| YouTube Channel

समीरः (samIraH)

 
Apte
English
समीरः [samīrḥ], 1 Air, wind
धीरसमीरे यमुनातीरे
Gīt.*
 5.
The Śamī tree.
Comp.
 -लक्ष्मन्
n.
 dust
हताचिरद्युतिनि समीरलक्ष्मणि
Śi.*
 7.63. -सारः Aegle Marmelos (Mar. बेल).
Apte 1890
English
समीरः 1 Air, wind
धीरसमीरे यमुनातीरे Gīt. 5.
2 The Śamī tree.
Apte Hindi
Hindi
समीरः
पुं*
 - सम् + ईर् + अच्
"हवा, वायु"
समीरः
पुं*
 - सम् + ईर् + अच्
"शमीवृक्ष, जैंड़ी का पेड़"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वायुः, वातः, अनिलः, पवनः, पवमानः, प्रभञ्जनः, श्वसनः, स्पर्शनः, मातरिश्वा, सदागतिः, पृषदश्वः, गन्धवहः, गन्धवाहः, आशुगः, समीरः, मारुतः, मरुत्, जगत्प्राणः, समीरणः, नभस्वान्, अजगत्प्राणः, खश्वासः, वाबः, धूलिध्वजः, फणिप्रियः, वातिः, नभःप्राणः, भोगिकान्तः, स्वकम्पनः, अक्षतिः, कम्पलक्ष्मा, शसीनिः, आवकः, हरिः, वासः, सुखाशः, मृगवाबनः, सारः, चञ्चलः, विहगः, प्रकम्पनः, नभः, स्वरः, निश्वासकः, स्तनूनः, पृषताम्पतिः, शीघ्रः
noun
विश्वगमनवान् विश्वव्यापी तथा च यस्मिन् जीवाः श्वसन्ति।
"वायुं विना जीवनस्य कल्पनापि अशक्या।"
Synonyms:
 समीरः
noun
एका जातिः ।
"समीरस्य उल्लेखः महाभारते वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
समीरः,
पुं,
 (सम्यगीर्त्ते गच्छतीति । सं + ईरगतौ + कः ।) वायुः । इत्यमरः । १ । १ । ६५ ॥
(यथा, माघे । ४ । ५४ ।“समीरशिशिरः शिरःसु वसतांसतां जवनिका निकामसुखिनाम् ॥
”)शमीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ईर गतौ कम्पने च”@} 2 ‘--ईरयतीरति।
ईरेः क्षेपे विभाषा णौ लुकीर्ते गतिकम्पयोः।।’ 3 इति देवः।
ईरकः-रिका, ईरकः-रिका, ईरिरिषकः-षिका
ईरिता-त्री, ईरयिता-त्री, ईरिरिषिता-त्री
-- 4 ईरयन्-न्ती, ईरयिष्यन्-न्ती-ती
ईराणः, 5 ईरयमाणः, ईरिरिषमाणः
ईरिष्यमाणः, 6 ईरयिष्यमाणः, ईरिरिषिष्यमाणः
ईः-ईरौ-ईरः
-- -- ईरितः-तम्-तवान्, ईरितः-तं, ईरिरिषितः-तवान्
7 ईरः, समीरः, 8 नीरः, ईरः, ईरिरिषुः, ईरिरयिषुः, 9 स्वैरी, 10 समीरणः
ईरितव्यम्, ईरयितव्यम्, ईरिरिषितव्यम्
ईरणीयम्, ईरणीयम्, ईरिरिषणीयम्
ईर्यम्, ईर्यम्, ईरिरिष्यम्, ईषदीरः-दुरीरः-स्वीरः
-- -- 11 ईर्यमाणः, प्रेर्यमाणः, ईर्यमाणः, ईरिरिष्यमाणः
12 ईरः, 13 स्वैरम्, ईरः, ईरिरिषः
ईरितुम्, ईरयितुम्, ईरिरिषितुम्
ईरा, ईरणा, ईरिरिषा
ईरिरयिषा
ईरणम्, ईरणम्, ईरिरिषणम्
ईरित्वा, ईरयित्वा, ईरिरिषित्वा
प्रेर्य, समीर्य, समीरिरिष्य
ईरम् २, ईरित्वा २, ईरम् २, ईरयित्वा २, ईरिरिषम् २
ईरिरिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८३)
02
=>
 (२-अदादिः-१०१८-अक। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो-१५३)
04
=>
 [[१। ‘निगरणचलनार्थेभ्यश्च’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव।]]
05
=>
 [[२। गत्यर्थकत्वे तु ण्यन्तात् आत्मनेपदमपि भवति।]]
06
=>
 [[२। गत्यर्थकत्वे तु ण्यन्तात् आत्मनेपदमपि भवति।]]
07
=>
 [[३। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः। वायुः।]]
08
=>
 [[४। ‘निम्नम् ईर्ते = गच्छतीति नीरम् = जलम्। वृत्तिविषये निश्शब्दः निम्नार्थकः, इति माधवीयधातुवृत्तौ। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
09
=>
 [[५। स्वेन ईरितुं शीलमस्येति ताच्छील्ये ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
10
=>
 [[६। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकाद्युच्’ (३-२-१४८) इति युच् तच्छीलादिषु। वायुः। अथवा, ण्यन्तात् नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युः।]]
11
=>
 [[आ। ‘चिकीर्षिते पूर्वतरं स तस्मिन् क्षेमंकरेऽर्थे मुहुरीर्यमाणः। मात्राऽतिमात्रं शुभयैव बुद्धयः चिरं सुधीरभ्यधिकं समाधात्।।’ भ। का। १२-६।]]
12
=>
 [पृष्ठम्००८५+ २७]
13
=>
 [[१। ईरणम् = ईरः। स्वेनाभिप्रायेणेरोऽस्मिन्--इति स्वैरम्। घञ्। स्वभावान्न- पुंसकलिङ्गत्वम्।]]