| YouTube Channel

सम्भूयसमुत्थानं (sambhUyasamutthAnaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सम्भूयसमुत्थानं,
क्ली,
 (सम्भूय मिलित्वा समुत्थानंकर्म्मकरणं यत्र ।) मिलित्वैकमत्या बणिजांकर्म्मकरणम् । तत्तु विवादपदविशेषः । यथा, सम्भूयसमुत्थानं नाम विवादपदमिदानीमभि-दधाति ।“समवायेन बणिजां लाभार्थं कर्म्म कुर्व्वताम् ।लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ॥
”सर्व्वे वयमिदं कर्म्म मिलिताः कुर्म्म इत्येवंरूपासम्प्रतिपत्तिः समवायस्तेन ये बणिङ्नटनर्त्तक-प्रभृतयो लाभलिप्सवो भूत्वा प्रातिस्विकं कर्म्मकुर्व्वते तेषां लाभालाभावुपचयौ यथाद्रव्यं येनयावद्धनं पण्यग्रहणाद्यर्थं दत्तं तदनुसारेणाव-सेयौ । यद्बा । प्रधानगुणभावपर्य्यालोचनयास्यभागद्बयमस्यैको भाग इत्येवंरूपया संविदा सम-येन यथा संप्रतिपत्तौ तथा वेदितव्यां । किञ्च ।“प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादात् यच्च नाशितम् ।स तद्दद्याद्विप्लवाच्च रक्षिताद्दशमांशभाक् ॥
”तेषां सम्भूय प्रचरतां मध्ये पण्यमिदमित्थं नव्यवहर्त्तव्यमिति प्रतिषिद्धमाचरता यन्नाशितंअनादिष्टमननुज्ञातं वा कुर्व्वाणेन तथा प्रमा-दात् प्रज्ञाहीनतया वा येन यन्नाशितं स तत्-पण्यं बणिग्भ्यो दद्यात् । यः पुनस्तेषां मध्येचौरराजादिजनितात् व्यसनात् पण्यं पालयतिस तस्माद्रक्षितात् पण्यात् दशममंशं लभते ।“अर्घप्रक्षेपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपो हरेत् ।व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत् ॥
”इह यतः पण्यस्येयन्मूल्यं इत्यर्घस्तस्य प्रक्षेपणात्राजनिरूपणाद्धेतोरसौ मूल्याद्विंशतितममंशंशुल्कार्थं गृह्णीयात् । यत् पुनर्व्यासिद्धमन्यत्र नविक्रेयमिति राज्ञा प्रतिषिद्धम् । यच्च राजयोग्यंमाणिक्याद्यप्रतिषिद्धमपि तद्राज्ञे अनिवेद्य लाभ-लोभेन विक्रीतञ्चेद्राजगाभिमूल्यदाननिरपेक्षंतत् सर्व्वं पण्यं राजापहरेदित्यर्थः ।“मिथ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपासरत् ।दाप्यस्त्वष्टगुणं पञ्च सव्याजक्रयविक्रयी ॥
”यः पुनर्ब्बणिक् शुल्कवञ्चनार्थं परीमाणं निह्नुतेशुल्कग्रहणस्थानाद्वापसरति यश्चास्येदमस्यवेत्येवं विदादास्पदीभूतं पण्यं क्रीणाति विक्रीणीतेवा ते सर्व्वे पण्याष्टगुणं दण्डनीयाः । अपि च ।“तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दाप्यः पणान् दश ।ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ॥
”शुल्कं हि द्बिविधं स्थलजं जलजञ्च । तत्र स्थल-जमर्घप्रक्षेपणाद्बिंशं भागं शुल्कं नृपो हरे-दित्युक्तम् । जलजन्तु मानवेऽभिहितम् ।“पणं यानं तरे दाप्यं पुरुषोऽर्द्धपणन्तरे ।पादं पशुश्च योषिच्च पादार्द्धं रिक्तकः पुमान् ॥
भाण्डपूर्णानि यानानि तार्य्यं दाप्यानि सारतः ।रिक्तभाण्डानि यत्किञ्चित् पुमांसञ्चापरिच्छदाः ॥
”शुल्कद्बयेऽप्ययमपरो विशेषः ।“न भिन्नकार्षापणमस्ति शुल्कंन शिल्पवृत्तौ न शिशौ न दूते ।न भैक्ष्यलब्धे न हृतावशेषेन श्रोत्रिये प्रव्रजिते न यज्ञे ॥
” इति ।तीर्य्यतेऽनेनेति तरो नावादिस्तज्जन्यशुल्केऽधि-कृतस्तरिकः स यदा स्थलोद्भवं शुल्कं गृह्णातितदा दशपणान् दण्डनीयः । वेशो वेश्म प्रति-वेश इति स्ववेश्मामिमुखं स्ववेश्मपार्श्वस्थं चोच्यतेतत्र भवाः प्रतिवेश्याः । ब्राह्मणाश्च ते प्राति-वेश्याश्च ब्राह्मणप्रातिवेश्यास्तेषां श्रुतवृत्तसम्पन्नानां श्राद्धादिषु विभवे सत्यनिमन्त्रणे एतदेवदशपणात्मकं दण्डनं वेदितव्यम् ॥
* ॥
देशा-न्तरमृतबणिग्रिक्थं प्रत्याह ।“देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ।ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर्विना नृपः ॥
”यदा सम्भूयकारिणां मध्ये यः कश्चिद्देशान्तरंगतो मृतस्तदा तदीयमंशं दायादः पुत्त्राद्यपत्य-वर्गः बान्धवाः मातृपक्षीयाः मातुलाद्याःज्ञातयोऽपत्यवर्गव्यतिरिक्ताः सपिण्डा वा आ-गताः सम्भूयव्यवहारिणो ये देशान्तरादाग-तास्ते वा गृह्णीयुस्तैर्विना दायाद्यभावे राजागृह्णीयात् । वाशब्देन च दायादीनां वैकल्पिकंअधिकारं दर्शयति । पौर्व्वापर्य्यनियमस्तु पत्नीदुहितर इत्यादि प्रतिपादित एवात्रापिविज्ञेयः । शिष्यसब्रह्मचारिब्राह्मणनिषेधो बणिक्-प्राप्तिश्च वचनप्रयोजनम् । बणिजामपि मध्येयः पिण्डदानर्णदानादिसमर्थः स गृह्णीयात् ।सामर्थ्याविशेषे पुनः सर्व्वे बणिजः संसृष्टिनोविभज्य गृह्णीयुस्तेषामभावे दशवर्षं दायाद्या-गमनं प्रतीक्ष्यानागतेषु स्वयमेव राजा गृह्णी-यात् तदिदं नारदेन स्पष्टमुक्तम् ।“एकस्य चेत् स्यात् मरणं दायादोऽस्य तदाप्नुयात् ।अन्यो वासति दायादे शक्तश्चेत् सर्व एव ते ॥
तदभावे तु गुप्तं तत् कारयेद्दशवत्सरात् ।अस्वामिकमदायाद दशवर्षस्थितं ततः ॥
राजा तदात्मसात् कुर्य्यात् एवं धर्म्मो न हीयते ॥
”किश्च ।“जिह्मं त्यजेयुर्निर्लाभमशक्तोऽन्येन कारयेत् ।”जिह्मो वञ्चकः तं निर्लाभं निर्गतलाभं लाभमा-च्छिद्य त्यजेयुः बहिष्कुर्य्युः । यश्च सम्भूयकारिणांमध्ये भाण्डप्रत्यवेक्षणादिकं कर्त्तुमसमर्थोऽसाव-न्येन स्वं कर्म्म भाण्डभारवाहनं तदायव्ययपरी-क्षणादिकं कारयेत् । इति मिताक्षरा ॥