| YouTube Channel

सम्बन्धः (sambandhaH)

 
Apte Hindi
Hindi
सम्बन्धः
पुं*
 - सम् + बन्ध् + घञ्
"संयोग, मिलाप, साहचर्य"
सम्बन्धः
पुं*
 - सम् + बन्ध् + घञ्
"रिश्ता, रिश्तेदारी"
सम्बन्धः
पुं*
 - सम् + बन्ध् + घञ्
छठी विभक्ति या संबंध कारक के अर्थस्वरुप संबंध
सम्बन्धः
पुं*
 - सम् + बन्ध् + घञ्
वैवाहिक संपर्क
सम्बन्धः
पुं*
 - सम् + बन्ध् + घञ्
"मित्रता का संबंध, मैत्री"
सम्बन्धः
पुं*
 - सम् + बन्ध् + घञ्
"योग्यता, औचित्य"
सम्बन्धः
पुं*
 - सम् + बन्ध् + घञ्
"समृद्धि, सफलता"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
सम् + बन्ध (सम्बध्नाति, सम्बन्धः, सम्बद्धः)
कन्नडार्थः - > ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಟ್ಟು /ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಂಟು ಹಾಕು
सम् + बन्ध (सम्बध्नाति, सम्बन्धः, सम्बद्धः)
कन्नडार्थः - > ಸ್ನೇಹ ಹೊಂದು /ಗೆಳೆತನ ಪಡೆ
प्रयोगाः - > "सम्बन्धमाभाषणपूर्वमाहुः वृत्तः स नौ सङ्गतयोर्वनान्ते"
उल्लेखाः - > रघु० २-५८
सम् + बन्ध (सम्बध्नाति, सम्बन्धः, सम्बद्धः)
कन्नडार्थः - > ವಿವಾಹದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ನೆಂಟತನ /ಬಾಂಧವ್ಯ
प्रयोगाः - > १) "तेन योजितसम्बन्धं वित्त मामप्यवञ्चितम्" २) "एषं वः श्लाघ्यसम्बन्धी जनकानां कुलोद्वहः"
उल्लेखाः - > कुमा० ६-३०, उ० रा० ४-९
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सम्बन्धः, सम्बन्धिता, बान्धवता, बन्धुभावः, आप्यम्, गोत्रित्वम्, ज्ञातिभावः
noun
विवाहादीनां निमित्तेन मनुष्याणां परस्परेषु वर्तमानः भावः अथवा एकस्मिन् कुले जातानां मनुष्याणाम् परस्परेषु वर्तमानः भावः।
"मधुरिमया भवतः कः सम्बन्धः।"
Synonyms:
 सम्पर्कः, संबन्धः, सम्बन्धः, अन्वयः
noun
परस्परेण सह वर्तमानः संवादादिकः योगः।
"जलप्लावनस्य कारणात् ग्रामस्य सम्पर्कः अन्यैः स्थानैः सह खण्डितः जातः।"
Synonyms:
 सम्बन्धः, सम्पर्कः, अन्वयः, सन्दर्भः, समन्वयः, व्यासङ्गः, अनुबन्धः, श्लेषः, संयोगः, अनुषङ्गः, संसर्गः, सङ्गः
noun
द्वयोः वस्तुनोः परस्परं वर्तमानः भावः।
"परस्परैः सह उषित्वा पशुभिः सह अपि सम्बन्धः दृढः भवति।"
Synonyms:
 सम्बन्धः, आप्यम्
noun
अमुकप्रकारकः सम्बन्धः।
"अस्मिन् कार्ये रामस्य सम्बन्धः नास्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सम्बन्धः,
पुं,
 (सम्बध्यते इति । सं + बन्ध +घञ् ।) ममृद्धिः । न्यायः । इत्यजपः ॥
(सख्यम् ।इति मल्लिनाथः ॥
यथा, रघुः । २ । ५८ ।“सम्बन्धमाभाषणपूर्व्वमाहु-र्वृत्तः स नौ सङ्गतयोर्व्वनान्ते ॥
”)संसर्गः । यथा । एकपदार्थे अपरपदार्थसंसर्गःसंसर्गमर्य्यादया भासते स च प्रतियोग्यनुयोग्या-धाराधेयविषयविषयिभावादिः । इति प्रथमव्युत्-पत्तिवादीयगादाधरी ॥
सम्पर्कः । स च त्रिविधः ।विद्याजः १ योनिजः २ प्रीतिजः ३ । तद्विवरणंयथा, --“सम्बन्धो येषु येषां यः सर्व्वजातिषु सर्व्वतः ।तं त्वां ब्रवीमि वेदोक्तं ब्रह्मणा कथितं पुरा ॥
पिता तातस्तु जनको जन्मदातरि वर्त्तते ।अम्बा माता च लननी गर्भधात्र्यां प्रसूरिति ॥
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।अत ऊर्द्ध्वं ज्ञातयश्च सगोत्राः परिकीर्त्तिताः ॥
मातामहः पिता मातुः प्रमातामह एव च ।मातामहस्य जनकस्तत्पिता वृद्धपूर्व्वकः ॥
पितामही पितुर्म्माता तत्श्वश्रूः प्रपितामही ।मातामही मातृमाता मातृतुल्या च पूजिता ॥
प्रमातामहीति विख्याता प्रमातामहकामिनी ॥
वृद्धप्रमातामही ज्ञेया तत्पितुः कामिनी तथा ।पितृभ्राता पितृव्यः स्यान्मातुर्भ्राता तु मातुलः ।पितुः स्वसा पितुर्भग्नी मातुर्भग्नी च मासुरी ॥
सूनुश्च तनयः पुत्त्रो दायादश्चात्मजस्तथा ।धनभाक् वीर्य्यजश्चैव पुंसि जन्ये च वर्त्तते ॥
जन्यायां दुहिता कन्या चात्मजा परिकीर्त्तिता ।पूत्त्रपत्नी बधूर्ज्ञेया जामाता दुहितुः पतिः ॥
पतिः प्रियश्च भर्त्ता च स्वामी कान्ते च वर्त्तते ।पत्नीभ्राता श्यालकश्च पत्नीभग्नी च श्यालिका ॥
देवरः स्वामिनो भ्राता ननन्दा स्वामिनः स्वसा ।श्वशुरः स्वामिनस्तातः श्वश्रूश्च स्वामिनः प्रसूः ॥
भार्य्या जाया प्रिया कान्ता स्त्री च पत्न्याञ्चवर्त्तते ।पत्नीमाता तथा श्वश्रूस्तत्पिता श्वशुरः स्मृतः ॥
सगर्भः सोदरो भ्राता सगर्भा भगिनी स्मृता ।भग्नीपुत्त्रो भागिनेयो भ्रातृपुत्त्रश्च भ्रातृजः ॥
श्यालस्तु भगिनीकान्तो भगिनीपतिरेव च ।श्यालीपतिस्तु भ्राता च श्वशुरैकत्वहेतुना ।श्वशुरस्तु पिता ज्ञेयो जन्मदातुः समो मुने ॥
अन्नदाता भयत्राता पत्नीतातस्तथैव च ।विद्यादाता जन्मदाता पञ्चैते पितरो नृणाम् ॥
अन्नदातुश्च या पत्नी भगिनी गुरुकामिनी ।माता च तत्सपत्नी च कन्या पुत्त्रप्रिया तथा ॥
मातुर्म्माता पितुर्म्माता श्वश्रूः पित्रोः स्वसासुता ।पितृव्याणी मातुलानी मातरश्च चतुर्द्दश ॥
पौत्त्रस्तु पुत्त्रपुत्त्रे च प्रपौत्त्रस्तत्सुतोऽपि च ।तत्पुत्त्राद्याश्च ये वंशा कुलजाताश्च कीर्त्तिताः ॥
कन्यापुत्त्रश्च दौहित्रस्तत्पुत्त्राद्याश्च बान्धवाः ।भागिनेयसुताद्याश्च पुरुषा बान्धवाः स्मृताः ॥
भ्रातृपुत्त्राश्च पुत्त्राद्यास्ते पुनर्ज्ञातयः स्मृताः ॥
गुरुपुत्त्रस्तथा भ्राता पोष्यः परमबान्धवः ।गुरुकन्या च भगिनी पोष्या मातृसमा मुने ॥
पुत्त्रस्य च गुरुर्भ्राता पोष्यः सुस्निग्धबान्धवः ।पुत्त्रस्य श्वशुरभ्राता बन्धुर्वैवाहिकः स्मृतः ॥
कन्यायाश्च श्वशुरे तत्सम्बन्धः परिकीर्त्तितः ।गुरुश्च कन्यकायाश्च पुरुषा बान्धवाः स्मृताः ॥
”पुरुषा बान्धवाः स्मृता इत्यत्र भ्राता सुस्निग्ध-बान्धवा इत्यपि क्वचित् पाठः ।“गुरुः श्वशुरभ्रातॄणां गुरुतुल्यश्च पूजितः ।बन्धुता येन सार्द्धञ्च तन्मित्रं परिकीर्त्तितम् ।मित्रं सुखप्रदं ज्ञेयं दुःखदो रिपुरुच्यते ।बान्धवो दुःखदो दैवात् निःसम्बन्धी सुखप्रदः ॥
सम्बन्धस्त्रिविधः पुंसां विप्रेन्द्र ! जगतीतले ।विद्याजो योनिजश्चैव प्रीतिजश्च प्रकीर्त्तितः ॥
मित्रन्तु प्रीतिजं ज्ञेयं स सम्बन्धः सुदुर्ल्लभः ।मित्रमाता मित्रभार्य्या मातृतुल्या न संशयः ॥
मित्रभ्राता मित्रपिता भ्रातृपितृसमो नृणाम् ।चतुर्थं नाम सम्बन्धमित्याह कमलोद्भवः ॥
जारश्चोपरतिर्बन्धुर्द्दुष्टासंभोगकर्त्तरि ।उपपत्न्यां नवङ्गी च प्रेयसी चित्तहारिणी ॥
स्वामितुल्यश्च जारश्च नवङ्गी गृहिणीसमा ।सम्बन्धो देशभेदे च सर्व्वदेशे विगर्हितः ॥
अवैदिको निन्दितस्तु विश्वामित्रेण निर्म्मितः ।दुस्त्याज्यस्तु महद्भिश्च देशभेदे च सञ्चरेत् ॥
अकीर्त्तिजनकः पुंसां योषिताश्च विशेषतः ।तेजीयसां न दोषाय विद्यमानो युगे युगे ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे सम्बन्धजातिनिर्णयोनाम १० अध्यायः ॥
* ॥
कूर्म्मपुराणे ।“एकोदकानां मरणे सूतकं चैतदेव हि ।पक्षिणीं योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च ॥
”योनिसम्बन्धे मातृस्वसीयभागीनेयेषु ॥
अपि च ।“असम्बन्धिनो द्बिजान् दहित्वा वहित्वा सद्यः-शौचं सम्बन्धे तु त्रिरात्रम् । इति शुद्धितत्त्वम् ॥
शब्दव्याकरणयोर्व्युत्पाद्यव्यत्पादकभावः सम्बन्धः ।ग्रन्थादौ तस्य वक्तव्यता यथा, --“सिद्धार्थं सिद्धसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्त्तते ।ग्रन्थादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥
”सप्रयोजन इत्यत्र क्वचित् पुस्तके साभिधेयकइति पाठः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
सम्बन्धः, त्रि, (सम्बध्यते इति । सं + बन्ध + घञ् ।)शक्तः । हितः । इत्यजयः ॥