तेन विमुक्ताहमागमिष्यामि त्वत्पदम् ॥
कलया तुलसीरूपा धर्म्मध्वजसुता सती ।भूत्वा कदा लमिष्यामि त्वत् पादाम्बुजमच्युत ॥
वृक्षरूपा भविष्यामि त्वदधिष्ठातृदेवता ।मामुद्धरिष्यसि कदा तन्मे ब्रूहि कृपानिधे ॥
गङ्गा सरस्वतीशापात् यदि यास्यति भारतम् ।सा केन मुक्ता पापाच्च कदा त्वां वा लभि-ष्यति ॥
गङ्गाशापेन सा वाणी यदि यास्यति भारतम् ।कदा शापाद्बिनिर्मुच्य लभिष्यति पदं तव ॥
तां वाणीं ब्रह्मसदनं गङ्गां वा शिवमन्दिरम् ।गन्तुं वदसि हे नाथ तत् क्षमस्व च ते वचः ॥
इत्युक्त्वा कमला कान्तपदं धृत्वा ननाम च ।स्वकेशैर्वेष्टनं कृत्वा रुरोद च पुनः पुनः ॥
उवाच पद्मनाभस्तां पद्मां कृत्वा स्ववक्षसि ।ईषद्धास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातरः ॥
श्रीनारायण उवाच ।त्वद्बाक्यमाचरिष्यामि स्ववाक्यञ्च सुरेश्वरि ।शमताञ्च करिष्यामि शृणु तत्क्रममेव च ॥
भारती यातु कलया सरिद्रूपा च भारतम् ।अर्द्धांशा ब्रह्मसदनं स्वयं तिष्ठतु मद्गृहे ॥
भगीरथेन नीता सा गङ्गा यास्यति भारतम् ।पूतं कर्त्तुं त्रिभुवनं स्वयं तिष्ठतु मद्गृहे ॥
तत्रैव चन्द्रमौलेश्च मौलिं प्राप्स्यति दुर्लभम् ।ततः स्वभावतः पूताप्यतिपूता भविष्यति ॥
कलांशांशेन त्वं गच्छ भारतं कमले भव ।पद्मावती सरिद्रूपा तुलसी वृक्षरूपिणी ॥
कलेः पञ्चसहस्रे च गते वर्षे च मोक्षणम् ।युष्माकं सरिताञ्चैव मद्गृहञ्चागमिष्यति ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ६ । १ -- ८९ ॥
Stchoupak
Frenchसरस्वती-
(cf. -सरस्वन्त्- s. v. सरस्-) contrée riche en
étangs, en lacs
d'une rivière sacrée qui forme la limite du
Brahmāvarta et se jette dans le Gange
d'autres rivières
rivière
aussi sacrée que la S. (au nombre de 3 ou 7)
déesse de la parole, de
l'éloquence
qqf. identifiée avec Durgā
avec la femme de Viṣṇu, de Manu,
etc.
parole, éloquence, not. parole divine, oracle.
°कण्ठाभरण- nt. (collier de S.) titre d'un traité de rhét.
(XI{^e^} siècle).
°निष्यन्द- flot d'éloquence.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.