| YouTube Channel

सम्भूयसमुत्थान (sambhUyasamutthAna)

 
शब्दसागरः
English
सम्भूयसमुत्थान
n.
 (-नं) Partnership, association in trade, joint execution of
work or conduct of business.
E.
 सम्भूय, समुत्थान performance of work.
Yates
English
सम्भूय-समुत्थान (नं) 1.
n.
 Partner-
ship.
Wilson
English
सम्भूयसमुत्थान
n.
 (-नं) Partnership, association in trade, joint
execution of work or conduct of business.
E.
 सम्भूय, and समुत्थान performance of work.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सम्भूयसमुत्थानं,
क्ली,
 (सम्भूय मिलित्वा समुत्थानंकर्म्मकरणं यत्र ।) मिलित्वैकमत्या बणिजांकर्म्मकरणम् । तत्तु विवादपदविशेषः । यथा, सम्भूयसमुत्थानं नाम विवादपदमिदानीमभि-दधाति ।“समवायेन बणिजां लाभार्थं कर्म्म कुर्व्वताम् ।लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ॥
”सर्व्वे वयमिदं कर्म्म मिलिताः कुर्म्म इत्येवंरूपासम्प्रतिपत्तिः समवायस्तेन ये बणिङ्नटनर्त्तक-प्रभृतयो लाभलिप्सवो भूत्वा प्रातिस्विकं कर्म्मकुर्व्वते तेषां लाभालाभावुपचयौ यथाद्रव्यं येनयावद्धनं पण्यग्रहणाद्यर्थं दत्तं तदनुसारेणाव-सेयौ । यद्बा । प्रधानगुणभावपर्य्यालोचनयास्यभागद्बयमस्यैको भाग इत्येवंरूपया संविदा सम-येन यथा संप्रतिपत्तौ तथा वेदितव्यां । किञ्च ।“प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादात् यच्च नाशितम् ।स तद्दद्याद्विप्लवाच्च रक्षिताद्दशमांशभाक् ॥
”तेषां सम्भूय प्रचरतां मध्ये पण्यमिदमित्थं नव्यवहर्त्तव्यमिति प्रतिषिद्धमाचरता यन्नाशितंअनादिष्टमननुज्ञातं वा कुर्व्वाणेन तथा प्रमा-दात् प्रज्ञाहीनतया वा येन यन्नाशितं स तत्-पण्यं बणिग्भ्यो दद्यात् । यः पुनस्तेषां मध्येचौरराजादिजनितात् व्यसनात् पण्यं पालयतिस तस्माद्रक्षितात् पण्यात् दशममंशं लभते ।“अर्घप्रक्षेपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपो हरेत् ।व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत् ॥
”इह यतः पण्यस्येयन्मूल्यं इत्यर्घस्तस्य प्रक्षेपणात्राजनिरूपणाद्धेतोरसौ मूल्याद्विंशतितममंशंशुल्कार्थं गृह्णीयात् । यत् पुनर्व्यासिद्धमन्यत्र नविक्रेयमिति राज्ञा प्रतिषिद्धम् । यच्च राजयोग्यंमाणिक्याद्यप्रतिषिद्धमपि तद्राज्ञे अनिवेद्य लाभ-लोभेन विक्रीतञ्चेद्राजगाभिमूल्यदाननिरपेक्षंतत् सर्व्वं पण्यं राजापहरेदित्यर्थः ।“मिथ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपासरत् ।दाप्यस्त्वष्टगुणं पञ्च सव्याजक्रयविक्रयी ॥
”यः पुनर्ब्बणिक् शुल्कवञ्चनार्थं परीमाणं निह्नुतेशुल्कग्रहणस्थानाद्वापसरति यश्चास्येदमस्यवेत्येवं विदादास्पदीभूतं पण्यं क्रीणाति विक्रीणीतेवा ते सर्व्वे पण्याष्टगुणं दण्डनीयाः । अपि च ।“तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दाप्यः पणान् दश ।ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ॥
”शुल्कं हि द्बिविधं स्थलजं जलजञ्च । तत्र स्थल-जमर्घप्रक्षेपणाद्बिंशं भागं शुल्कं नृपो हरे-दित्युक्तम् । जलजन्तु मानवेऽभिहितम् ।“पणं यानं तरे दाप्यं पुरुषोऽर्द्धपणन्तरे ।पादं पशुश्च योषिच्च पादार्द्धं रिक्तकः पुमान् ॥
भाण्डपूर्णानि यानानि तार्य्यं दाप्यानि सारतः ।रिक्तभाण्डानि यत्किञ्चित् पुमांसञ्चापरिच्छदाः ॥
”शुल्कद्बयेऽप्ययमपरो विशेषः ।“न भिन्नकार्षापणमस्ति शुल्कंन शिल्पवृत्तौ न शिशौ न दूते ।न भैक्ष्यलब्धे न हृतावशेषेन श्रोत्रिये प्रव्रजिते न यज्ञे ॥
” इति ।तीर्य्यतेऽनेनेति तरो नावादिस्तज्जन्यशुल्केऽधि-कृतस्तरिकः स यदा स्थलोद्भवं शुल्कं गृह्णातितदा दशपणान् दण्डनीयः । वेशो वेश्म प्रति-वेश इति स्ववेश्मामिमुखं स्ववेश्मपार्श्वस्थं चोच्यतेतत्र भवाः प्रतिवेश्याः । ब्राह्मणाश्च ते प्राति-वेश्याश्च ब्राह्मणप्रातिवेश्यास्तेषां श्रुतवृत्तसम्पन्नानां श्राद्धादिषु विभवे सत्यनिमन्त्रणे एतदेवदशपणात्मकं दण्डनं वेदितव्यम् ॥
* ॥
देशा-न्तरमृतबणिग्रिक्थं प्रत्याह ।“देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ।ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर्विना नृपः ॥
”यदा सम्भूयकारिणां मध्ये यः कश्चिद्देशान्तरंगतो मृतस्तदा तदीयमंशं दायादः पुत्त्राद्यपत्य-वर्गः बान्धवाः मातृपक्षीयाः मातुलाद्याःज्ञातयोऽपत्यवर्गव्यतिरिक्ताः सपिण्डा वा आ-गताः सम्भूयव्यवहारिणो ये देशान्तरादाग-तास्ते वा गृह्णीयुस्तैर्विना दायाद्यभावे राजागृह्णीयात् । वाशब्देन च दायादीनां वैकल्पिकंअधिकारं दर्शयति । पौर्व्वापर्य्यनियमस्तु पत्नीदुहितर इत्यादि प्रतिपादित एवात्रापिविज्ञेयः । शिष्यसब्रह्मचारिब्राह्मणनिषेधो बणिक्-प्राप्तिश्च वचनप्रयोजनम् । बणिजामपि मध्येयः पिण्डदानर्णदानादिसमर्थः स गृह्णीयात् ।सामर्थ्याविशेषे पुनः सर्व्वे बणिजः संसृष्टिनोविभज्य गृह्णीयुस्तेषामभावे दशवर्षं दायाद्या-गमनं प्रतीक्ष्यानागतेषु स्वयमेव राजा गृह्णी-यात् तदिदं नारदेन स्पष्टमुक्तम् ।“एकस्य चेत् स्यात् मरणं दायादोऽस्य तदाप्नुयात् ।अन्यो वासति दायादे शक्तश्चेत् सर्व एव ते ॥
तदभावे तु गुप्तं तत् कारयेद्दशवत्सरात् ।अस्वामिकमदायाद दशवर्षस्थितं ततः ॥
राजा तदात्मसात् कुर्य्यात् एवं धर्म्मो न हीयते ॥
”किश्च ।“जिह्मं त्यजेयुर्निर्लाभमशक्तोऽन्येन कारयेत् ।”जिह्मो वञ्चकः तं निर्लाभं निर्गतलाभं लाभमा-च्छिद्य त्यजेयुः बहिष्कुर्य्युः । यश्च सम्भूयकारिणांमध्ये भाण्डप्रत्यवेक्षणादिकं कर्त्तुमसमर्थोऽसाव-न्येन स्वं कर्म्म भाण्डभारवाहनं तदायव्ययपरी-क्षणादिकं कारयेत् । इति मिताक्षरा ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सम्भूयसमुत्थान
न०
 सम्भूय मिलित्वा सम्यमुत्तिष्ठन्त्यनेनसम् + उद् + स्था--करणे ल्युद् । १ मिलित्वा बणिजां वा-णिज्यादिकर्मकरणे २ तद्विषयके विवादमेदे च तत्खरूपा-दिकं वीरमि० उक्तं यथा“अथ सम्भूयसमुत्थानाख्यव्यवहारपदम् । तस्य स्वरूप-साह नारदः “बणिक्वभृतयो यत्र कर्म सम्भूयकुर्वते । तत् सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपद स्मृतम्” इति ।वणिक्प्रभृतय इत्यनेन ऋत्विङ्गटनर्त्तककर्षकादीनांग्रहणम् । यद्यपि फलभूतस्य स्वर्गस्य ऋत्विग्गामित्वा-मावादात्मनेपदस्यानुपपन्नत्वेन प्रभृतिशब्देन ऋत्विग्-ग्रहणमनुचितम् । तथापि आत्मनेपदाऽविवक्षयेदमुक्तन्नच ऋत्विङ्मात्रे आत्मनेपदाविवक्षणे अन्यांशे च विव-क्षणे वैरूप्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । सम्भूयकर्त्तृत्वमात्रस्यलक्षणत्वेनान्यत्र वास्तवतत्सत्त्वेऽपि लक्षणवैयर्थ्यप्रसङ्गा-भावात् । न च चिन्तामणिकृता कत्नभिप्राय इत्यस्यकर्त्रभिप्रायविषये कर्त्रिच्छाविषये क्रियाफल इति व्या-ख्यातत्वादृत्विजामपि सफलं यजमानस्य कर्म भवत्वितिवेतनोपरागेणेच्छा सम्भवत्येवेत्यात्मनेपदविवक्षायामपिका क्षतिरिति वाच्यम् । कर्त्रमिप्राये कर्तृगामिनीत्यस्यैवव्याख्यानस्य सहाभाष्याद्यनेकग्रन्थसम्मतत्वेनान्यादृशव्या-ख्यानस्य महाभाष्यादिविरुद्धत्वात् । सह वणिज्यादि-करणे अधिकारिणो दर्शयति वृहस्पतिः “कुलीनदक्षा-नलसैः प्राज्ञैर्नाणकवेदिसिः । आयव्ययज्ञैः शुचिमिः शूरैःकुर्य्यात् सह क्रियाम्” इति । क्रियां क्रतुकृषिशिल्प-स्तेयबाणिज्यरूपाम् । नाणकविज्ञानं बाणिज्यक्रियानयामुपंयुज्यते । आयव्ययज्ञानमात्रं कृषिक्रियायाम् ।शिल्पिक्रियायां सङ्गीतक्रियायां च प्राज्ञत्वम् । क्रतोकुलीनत्वप्राज्ञत्वशुचित्वानि । स्तेये तु शूरत्वमात्रमुप-युज्यते । दक्षत्वानलसत्वे सर्वत्रोपयुज्येते । अतएवाद-क्षादीन्निषंधयति स एव “असक्तालसरोगार्त्तमन्दभाग्यानिराश्रयाः । बाणिज्याद्याः सहैतैस्तु न कर्त्तव्या बुधैःक्रियाः” इति । निराश्रयाः मूलधनरहिताः । ये तुसम्भूय बाणिज्यादिक्रियां कुर्वन्ति ते द्रव्यानुरोधेनलाभादिभाजो भवन्तीत्याह नारदः “समोऽतिरिक्तोहीनो वा तत्रांशा यस्य यादृशः । क्षयव्ययो तथावृद्धिस्तत्र तस्य तषाविधा” इति । वृहस्पतिरपि“प्रयोगं कुर्वते ये तु हेमघान्यरसादिना । समन्यूना-धिकैरंशैर्लाभस्तेषां तथाविधः । समो न्यूनोऽधिकोवांशो येन क्षिप्तस्तथैव सः । व्ययं दद्यात् कमं-कुर्य्याल्लाभं गृह्णीत चैव हि” इति । यत्र पुनरस्य द्वौभागौ अस्यैक इति संवित् कृता तत्र तदनुरोधेन व्यय-लाभौ प्रकल्प्यावित्याह याज्ञवल्क्यः “समवायेन बणिजांलाभार्थं कर्म कुर्वताम् । लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथावा संविदा कृतो” इति । सम्भूयकारिणां कर्त्तव्यमाहव्यासः “समक्षमसमक्षं वाऽवञ्चयन्तः परस्परम् । नाना-पण्यानुसारास्त्रे प्रकुर्युः क्रयविक्रयौ । अगोपयन्तो भा-ण्डानि दद्युः शुल्कञ्च तेऽध्वनि । अन्यथा द्विगुणंदाप्याः शुल्कस्थानाद्बहिःस्थिताः” इति । नारदोऽपि“भाण्डपिण्डव्ययोद्धारसारासारत्ववीक्षणम् । कुर्युस्ते-ऽव्यभिचारेण समये स्वे व्यवस्थिताः” इति । अथ वासर्वानुज्ञया सर्वेषां कार्य्यमेक एव कुर्य्यात् । अतएववृहस्पतिः “बहूनां सम्मतो यस्तु दद्यादेको धनन्नरः ।करणं कारयेद्वापि सर्वेणैव कृतं भवेत्” इति । करणंकेण्यादिकम् । सम्भूयकारिणाम्मिथोविवादे निर्णय-प्रकारनाह स एव “परीक्षकाः साक्षिणश्च त एवोक्ताःपरस्परम् । सन्दिग्धेऽर्थे वञ्चनाया न चेद् विद्वेषसं-युतः” इति । यदा तु विद्वेषसंयुक्तास्तदाप्याह स एव“यः कश्चिद्वञ्चकस्तेषां विज्ञातः क्रयविक्रये । शपथैःसोऽपि शोध्यः स्यात् सर्ववादेष्वयं विधिः” इति । सर्व-वादेऽपि वञ्चनरहितवादेऽपि । वञ्चकत्वे सिद्धे सति किंकार्य्यमित्यपेक्षिते आह याज्ञवल्क्यः “जिह्मं त्यजेयु-र्निर्लाभम्” इति । जिह्मं वञ्चकन्निर्लाभं कृत्वा त्यजेयु-र्वहिः कुर्युरितरे सम्भूयकारिण इत्यर्थः । सम्भूय-कारिष्वसमर्थं प्रत्याह स एव “अशक्तोऽन्येन कारयेत्”इति । स्वांशानुरूपं कर्मेति शेषः । दैप्रराजकृतद्रव्यहा-निविषये सर्वान् प्रत्याह वृहस्पतिः “द्रव्यहानिर्यदातत्र दैवराजकृता भवेत् । सर्वेषामेव सा प्रोक्ता कल्प-नीया यथांशतः” इति । सम्भूयकारिभिः सर्वैरितिशेषः । क्षयहानिरिति पाठे क्षयायैव हानिः क्षयहा-निरुपचय्यार्थव्यतिरिक्ता हानिरित्यर्थः । प्रातिस्विकदो-षेण द्रव्यनाशे स एवाह “अनिर्दिष्टो वार्य्यमाणः प्रमा-दाद्यस्तु नाशयेत् । तेनैव तद्भवेद्देयं सर्वेषां समवायिनाम्”इति । अनिर्दिष्टः समवाय्यननुज्ञातः । याज्ञवल्क्यो-ऽपि “प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमाद्राद्यच्च नाशितम् । सतद् दद्यात्” । पालने त्वाह स एव “विप्लवाच्चरक्षिताद्दशमांशभाक्” इति । वृहस्पतिरपि “दैवराज-भयाद् यस्तु स्वशक्त्या परिपालयेत् । तस्यांशं दशमंदत्त्वा गृह्णीयुस्तेऽशतोऽपरम्” इति । तस्य तस्मौ दशम-मंशन्ते समवायिद्रव्यमिति शेषः । प्रतिपालयेत् समाहरेत्स्वशक्त्या प्रत्याहरेदित्यर्थः । नारदोऽपि “दैवतस्कररा-जाग्निव्यसने समुपस्थिते । यस्तत् स्वशक्त्या रक्षेत त-स्यांशो दशमः स्मृत” इति । यस्तु समवायिद्रव्यं सम-वायिभिः सह प्रतियाचनादिना न साधयति तस्य लाभ-हानिरित्याह वृहस्पतिः “समवेतैस्तु यद्दत्तं प्रार्थनीयंतथैव तत् । न याचते च यः कश्चिल्लाभात् स परि-हीयते” इति । “योचनग्रहणं येन यत्कर्म स्वांशानु-रूपं कर्त्तव्यं तस्याप्युपलक्षणार्थं तेन तत्कर्माकरणेऽपिलाभहानिरित्यस्वादेव वचनात् प्रतिपत्तव्यमिति” स्मृति-चन्द्रिकायाम् । सम्भूयकारिणामृत्विजां कर्त्तव्यमाहमनुः “ऋत्विजः समवेतास्तु यत्र सत्रे निमन्त्रिताः ।कुर्युर्यथार्हं तत्कर्म गृह्णीयुर्दक्षिणां तथा” इति । अत्रसत्रशब्दो थज्ञमात्रविवक्षया प्रयुक्तो न पुनर्बहुयजमानकसत्राख्ययज्ञविशेषविवक्षया । तत्र यजमानानामेवा-ध्वर्यवादिकर्मकारित्वे दक्षिणार्हाणामृत्विजामभावात् ।तथा कर्मानुसारेण दक्षिणां गृह्णीयुरित्यर्थः । तथा चस एव “सम्भूय स्वानि कर्माणि कुर्बद्भिरिह मानवैः ।अनेन कर्मयागेन कर्त्तव्यांशप्रकल्पना” इति । स्वानिकर्माणि याजमानव्यतिरिक्तानीति शेषः । इयं चांश-कल्पना द्वादशशतं गावो दक्षिणेत्येवं क्रतुसम्बन्धित्वेनविधीयमानायां दक्षिणायामेव न ऋत्विग्विशेषोल्लेखनेनविहितायास्तद्विधायकश्रुतिविरोधापत्तेः अतएवाहतुर्मनुवृहस्पती “रथं हरेद् तथःध्वर्युर्व्रह्माधाने च वा-जिनम् । होता निविद्धरं चाश्वमुद्गाता चाप्यनः क्रये”इति । निविद्वरं निविच्छंसनलब्धं वरम् । उद्गातृशब्देनो-द्गातृगणमध्यस्थः सुब्रह्मण्यो गृह्यत इति मदनरत्ने ।अनः शकटम् क्रये सोमक्रये । दक्षिणांशकल्पनायाःप्रकारमाहतुः मनुवृहस्पती “सर्वेषामर्द्धिनो मुख्यास्तदर्द्धे-नार्द्धिनोऽपरे । तृतीयिमस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः”इति । सर्वेषां षोडशानामृत्विजां मध्ये ये मुख्या गण-स्याग्राः होतृ ब्रह्माध्यर्यूद्गातारस्तेऽर्द्धिनः उक्तदक्षि-णायाः किञ्चित् न्यूनमर्द्धं ४८ गृह्णीयुः समग्रार्द्धग्रहणेवक्ष्यमाणविभासकल्पनाविरोधः स्यात् । अपरे द्वितीयामैत्रावरुणप्रतिप्रस्थातृब्राह्मणाश्छंसिप्रस्तोतारस्तदर्द्धेन २४मुख्यभागार्द्धेनार्द्धिनोऽद्धंग्राहिणः, तृतीयिनोऽच्छावा-काग्नीध्रोन्नेतृप्रतिहर्त्तारो मुख्यभागस्य तृतीयांश १६ भाजः ।पादिनोऽन्त्याः ग्रावस्तोतृपोतृनेष्टृसुब्रह्मण्याख्या मुख्य-भागस्य चतुर्थांश १२ ग्राहिण इत्यर्थः । मुख्यानां चतुर्णांमिथोविभागश्च समः एवं द्वितीयादीनामपि स एवविभागः । तथा च गोशतं दक्षिणेति पक्षमाश्रित्य का-त्यायनसूत्रम् “द्वादश द्वादश मुख्येभ्यः षट्षट् द्वितीये-भ्यश्चतस्रश्चतस्रस्तृतीयेभ्यस्तिस्रस्तिस्र इतरेभ्यः” इति ।संगृहीतमेत्रद्बौधायनकारिकायामपि “पञ्चविंशतिधाकृत्वा वर्गीया दक्षिणा क्रमात् । द्वादशैवाथ षट्कं चचत्रास्तिस्र एव चेति” द्वादशाधिकनोशतरूपायादक्षिणायाः प्रथमञ्चत्वारो भागाः कर्त्तव्याः । तत्रैकोभागो होतृवर्गस्यापरो भागो ब्रह्मवर्गस्यापरोऽध्वर्युवर्ग-स्यापर उद्गातृवर्गस्य । पुनरेकैकस्य भागस्य पञ्चविंश-तिर्भागाः कर्त्तव्याः । तेष्वाद्यानां होत्रादीनां द्वादशभागाः, द्वितीयानां षट्, तृतीयानां चत्वारश्चतुर्थानांत्रय इत्यर्थः पशुबन्धादौ तु विषमविभागानभिधा-नात् “समं स्यादश्रुतत्वादिति” न्यायेन समत्वेनैवविभाग इति मन्तव्यम् । स्वकीयकर्मकलापांशकर्तृषुकृतानुसारेण भागो देय इत्याह मनुः “ऋत्विग्यदिवृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् । तस्य कर्मानुरूपेणदेयोऽंशः सह कर्तृभिः” इति । सहकर्त्तृभिः सम्भूय-कारिभिरित्यर्थः । यद्वा कर्तृभिः सह देयः दक्षिणा-काले देयो यजमाननेनेत्यर्थः । अथ वा कर्म परिंत्यक्तंसह कर्तृभिरित्यर्थः । यदा तु ऋत्विक् कर्मैकदेशं दक्षिणा-दानानन्तरं त्यजति तदाऽवशिष्टं तद्गणवर्त्तिनां मध्येसन्निहितेनान्येन कारयेदित्याह स एव “दक्षिणासुच दत्तासु स्वकर्म परिहापयेत् । कृत्स्ममेव लभेतांश-मन्येनैव च कारयन्” इति । कर्ममध्ये ऋत्विङ्मरणेकर्त्तव्यमाह नारदः “ऋत्विजां व्यसनेऽप्येवमन्येनकर्म निस्तरेत् । लभेत दक्षिणादानं स तस्मात् सम्प्र-कल्पितम्” इति । अन्येन स्वस्वगणमध्यवर्त्तिनां मध्येप्रत्यासन्नेन, येन केनचिदन्येन कार्यमाणे त्वध्वर्य्यादिसमाख्याबाधापत्तेरिति ध्येयम् । यत्तु शङ्खलिखितयो-र्वचनम् “अथ चेदनुप्राप्ते सवने ऋत्विक् म्रियते तस्यसगोत्रोऽथ शिष्यो वा तत्कार्य्यमनुपूरयेत्” । अथ चेदबा-न्धवस्ततोऽन्यमृत्विजं वृणुयात्” इति । यच्च वृह-स्पतिवचनम् । “एवं क्रियाप्रवृत्तानां यदा कश्चिद्विप-द्यते । तद्वन्धुना क्रिया कार्य्या सर्विर्वा सहकासिभिः”इति । तदेकान्तगणरहितर्त्विक्कर्तृकदर्शपौर्णमासादि-यागविषयमित्यभिहितं स्मृतिचन्द्रिकायाम् । जीवत्येवतु ऋत्विजि यजमानेन ऋत्विगन्तरकरणे कस्य दक्षि-णेति वीक्षायामाह शङ्खः “अथ ऋत्विजि वृते पश्चा-दन्यं वृणुयात्पूर्वाहूतस्यैव दक्षिणा पश्चादाहूतः किञ्चि-ल्लभते” इति । यदा त्वकारणमृत्विग् याज्य त्यजतियाज्यो वा ऋत्विजं, तदा तयोर्दण्डमाह मनुः ऋत्विजंयस्त्यजेद् याज्यो याज्यमृत्विक् त्यजेद् यदि । शक्तंकर्मण्यदुष्टञ्च तयोर्दण्डः शतं शतम्” इति । नारदोऽपि“ऋत्विक् च त्रिविधो दृष्टः पूर्वैर्जुष्टः स्वयंकृतः । यदृच्छयाच यः कुर्य्यादार्त्विज्यं प्रीतिपूर्वकम् । ऋत्विग्याज्य-मदुष्टं यस्त्यजेदनपकारिणम् । अदुष्टञ्चर्त्विजं याज्योविनेयौ तावुभावपीति” । ये कृषिसाधने स्वसमानास्तैःसह कृषिःकार्य्येत्याह वृहस्पतिः “वाह्यकर्षकवीजाद्यैःक्षेत्रोपकरणेन च । ये समानास्तु तैः सार्द्धं कृषिःकार्य्या विजानता” इति । वाह्याः लाङ्गलादिवाहकाःवलीवर्दाः । कर्षकाः कृष्यर्थं स्वीकृताः पुरुषाः आ-दिशब्देन कृषिसाधनानामन्येषां ग्रहणम् । सम्भूय-कारिणां कृषकाणां कर्त्तव्यमाह वृहस्पातः “पर्वतेनगराभ्यासे तथा राजपथस्य च । ऊषरं मूषकव्याप्तंक्षेत्रं यत्नेन वर्जयेत्” इति । पर्वते पर्वतसमीपे कल्प-तरुकृता तु विवीत इति पठित्वा विवीतशब्देन यव-माद्यर्थं रक्षितः प्रदेश इति व्याख्यातम् । नगराभ्यासेनगरसमीपे । राजपथस्य समीप इति शेषः । एतदुक्तंभवति पवताद्यासन्नमनासन्नमपि ऊषरं मूषकव्याप्नञ्चक्षेत्रं वर्जयेदिति । वाह्येष्वपि वर्जनीयानाह स एव“कृशातिवृद्ध क्षुद्रञ्च रोगिणं प्रपलायिनम् । काणंखञ्जञ्च नादद्याद्वाह्यं प्राज्ञः कृषीवलः” इति । काणःएकाक्षः खञ्जः भग्नचरणः । क्वचिदत्रैकस्यैव हानिमाह एव “वाह्यवीजात्ययाद्यस्य क्षेत्रहानिः प्रजायते ।तेनैव सा प्रदातव्या सर्वेषां कृषिजीविनामि” ति । सम्भूय-कारिणामिति शेषः । वाह्यवीजग्रहणं कृषिसाधनाना-मुपलक्षणार्थम् । सम्भूयकारिणा शिल्पिनां स्वरूपंदर्शयंस्तेषां लाभविभागेऽंशपरिकल्पनाप्रकारमाह स एव“हिरण्यकुप्यसूत्राणां काष्ठपाषाणचर्मणाम् । संस्कर्त्तातत्कलाभिज्ञः शिल्पी प्रोक्तो मनीषिभिः । हेमकारादयोयत्र शिल्पं सम्भूय कुर्वते । कर्मानुरूपं निर्वेशं लभेरं-स्ते यथांशतः” इति । कुप्यं हेमरूप्यव्यतिरिक्तत्रपुसी-सादिकम् । हेमरूप्ये इति प्रस्तुत्य ताभ्यां यदन्यत्कुप्य-मित्यमरसिंहेनोक्तत्वात् । निर्वेशो भृतिः । कात्या-यनोऽपि “शिक्षकाभिज्ञकुशला आचार्याश्चेति शिल्पिनः ।एकद्वित्रिचतुर्भागान् हरेयुस्ते यथोत्तरम्” इति । ह-र्म्यादिनिर्मातॄणां मध्ये मुख्यस्य भागद्वयमाह वृहस्पतिः“हर्म्यं देवगृहं वापि वाटिकोपस्कराणि च । सम्भूयकुर्वतां तेषां प्रमुख्यो द्व्यंशसर्हति” इति । नर्त्तकेष्वपिमुख्यस्यांशद्वयभागित्वमतिदिशन् विशेषान्तरमाह स एव“नर्त्तकानामेष एव धर्मः सद्भिरुदाहृतः । कालज्ञो लभतेऽध्यर्द्धं गायनास्तु समांशिनः” इति । अध्यर्द्धम् अर्द्धा-धिकमेकमंशम् । सम्भूयकारिणाञ्चौराणां लाभभागेऽंश-परिकल्पनाप्रकारमाह कात्यायनः “परराष्ट्राद्धनं यत्स्याच्चोरैः स्वाम्याज्ञया हृतम् । राज्ञे दशांशानुद्धृत्यविभजेरन् यथाविधि । चौराणां मुख्यभूतस्तु चतुरो-ऽंशांस्ततो हरेत् । शूरोऽंशांस्त्रीन् समर्थो द्वौ शेषा-स्त्वेकैकमेव च” इति । एतद्धनं दुर्बलवैरिदेशादाहृतविष-यम् प्रवलवैरिदेशादाहृते त्वाह वृहस्पतिः “स्वा-म्याज्ञया तु यच्चौरैः परदेशात् समाहृतम् । राज्ञेदत्त्वा तु षड्भागान् भजेयुस्ते यथांशतः । चतुरोऽंशान्भजेन्मुख्यः शूरस्त्र्यंशमवाप्नुयात् । समर्थस्तु हरेत्द्व्यंशंशेषास्त्वन्ये समांशिनः” इति । समर्थः शक्तः । एतेषांहानिरप्येवमेवेत्याह कात्यायनः “तेषां चेत् प्रसृता-नाञ्च ग्रहणं सममाप्नुयात् । तन्मोक्षणार्थं यद्दत्तं वहे-युस्ते यथांशतः” इति । इयमंशपरिकल्पना ऋत्विग्-भिन्नसम्भूयकारिणां समयाभावविषया कृते तु समयेतदनुसारेणैव । अतएव तेनैवोक्तम् “वणिजां कर्षका-णाञ्च चौराणां शिल्पिनान्तथा । अनियम्यांशकर्तृणांसर्वेषामेष निर्णयः” इति । अनियम्य लाभहान्योःसमयेन प्रतिपुरुषमशमकृत्वेत्यर्थः” ।