समास (samAsa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 समास m.
  (-सः)
	 1. Contraction,  abridgment,  conciseness.
	 2. Composition
of words,  formation of compound terms,  (in grammar.)
	 3. Com-
position of differences,  reconciling quarrels.
	 4. Aggregation. 
assemblage,  collection. 
	 5. Whole.
 E.
  सम् together,  अस् to throw or
direct,  aff.
   घञ् ।

Capeller Eng

English

 समास m.
  putting together,  conjunction,  composition,  a
compound word
 condensation,  abridgment.  Instr.  on the whole,  also =
abl.
 ,  समास++°तस् & °— summarily,  succinctly.

Yates

English

 समास (सः) 1.
m.
  Contraction
 for-
mation of compound words
 re-
conciling
 collection
 whole.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	 compound
सम्मिश्र 	-	 sammizra 	-	 m.
  	-	 compound
संयोग 	-	 saMyoga 	-	 m.
  	-	 compound  [ Pharm.  ]
प्राङ्गण 	-	 prAGgaNa 	-	 n.
  	-	 compound
मिश्रितदत्तांशप्रकार  	-	 mizritadattAMzaprakAra 	-	 m.
  	-	 compounddatatype  [ computer ]
सङ्कीर्णदत्तांशप्रकार  	-	 saGkIrNadattAMzaprakAra 	-	 m.
  	-	 compounddatatype  [ computer ]
समस्त 	-	  samasta 	-	 adj.
  	-	 compound
संहत 	-	  saMhata 	-	 adj.
  	-	 compound
अनित्यसमास 	-	  anityasamAsa 	-	 m.
  	-	 compound
समाहार 	-	  samAhAra 	-	 m.
  	-	 compound
समस्यति  { समस् } 	-	  samasyati  { samas } 	-	 verb 	-	 compound
समस्त 	-	  samasta 	-	 adj.
  	-	 compounded  [ grammar ]
समासवत् 	-	  samAsavat 	-	 adj.
  	-	 compounded
व्युत्पादन 	-	  vyutpAdana 	-	 n.
  	-	  derivation  [ Chem. ,  preparation of an organic substance from another compound ]
सन्धान 	-	  sandhAna 	-	 n.
  	-	 compounding
कण्ठतालव्य  { कण्ठ,  तालव्य } 	-	  kaNThatAlavya  { kaNTha,  tAlavya } 	-	 adj.
  	-	  palato-velar  [ linguistic,  compound ]
समास 	-	  samAsa 	-	 m.
  	-	 compound word
सामासिक 	-	  sAmAsika 	-	 n.
  	-	 compound word
समस्यते  { समस् } 	-	  samasyate  { samas } 	-	 verb pass. 	-	  be compounded
सन्ध्यक्षर 	-	  sandhyakSara 	-	 n.
  	-	 compound vowel

समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	 compound
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  compound word
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  succinctness
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  abiding together
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  connection
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  fusion
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  composition of words
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  reconciliation
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  conjunction
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  union
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  composition of differences
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  particular circle
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  condensation
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  totality
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  combination
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  part of a zloka given for completion
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  conciseness
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  throwing or putting together
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  aggregation
समास 	-	 samAsa 	-	 m.
  	-	  euphonic combination

समास 	-	  samAsa 	-	 m.
  	-	 succinctness

 
   समास  samAsa m.
   fusion   
   संयोजन  saMyojana n.
   fusion    
   व्यत्यास-सायुज्य  vyatyAsa-sAyujya n.
   crosswise fusion  [ Zool. ]  
   आवर्तन  Avartana n.
   stirring anything in fusion    
   द्रावक  drAvaka m.
   flux to assist the fusion of metals  
   रस  rasa m.
   metal or mineral in a state of fusion    
   ईषीका  ISIkA f.
   dipping rod or something cast into a crucible to examine if the metal it contains is in fusion      
            

 
   समास  samAsa m.
   euphonic combination  
   रेफसन्धि  rephasandhi m.
   euphonic junction of r   
   सन्धिज  sandhija adj.
   produced by euphonic sandhi  
   पदसन्धि  padasandhi m.
   euphonic combination of words   
   सन्ध्य  sandhya adj.
   based on sandhi or euphonic combination  
   संहिता  saMhitA f.
   text treated according to euphonic rules   
   सन्धि  sandhi m.
   euphonic junction of final and initial letters in grammar  
   संहिता  saMhitA f.
   junction or combination of letters according to euphonic rules     
            

Wilson

English

 समास
m.
  (-सः)
1 Contraction,  abridgment,  conciseness.
2 Composition of words,  formation of compound terms,  (in grammar.)
3 Composition of differences,  reconciling quarrels.
4 Aggregation,  assemblage,  collection. 
5 Whole.
E.
  सम् together,  अस to throw or direct,  aff.
   घञ्.

Apte

English

समासः [samāsḥ],  1 Aggregation,  union,  composition. 

Composition of words,  a compound
 (the principal kinds of compounds are four: द्वन्द्व,  तत्पुरुष,  बहुव्रीहि,  and अव्ययीभाव q. q. v.  v.).

Reconciliation,  composition of differences.

A collection,  an assemblage
 यद्वविज्ञात- मिवाभूदित्येतासामेव देवतानां समासः Ch. Up.*
   6.4.7.

Whole,  totality.

Contraction,  conciseness,  brevity
 एष समासः । सर्वथा प्रवेष्टव्यं कुन्तिभोजस्य कन्यापुरम् Avimārakam 2
 एष समासः,  अद्यास्मि महासेनः Pratijñā.2.

Euphonic combination (संधि).

Completion,  end
 L.
  D. B. (समासेन,  समासतः means 'in short',  'briefly',  'succinctly'
 एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता Ms.*
  2.25
3.2
 इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः Bg.*
  13.18
 समासतः श्रूयताम् V.*
  2.)Comp.   -अध्याहारः supplying an ellipsis in a compound.-अर्था a part of a stanza proposed to be completed (=  समस्या q. v. ). -उक्तिः f.
  a figure of speech thus defined by Mammaṭa: परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः K. P.*
   1.

Apte 1890

English

 समासः 1 Aggregation,  union,  composition. 
2 Composition of words,  a compound
 (the principal kinds of compounds are four:
द्वंद्व,  तत्पुरुष,  बहुव्रीहि,  and अव्ययीभाव q. q. v. v.). 
3 Reconciliation,  composition of differences. 
4 A collection,  an assemblage. 
5 Whole,  totality. 
6 Contraction,  conciseness,  brevity. 
7 Euphonic combination (संधि). (समासेन,  समासतः means ‘in short’,  ‘briefly’,  ‘succinctly’
 एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता Ms. 2. 25,  3. 20
 Bg. 13. 18
 समासतः श्रूयतां V. 2). 
Comp. 
अध्याहारः supplying an ellipsis in a compound. 
अर्था a part of a stanza proposed to be completed (= समस्या q. v.) 
उक्तिः f. a figure of speech thus defined by Mammaṭa: 
परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः K. P. 10. 

Monier Williams Cologne

English

 1. सम्-आस m.
  (for 2. See सम्-√ आस्) throwing or putting together,  aggregation,  conjunction,  combination,  connection,  union,  totality (एन,  ‘fully,  wholly,  summarily’),  Br.
 
 ŚrS.
 
 Mn.
   &c.
  

 succinctness,  conciseness,  condensation (ibc.  and -तस्,  ‘concisely,  succinctly,  briefly’),  KauṣUp.  
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 (in gram.
  ) composition of words,  a compound word (of which there are accord.
  to native grammarians,  6 kinds,  viz. Dvaṃdva,  Bahu-vrīhi,  Karma-dhāraya,  Tat-puruṣa,  Dvigu,  and Avyaya or Avyayī-bhāva [qq.vv.]
 an improper compound is called अस्थान-समास),  Prāt.
 
 Pāṇ.
  &c.
  

 euphonic combination (=  संधि),  VPrāt.
  

 (in astron.
  ) a partic.  circle,  Sūryas.
 

 composition of differences,  reconciliation (-समर्थन),  L.
 

 the part of a Śloka given for completion (=  समस्या),  L.
 

 2. सम्-आस (for 1. See under सम्-√ अस्) m.
  abiding together,  connection,  MW.
  

Monier Williams 1872

English

 1. सम्-आस,  अस्,  m. (for 2. see under 2. सम्-आस्), 
throwing or bringing together,  aggregation,  collec-
tion,  conjunction,  combination,  connection,  union, 
compounding,  composition
 composition of words, 
a compound word (of which there are six kinds, 
according to native grammarians,  viz. Dvandva, 
Bahu-vrīhi,  Karma-dhāraya,  Tat-puruṣa,  Dvigu, 
and Avyaya or Avyayī-bhava,  an improper com-
pound is called अस्थान-समास)
 euphonic combi-
nation (= सन्धि)
 composition of differences,  unit-
ing enemies,  reconciliation
 an aggregate,  collection, 
assemblage
 a collection of parts,  whole,  totality, 
summary
 contraction,  abbreviation,  condensation, 
abridgement
 succinctness,  conciseness
 (एन),  ind.
summarily,  with conciseness,  succinctly.
—समास-
तस्,  ind. in a summary manner,  succinctly,  concisely, 
briefly.
—समास-पाद,  अस्,  m.,  N. of a section of
the Kātantra grammar on the subject of compound
words
 of a section on the same subject in the
Saṅkṣipta-sāra.
—समास-प्राय,  अस्,  आ,  अम्,  con-
sisting chiefly of compound words.
—समास-ब-
हुल,  अस्,  आ,  अम्,  abounding in compounds (as a
poetical style).
—समास-भावना,  f. (in mathema-
tics) composition effected by addition or by the sum
of the products.
—समास-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  possess-
ing compounds,  compounded
 contracted,  abridged
(आन्),  m. the Toon tree (= तुन्न).
—समास-
सञ्ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  called a compound.
—समा-
साङ्ग (°स-अङ्°),  अम्,  n. a member or part of a
compound word.
—समासान्त (°स-अन्°),  अस्,  m.
(in grammar) a Taddhita affix added at the end of
a compound and belonging to the whole compound.
—समासाध्याहार (°स-अध्°),  अस्,  m. the act of
supplying an ellipsis in a compound,  &c.
—समा-
सार्थ (°स-अर्°),  अस्,  m. the sense of a compound
(आ),  f. part of a stanza proposed as a trial of skill to
be completed (= समस्या).
—समासोक्ति (°स-उक्°), 
इस्,  f. a compound metaphor,  protracted metaphor
(in rhetoric).

 2. सम्-आस,  अस्,  m. (in the Nyāya phil.) proper abid-
ing or connection. (For 1. see under 2. सम्-अस्।)

Macdonell

English

 समास sam-āsa,  m.
  [putting together: √ 2. 🞄as] combination,  union (Br.,  S.)
 condensation,  🞄succinct statement
 compound (gr.): 🞄in.  fully,  thoroughly (ascertain)
 in. ,  ab.,  °—,  🞄-tas,  concisely,  succinctly,  briefly
 -ā-sakti,  🞄f.  attachment to (lc.): in.  with devotion
 -āsaṅga,  m.
  transference (of business) to (lc.)
 🞄-ā-satti,  f.
  nearness,  vicinity.

Benfey

English

 समास समास,  i. e. सम्- 2. अस् + अ,  m.
 
 1. Aggregation. 
 2. Composition of
words,  Pāṇ. ii. 1,  3.
 3. Composition
of differences.
 4. Contraction,  con-
ciseness
 °सेन,  instr. Succinctly,  Man. 
2,  25
 Lass. 2. ed. 49,  6.

Hindi

यौगिक शब्द

Apte Hindi

Hindi

समास
दिवा* पर* सम्-अस् -
"मिलाना, एकत्र करना, मिलाना,  जोड़ देना"

समास
दिवा* पर* सम्-अस् -
"समास में जोड़ देना,  समासकरना"

समास
दिवा* पर* सम्-अस् -
सामुदायिक रुप से ग्रहण करना

समासः
पुं*
  - सम् + अस् + घञ्
"समष्टि,  मिलाप,  सम्मिश्रण"

समासः
पुं*
  - सम् + अस् + घञ्
"शब्दरचना,  समाहार,  मिलाना "

समासः
पुं*
  - सम् + अस् + घञ्
"पुनर्मिलन,  मतभेद दूर करना"

समासः
पुं*
  - सम् + अस् + घञ्
"संग्रह,  संघात"

समासः
पुं*
  - सम् + अस् + घञ्
"पूर्णता,  समष्टि"

समासः
पुं*
  - सम् + अस् + घञ्
"सिकुड़न,  संहृति,  संक्षिप्तता"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

सम् + आस = समासीनः ।
पदविभागः - > नामपदम्
कन्नडार्थः - > ಕುಳಿತುಕೊ /ಕೂಡು /ಕೂರು
प्रयोगाः - > "पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम्"

L R Vaidya

English

 samAsa {% m. %} 1. Aggregation
 2. composition of words,  a compound (in gram.)
 (there are four principal compounds in Sanskṛit grammar- द्वंद्व,  तत्पुरुष,  बहुव्रीहि and अव्ययीभाव qq.vv.)
 3. composition of differences
 4. contraction,  conciseness,  abridgment.(समासेन and समासतस् are used as indeclinables in the sense of ‘succinctly, ’ एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता M.ii.25,  i.68.)

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 समास m. (r. अस् deponere c. आ praef. सम् s. अ)
1) i. q.
सङ्घेप. BH. 18. 50.
2) compositio vocabulorum.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 samāsa (m.?),  time,  occasion,  juncture: tasmin samāsi … LV 〔415.21〕 (vs),  certainly means on this occasion
 so Tib. de tshe
 Foucaux would em. to samāyi,  see samāya
 it is curious that,  acc. to Sheth and Ratnach.,  AMg. samāsa = sāmāyika,  a Jain religious exercise (see H.M. Johnson,  Triṣaṣṭiśalākāpuruṣacaritra I 〔p. 81 n. 122〕),  which appears to be derived from samāya = Skt. samaya.

Lanman

English

 samāsa,  m.
	—1. a putting together
 and
so (cf. Lat. con-trahere,  ‘draw together, ’
then ‘abridge’)
	—2. a condensation
abridgment
 -ena and samāsatas,  succinctly.
 [√2as,  ‘throw, ’ + sam.]

Abhyankara Grammar

English

समास  placing together of two or more words so as to express a composite sense 
 compound com- position cf. पृथगर्थानामक्रथींभावः समासः। Although the word समास in its derivative sense is applicable to any wording which has a composite sense (वृति),  still it is by convention applied to the समासवृत्ति only by virtue of the Adhikarasutra प्राक् कडारात् समास: which enumerates in its province the compound words only. The Mahabhasya- kara has mentioned only four principal kinds of these compo- unds and defined them
 cf. पूर्वपदार्थ प्रधानेव्ययीभावः। उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः। अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः । उभयपदार्थप्रधानो इन्द्वः । M.Bh. on P.II.1.6
 cf. also M.Bh. on P.II.1.20,  II.1.49, II.2.6,  II.4.26,  V.1.9. Later grammarians have given many subdivisions of these compounds as for example द्विगु,  कर्मधारय and तत्पुरुष (with द्वितीयात- त्पुरुष,  तृतीयात्पुरुष etc.as also अवयवतत्पुरुष,  उपपदतत्पुरुष and so on) समानाधिकरणबहु- व्रीहि,  व्यधिकरणबहुव्रीहृि,  संख्यावहुवीहृि,  समा- हृारद्वन्द्व,  इतरेतरद्वन्द्व and so on.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sgra'i sbyor ba
समास

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
समासस्तु समाहारः संक्षेपः संग्रहोऽपि च ॥ १४३२ ॥
-wordlist-
 
समास (पुं),  समाहार (पुं),  सङ्क्षेप (पुं),  सङ्ग्रह (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

समास
समास,  समाहार,  संक्षेप,  सङ्ग्रह
समासः स्यात्समाहारः संक्षेपः सङ्ग्रहस्तथा ।
verse 4.1.1.766
page 0088

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

च,  अन्योन्यार्थ,  विकल्पार्थ,  समास,  पादपूरण
चुश्चकोरे समाख्यातश्चकारः पुनरव्ययः ।
अन्योन्यार्थे विकल्पार्थे समासे पादपूरणे ॥ १५ ॥
verse 1.1.1.15
page 0120

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 समासः,  पुं,
   (सम् + अस् + घञ् ।) संक्षेपः ।(यथा,  मनुः । ७ । २०२ ।“सर्व्वेषान्तु विदित्वैषां समासेन चिकीर्षितम् ।स्थापयेत् तत्र तद्बंश्यं कुर्य्याच्च समयक्रियाम् ॥
”)समर्थनम् । इति मेदिनी ॥
 समाहारः । इतिहलायुधः ॥
 एकपद्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥
 सम-सनं पदयोः पदानां वा एकपदीकरणं समासः ।इति संक्षिप्तसारव्याकरणम् ॥
 स च षड्विधः ।द्वन्द्बः १ बहुव्रीहिः २ कर्म्मधारयः ३ तत्पुरुषः४ द्विगुः ५ अव्ययीभावः ६ । तेषां लक्षणंयथा । भिन्नान्यैकार्थद्व्यादिसंख्याव्यादीनां च-ह-य-ष-ग-वाः । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
 * ॥
अपि च ।“नाम्नां समासो युक्तार्थस्तत्स्था लोप्या विभ-क्तयः ॥
”इति वैयाकरणाः ॥
 तस्य समान्यलक्षणं यथा ।अभिधानाश्रितलोपाभाववदन्यमध्यवर्त्तिविभक्ति-शून्यनाम-समुदायत्वं समासत्वम् । तत्र कर्म्म-धारय-द्बिगुतत्पुरुष-बहुव्रीहि-द्बन्द्बाव्ययीभावाःषट् समासा भवन्ति । तत्र कर्म्मधारयत्वं समास-नियतलक्षणाशून्यासंज्ञास्थसंख्यावाचक पूर्व्वपद-कान्यमध्यवर्त्तिविभक्तिशून्यतुल्याधिकरणपदसमु-दायत्वम् । यथा नीलोत्पलमित्यादि ॥
 १ ॥
तत्र द्बिगुत्वम् । समासाधीनलक्षणाशून्यमध्य-पदवर्त्तिविभक्ति-शून्यासंज्ञास्थसंख्यावाचक-पूर्व्व-पदक-तुल्याधिकरणनामसमुदायत्वम् । स चतद्धितार्थे विषयीभूते तद्धितार्थेऽभिधेये उत्तर-पदे वा समाहारे वाभिधेये भवति । उत्तर-पदं पारिभाषिकं यत्पदघटितसमासान्तर्व्वर्त्तिद्बिगुस्थपदं तत् पदम् । तेन च पञ्चगावोधनानीत्येवासमस्तप्रयोगो न तु पञ्चगवानिधनानि इति । तद्धितार्थे विषयीभूते यथा पञ्चगर्गरूप्यः पञ्चब्राह्मण्यः पञ्चनापितिः द्बैना-विकमित्यादि । तद्धितार्थेऽभिधेये यथा पञ्च-कपालः ओदनः । समासस्य संस्कतोऽर्थः संस्कारेप्रयोज्यतासम्बन्धेन पञ्चकपालस्यान्वयो व्युत्पत्ति-वैचित्र्यात् तथा च पञ्चकपालप्रयोज्यसंस्कारा-श्रयाभिन्न ओदनः । तद्धितार्थस्य समासेनाभि-धानात् न तद्धितप्रत्ययाः समाहारेऽभिधेये यथापञ्चगवं चतुष्पथं द्विपात्रं त्रिभुवनं चतुर्य्युगमित्या-दयः । उत्तरपदे यथा । पञ्चगवधनः इत्यादि ॥
 २ ॥
तत्पुरुषत्वन्तु । समासाधीनलाक्षणिकविशेष-णपदकमध्यवर्त्तिविभक्ति-शून्यनामसमुदायत्वम् ।यथा । राजपुरुषः । कष्टाश्रितः । पुरुषोत्तमः ।इत्यादि ॥
 ३ ॥
समासप्रयुक्तलक्षणानियतोत्तरपदकसमासत्वंबहुव्रीहित्वम् । समासाधीनलाक्षणिकविशेष्य-वाचकपदकमध्यवर्त्तिविभक्तिशून्यनामसमुदायत्वंवा सम्बन्धिलाक्षणिकत्वव्याप्योत्तरपदकत्वं वाबहुव्रीहित्वम् । बहुव्रीहिश्च द्विविधः । समा-नाधिकरणो व्यधिकरणश्च । यथा चित्रगुः ।गृहधान्यकश्चैत्रः । आरूढवानरो वृक्षः ।इत्यादि ॥
 ४ ॥
स्वघटकीभूतप्रत्येकपदार्थान्वितार्थकसोत्तरविभ-क्तिकमध्यवर्त्ति विभक्तिशून्यनामसमुदायत्वं द्बन्द्ब-त्वम् । यथा धवखदिरपलासांच्छिन्धि । इति ।द्विविधो द्बन्द्बः । इतरेतरयोगः समाहारश्च । यत्रसमाहारस्यावयवार्थः प्रधानं तत्रेतरेतरयोगःद्बिवचनेऽपि तत्रैव । यथा । देवदत्तयज्ञदत्तौ ।धवखदिरपलासाः । इति । यत्र संहतिप्राधान्यंतत्र समाहारस्तत्रैकवचनं नपुंसकलिङ्गता च ।यथा वाग्दृशदं हस्त्यश्वम् । इत्यादि ॥
 ५ ॥
समासप्रयुक्तलक्षणाशून्यावयवपूर्व्वपदकमध्य-वर्त्तिविभक्तिशून्यतत्पुरुषान्यनामसमुदायत्वं अ-व्ययीभावत्वम् । यथा । उपकुम्भं अघटं निर्म्म-क्षिकं अधिस्त्रि इत्यादि ॥
 ६ ॥
 इति समास-वादः ॥
 * ॥
 अन्यच्च । यौगिकेषु समासं लक्षयति ।“यादृशस्य महावाक्यस्यान्तस्त्वादिनिजार्थके ।यादृशार्थस्य धीहेतुः स समासस्तदर्थकः ॥
”यादृशमहावाक्योत्तरः त्वतलादिः स्वार्थस्य यादृ-शार्थावच्छिन्नविषयताशालिबोधे हेतुस्तादृशंतद्वाक्यं तथाविधार्थे समासः । विभजते ।“स चायं षड्विधः कर्म्मधारयादिप्रभेदतः ।यश्चोपपदसंज्ञोऽन्यस्तेनासौ सप्तधा मतः ॥
पूर्व्वमध्यान्त्यसर्व्वान्यपदप्राधान्यतः पुनः ।प्राच्यैः पञ्चविधः प्रोक्तः समासो वा भटादिभिः ॥
”तेषु कर्म्मधारयं लक्षयति ।“क्रमिकं यन्नामयुगमेकार्थेऽन्यार्थबोधकम् ।तादात्म्येन भवेदेष समासः कर्म्मधारयः ॥
”क्रमिकं यन्नामद्वयं तयोरेकस्य नान्मोऽर्थे धर्म्मिणितादात्म्येनापरनाम्नोऽर्थस्य अन्वयबोधं प्रतिसमर्थं तादृशनामद्वयं कर्म्मधारयः । यथानीलोत्पलम् ॥
 १ ॥
 द्विगुं लक्षयति ।“संख्याशब्दयुतं नाम तदलक्ष्यार्थबोधकम् ।अभेदेनैव यत् स्वार्थे स द्बिगुस्त्रिवधो मतः ॥
”संख्यावच्छिन्नशक्त-यत्-पदोत्तरत्वविशिष्टयन्नाम-स्वार्थधर्म्मिकं तादात्म्येन तदलक्ष्यार्थस्यान्वयबोधंप्रति समर्थं तन्नामोत्तरतापन्नं तन्नामैव तदल-क्ष्यार्थाभिन्नस्यार्थे द्विगुरुच्यते । तत्र तद्धितार्थ-द्बिगुं लक्षयति ।“तद्धितार्थान्वितस्वार्थस्तद्धितार्थद्विगुर्म्मतः ।तद्धितार्थे लाक्षणिकस्वान्त्यनाम त्वसर्व्वगः ॥
यो द्विगुः स उत्तरतद्धितार्थान्वितस्वार्थकः ॥
”उत्तरपदद्बिगुं लक्षयति ।“स्वान्तर्निविष्टशब्दाभ्यां शब्दान्तरसमासगः ।यो द्बिगुः शाब्दिकैरुक्तः स उत्तरपदद्बिगुः ॥
”यो द्विगुः स्वघटकनामभ्यां सह साकाङ्क्षनामा-न्तरेण समासस्यान्तर्गतः स उत्तरपदद्विगुः ।यथा पञ्चगवधनः । समाहारद्विगुं लक्षयति ।“स्वार्थान्वितसमाहारलक्षकः स्वान्त्यशब्दकः ।उक्ताभ्यामितरः किं वा समाहारद्विगुर्द्विगुः ॥
”स्वोपस्थाप्यार्थस्य समाहारलक्षको यदीयान्त्य-शब्दः स द्विगुः समाहारद्विगुः । यथा पञ्चपुली-त्यादि ॥
 २ ॥
 तत्पुरुषं लक्षयति ।“यदीयेन सुबर्थेन युतयद्बोधनक्षमः ।यः समासस्तस्य तत्र स तत्पुरुष उच्यते ॥
”यदर्थगतेन सुबर्थेन विशिष्टस्य यदर्थस्यान्वय-बोधं प्रति यः समासः स्वरूपयोग्यः स तदर्थस्यतदर्थे तत्पुरुषः । न तु यन्नामोत्तरं यन्नामयदर्थगतसुबर्थावच्छिन्नस्य यत् स्वार्थस्य बोधकंतदुत्तरतन्नामैव तदर्थयोस्तत्पुरुषः । पूर्व्वकायो-ऽर्द्धपिप्पलीत्यादावव्याप्तेः । विभजते ।“द्वितीयादिसुबर्थस्य भेदादेव च षड्विधः ।क्रियान्वयी द्धितीयादेरर्थः प्रायोऽत्रयोजितः ॥
” ३ ॥
अव्ययीभावं लक्षयति ।“उत्तरार्थान्वितस्वार्थाव्ययपूर्व्वस्तु यो भवेत् ।समासः सोऽव्ययीभावः स्त्रीपुंलिङ्गविवर्जितः ॥
”यः समासः सोऽत्तरपदोपस्थाप्येन यदर्थेनान्वि-तस्य यदर्थस्य बोधकाव्ययपूर्व्वभागकः स तद्वि-शिष्टस्य तदर्थस्य बोधने अव्ययीभावः । यथानिर्मक्षिकं उपकुम्भमित्यादि ।“अमादेशं विना श्रूयमाणषष्ठी न बोधिका ।स्वार्थे यदर्थस्य यद्बा सोऽव्ययीभाव इष्यते ॥
”अमादेशं विना श्रूयमाणषष्ठी स्वार्थे यत् समा-सार्थस्यान्वयबोधं प्रत्यसमर्था स एव वाव्ययी-भावः श्रूयमाणैव षष्ठी स्वार्थे समासान्तरार्थ-स्यान्वयबोधनेऽसमर्था न तु लुप्तापि ॥
 ४ ॥
बहुव्रीहिं लक्षयति ।“बहुव्रीहिः स्वगर्भार्थसम्बन्धित्वेन बोधकः ।निरूढया लक्षणया स्वांशज्ञापकशब्दवान् ॥
”स्वांशस्य निरूढलक्षणया ज्ञापकेन शब्देनघटितः स्वगर्भस्य यादृशार्थस्य सम्बन्धित्वप्रकारे-णान्वयबोधं प्रति समर्थः समासः स्वगर्भतादृ-शार्थसम्बन्धिबोधने बहुव्रीहिः ।“अस्यैकं प्रथमान्तं सत् सुबन्तैरितरैः सह ।यदा भेदसुबन्तेन साकाङ्क्ष नाम विग्रहः ॥
”अस्य बहुव्रीहेर्घटकमेकं नाम प्रथमान्तं सत्सुबन्तेरितरनामभिः सह भेदार्थकसुबन्तयच्छ-ब्देन साकाङ्क्षं विग्रहः कथ्यते । बहुव्रीहिं विभ-जते ।“तदतद्गुणसंविज्ञानौ द्बौ भेदौ तदादिमः ।विग्रहस्य विशेष्यो यस्तद्बिशेष्यकबोधकृत् ॥
”तत्र विग्रहवाक्यस्य विशेष्यविधया प्रत्याय्योयोऽर्थस्तद्विशेष्यकबोधकृत् बहुव्रीहिस्तयोरा-दिमः तद्गुणसंविज्ञानः । तस्य स्वार्थगुणी-भूतस्य सम्यग्विशेष्यविधया विज्ञानं यस्मिन्नितिव्युत्पत्त्या स्वार्थान्वयः संज्ञात्वात् तद्भिन्नश्चा-तद्गुणसंविज्ञानश्चरम इत्यर्थादवगम्यते ।प्राचां मतेन तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिमन्यथानिर्व्वक्ति ।“यः स्वार्थघटकार्थस्य स्वार्थान्धयिनि बोधने ।अनुकूलो बहुव्रीहिः स तयोरथवादिमः ॥
”यो बहुवीहिः स्वार्थस्यान्वयिनि स्वार्थघटक-स्याप्यर्थस्यान्वयबोधने समर्थः स तयोस्तद्-गुणातद्गुणयोरादिमः । लम्बकर्णमानय हार-ग्रीवं पश्य इत्यादि । पुनर्विभजते ।“स्वान्तर्निविष्टद्बित्र्यादिनामभिर्विग्रहात् पुनः ।बहुव्रीहिर्ब्बहुविधो द्बिपदत्रिपदादिकः ॥
”द्वित्रिचतुरादिभिरेव स्वघटकनामभिर्विग्रह-वशात् द्विप्दत्रिपदचतुष्पदादिको बहुव्रीहि-र्ब्बोध्यः ॥
 ५ ॥
 द्बन्द्बं लक्षयति ।“यद्यदर्थकयन्नामव्यूहो यद्यत्प्रकारके ।बोधे समर्थः स द्बन्द्बः समासस्तावदर्थकः ॥
”यद्यदर्थोपस्थापकस्य क्रमिकयादृशनामस्तोमस्यनिश्चयस्तदर्थप्रकारकान्वयवोधं प्रति तत्त्वेनसमर्थस्तादृशनामनिवह एव तावदर्थको द्बन्द्ब-समासः । द्बन्द्बं विभजते ।“द्वौ भेदावस्य शास्त्रोक्तौ समाहारेतरेतरौ ।एकान्यवचनाकाङ्क्षा हानोपादानतश्च तौ ॥
”अस्य द्वन्द्बस्य द्वौ भेदौ समाहार इतरेतरश्चशास्त्रसिद्धौ । तत्रैकवचनान्यसुवाकाङ्क्षाविहीनःसमाहारः । तथाविधसुवाकाङ्क्षश्चेतरेतरः ।यथा । पाणिपादं हस्त्यश्वं धवखदिरौ ।इत्यादि ॥
 ६ ॥
 उपपदसमासं लक्षयति ।“यदुत्तरपदं नामानुत्तरं यदबोधकम् ।धातुकृज्जमुपपदसमासः स तदन्तकः ॥
”धातुकृद्भ्यां निष्पन्नं यस्योत्तरपदं शब्दानुत्तरंस यादृशार्थस्य बोधं प्रत्यसमर्थं तादृशार्थे तादृ-शार्थकान्त्यपदकः समास उपपदसंज्ञकः । कुम्भ-कारः क्षीरपायीत्यादि । विभजते ।“कारकैकोपपदकः षड्विधोऽयमिति भ्रमः ।कर्म्मकर्त्राद्युपपदभेदात् बहुविधस्त्वसौ ॥
” ७ ॥
इति शब्दशक्तिप्रकाशिका ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 समास पु०
  सम् + अस--घञ् । १ संक्षेपे २ समर्थने मेदि० ।३ समाहारे ४ व्याकरणोक्ते द्व्यादिपदानामेकपदतासम्पादकेपदसाधुतार्थके ५ संस्कारभेदे च यथा “समर्थः पदविधिः”पा० “समर्थः संसृष्टार्थः सङ्गतार्थ इति यावत् । सामर्थ्यञ्च द्विविघम् व्यपेक्षावत्त्वमेकार्थीभावश्च । तत्र स्वार्थव-र्य्यवसायिपदानामाकाङ्क्षादिवशात् यः परस्परं सम्बन्धः साव्यपेक्षा । राज्ञः पुरुषैत्यादौ वाक्ये सत्यामाकाङ्क्षायांयो यो यस्मिन् सन्निहितो योग्यश्च स तेन तेन सम्ब-ध्यते यथा राज्ञः पुरुषोऽश्वश्च राज्ञो देवदत्तस्य च पुरुषःऋद्धस्य राज्ञोऽश्वो धनञ्चेत्यादि । वृत्तौ तु नैवम् वृत्तीना-मेकार्थीभावात् । एकार्थीभावश्च विशेष्यविशेषणभावाव-नाह्येकोपस्थितिजनकत्वम् । तथा च राजपुरुषादिश-ब्देन विशिष्टैकार्थबोधकतया न तदैकदेशे ऋद्धादेरन्वयःपुरुषांशे विशेषणतयोपस्थितस्य नाश्वादिसम्बन्धिता रा-जादीनाम् जनितान्वयाच्च निराकाङ्क्षतया न देवदत्तादेःस्वामितया पुरुषादावन्वय इति द्रष्टव्यम् । देवदत्तस्य गु-रुकुलमित्यादौ देवदत्तादेस्तु प्रधानीभूतकुलादिनैवान्वयःसम्बन्धस्तूपस्थितगुरुद्वारक एव षष्ठ्यर्थः यथोक्तं हरिणा“समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । संस्पृशाव-यवास्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह” इति । यद्वा सम्बन्धि-शब्दार्थस्य पदार्थैकदेशत्वेऽपि भवत्येव केषाञ्चित् सम्ब-न्धान्वयः तदुक्तं तेनैव “सम्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यंसर्वं समस्यते । वाक्यवत् सा व्यपेक्षापि वृत्तावपि नहीयते” । अतएव वार्त्तिककृता “सविशेषणानां वृत्तिर्नवृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यत इति वक्तव्यमिति” सा-मान्यतो वृत्तिमतो विशेषणस्य स्वातन्त्र्येण प्रयोगाभाव-मभिधाय “अगुरुकुलपुत्रादीनां वक्तव्यम्” इत्यनेन गुरु-कुलगुरुपुत्रादीनां विशेषणत्वेऽपि पृथक्प्रयोगाय नञापर्युदासः कृतः । समानाधिकरणविशेषणस्य तु “समा-नाधिकरणमसमर्थवद्भवतीत्यनेन सर्वथा स्वातन्त्र्येणसामर्थ्याभावात् प्रयोगाभावो भङ्ग्याऽभिहितः । एत-न्मूलकमेव प्राचां गाथा “सापेक्षे प्रत्ययो न स्यात्समासो वा कथञ्चन । सापेक्षं तद्विजानीयादसमस्तवि-शेषणम् । प्रतियोगिपदादन्यत् यदन्यत् कारका-दपि । वृत्तिशब्दैकदेशस्य सम्बन्धस्तेन नेष्यते” इति ।अत्रायं विशेषः भवति प्रघानस्य सापेक्षत्वेऽपि समासइत्युक्तेः प्रधानस्य वृत्त्युपस्थाप्यविशेष्यस्य राजपुरुषादेःसुन्दरादिविशेषणापेक्षायामपि समासः । समासे चाव-यवशक्त्यैव तत्तदर्थपदार्थोपस्थित्या विशेष्यविशेषणभावा-द्यभ्युपगमे सापेक्षत्वादौ समासाभावादिकं वाचनिकंकल्प्यम् तथान्याप्यधिककल्पना स्यादतः समुदायशक्ति-कल्पनम् यथोक्तं हरिणा “बहूनां वृत्तिधर्माणां वचनैरेवसाधने । स्यान्महद्गौरवं तस्मादेकार्थीभाव आश्रितः ।चकारादिनिषेधोऽथ बहुव्युत्पत्तिभञ्जनम् । कर्त्तव्यं तेन्यायसिद्धं त्वस्माकं तदिति स्थितमिति” । तथाहि द्व-णादिविग्रहवाक्ये चकारादि प्रयुज्यते समस्ते तु नतत्र वचनैरेव तन्निषेधः कल्पनीयः समुदायशक्तिपक्षे तुउक्तार्थानामप्रयोग इत्युक्तन्यायादेव सिद्धम् । नामार्थयो-रमेदान्वयः कॢप्तः स च राजपदादुपस्थापितराजादेःपुरुषे स्वस्वामिभावसम्बन्धेनान्वये परित्यक्तः स्यात् ।सम्बन्धलक्षणायान्तु किमपराद्धम् विशिष्टलक्षणया ।प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थः प्रधानमिति नियमश्च कॢप्तःस च प्राप्तानन्दादौ भज्येत आनन्दकर्तृकप्राप्तिकर्मेत्यर्थ-बोधस्योभयसम्मतत्वेन कर्तृविहितक्तान्तार्थस्य कर्त्तुर्विशेष्यतौचित्येन प्रकृते तद्वैपरीत्यात् आनन्दसम्बन्ध्यादिलक्ष-णास्वीकारे समुदायशक्तिपक्षे एव प्रवेशः । तथा प्राप्तआनन्दो यमिति विग्रहे आनन्दादौ अत्यन्तादिविशेषण-योगवत् समासे तद्वारणाय वृत्तस्य न विशेषणयोग इतिवाचनिकत्वकल्पनाऽधिका एतन्मते न्यायसिद्धा इत्यादिबहुविप्लवापत्तिरतः समुदाये शक्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ।वार्त्तिककृता तु अवश्यं कस्यचित् नञ्समासस्यासमर्थ-समासस्य गमकस्य साधुत्वं वक्तव्यमित्युक्तत्वात् असूर्यम्-पश्येत्यादौ असमर्थेन नञा बाणेन हतमारीचो रामइत्यादौ वाणादेर्विग्रहार्थस्य गमकवृत्तौ सापेक्षत्वेऽपितदर्थबोधकतयैव समास इति द्रष्टव्यम्” मत्कृतसरला“पदसम्बन्धी यो विधिः स समर्थाश्रितो बोध्यः” सि० कौ०“पदस्य पदयोः पदानां वा विधिः पदविधिरिति वचन-विशेषस्याविवक्षितत्वं द्योतयन्नाह पदसम्बन्धीति । तत्रपदेति किम् वर्णाश्रये कार्य्येऽसमर्थेऽपि यथा स्यात् तथाच तिष्ठतु दधि आनयान्नमित्यत्र दध्यानयेति पदयोःसामर्थ्याभावेऽपि वर्णाश्रयं यणादिकं भवत्येव । मूत्रेसमर्थपदं साक्षणिकमिति द्योतयन्नाह समर्थाश्रित इतिसमर्थेति किं पश्यति कृष्णं श्रितो राममित्यादौ समासोमा भूत् वस्त्रं कृष्णस्य अपत्यं देवदत्तस्येत्यादौ मा भूच्चकृष्णशब्दादपत्यार्थकतद्धितः । इयञ्च परिभाषा समासकृत्-तद्धितादिवृत्तिमात्रे प्रवर्त्तते इति बोध्यम्” मत्कृतसरला ।स च समासः षड्विधः ।“सुपां सुपा तिङा नाम्ना धातुनाऽथ तिङां तिङा ।सुबन्तेनेति च ज्ञेयः समासः षड्विघो बुधैः” (सुपांसुपा) पदद्वयमपि सुबन्तम् । राजपुरुष इत्यादिः ।(सुपां तिङा) । पूर्वषदं सुवन्तमुत्तरं तिङन्तम् । पर्य्य-भूषयत् । “गतिमतोदात्तवता तिङापि समासः” इतिवार्त्तिकात् समासः । (सुपां नाम्ना) कुम्भकार इत्यादि ।“उपपदमतिङि” ति समासः । स च “गतिकारकोपपदानांकृद्भिः समासवचनं पाक् सुबुत्पत्तेरिति” परिभाषयाभवति सुबुत्पत्तेः प्राक् । अत्रोत्तरपदे सुबत्पत्तेः प्रागि-त्यर्थः । अन्यथा चर्मक्रीतीत्यादौ नलोपानुपपत्तेः ।(सुपां धातुना) उत्तरपदं धातुमात्रं न तिङन्तम् ।कटप्रूः आयतस्तूः । “क्विब्वचिप्रच्छ्यायतस्तुकटप्रुजु-श्रीणां दीर्घश्चेति” वार्त्तिकात् समासः । “तिङां तिङा”पिवतखादता । पचतभृज्जतेत्यादि । “आख्यातमाख्या-तेन क्रियासातत्ये” इति मयूरव्यंसकाद्यन्तर्गणसूत्रात्समासः “तिङां सुवन्तेन” पूर्वपदं तिङन्तमुत्तरं सुबन्तम् ।जहिस्तम्बः । “जहिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्त्तार-ञ्चाभि दधातीति” मयूरव्यं सकाद्यन्तर्गणसूत्रात् समासः ।अयं षड्विधोऽपि समास,  “सह सुपा” इत्यत्र योगवि-भागेन भाष्ये व्युत्पादितः स्पष्टः शब्दकौस्तुभादौ । स्वयंभाष्यादिसिद्धतद्भेदं व्युत्पाद्य प्राचीनवैयाकरणोक्तविभाग-स्याव्याप्त्यादिभिस्तल्लक्षणस्य प्रायिकत्वं दर्शयति” ।“समासस्तु चतुर्द्धेति प्रायोवादस्तथाऽपरः । योऽयं पूर्व-पदार्थादिप्राधान्यविषयः स च । भौतपूर्व्यात् सोऽपिरेखागवयादिवदास्थितः” । चतुर्धा अव्ययीभावतत्पुरुष-द्वन्द्वबहुब्रीहिभेदात् । अयं प्रायोवादः । भूतपूर्वःदृन्भूः अयतस्तूः वागर्थाविवेत्याद्यसंग्रहात् । तथा पूर्व-पदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः । उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषःसर्वपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः । अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहि-रित्यादि लक्षणमपि प्रायिकम् । उन्भत्तगङ्गं सूपप्रतिअर्द्धपिप्पली द्वित्राः कुशपलाशमित्यादौ परस्परव्यभि-चारात् । तथाहि उन्मत्तगङ्गमित्यव्ययीभावे पूर्वपदार्थ-प्रधान्याद्बहुब्रीहिलक्षणातिव्याप्तिरव्ययीभावलक्षणाव्या-प्तिश्च । “अन्यपदार्थे च संज्ञायामिति” पा० समासः ।सूपप्रतीत्यव्ययीभावे उत्तरपदार्थप्राधान्यात् तत्पुरुषलक्ष-णातिव्याप्तिरव्ययीभावाव्याप्तिश्च । “सूपः प्रतिना मा-त्रार्थे” पा० समासः । अर्द्धपिप्पलीति तत्पुरुषे पूर्व-पदार्थप्राधान्यसत्त्वादव्ययीभावातिव्याप्तिस्तत्पुरुषाव्याप्तिश्च“अर्द्धं नपुंसकमिति” पा० समासः । एवं पूर्वकायइत्यादौ द्रष्टव्यम् । द्वित्रा इति बहुव्रीहावुभयपदार्थ-प्राधान्यात् द्वन्द्वातिव्याप्तिः बहुव्रीह्यव्याप्तिश्च । शशकुशप-लाशमित्यादिद्वन्धे समाहाराव्यपदार्थप्राधान्याद्वहुव्रीह्य-तिव्याप्तिर्द्वन्द्वाव्याप्तिश्च स्यादिति भावः । सिद्धान्ते त्वव्ययी-मावाधिकारपठितत्वमव्ययीभावत्वमित्यादि द्रष्टव्यम् ।असम्भवश्चैषामित्याह भौतपूर्व्यादित्यादि । रेखागवया-दिनिष्ठलाङ्गूलादेर्वास्तवपश्वलक्षणत्ववदेतेषामपि न समास-लक्षणत्वम् । बोधकता तु तद्वदेव स्यादिति भावः” वैया० ।शब्दशक्तिप्रकाशिकायाम् अन्यथा समासलक्षणादिकमुक्तंयथा “यादृशस्य महावाक्यत्यान्तस्त्वादिर्निजार्थके । यादृ-शार्थस्य धीहेतुः स समासस्तदर्थकः” । “यादृशमहावाक्यो-त्तरस्त्वतलादिः स्वार्थस्य यादृशार्थावच्छिन्नविषयताशालि-बोधे हेतुस्तावृशं तद्वाक्यं तथाविधार्थे समासः । पाच-कादिकन्तु पाककर्त्राद्यर्थकं वाक्यमपि स्वघटकालेकनामल-र्भ्यतादृशार्थकत्वविरहान्न महावाक्यं प्रकृत्यर्थमात्रावच्छि-न्नप्रत्ययार्थस्यान्वयबोर्ध प्रत्ययोग्यत्वं वा प्रकृते वाक्यस्यमहत्त्वं वाच्यं तेन उपकुम्भादौ नाव्याप्तिर्न वा नील-घटत्वत्वमित्यादौ नीलघटत्वादिभागेऽतिप्रसङ्गः । क्षीर-पायीत्यादिकस्तु प्रकृत्यर्थावच्छिन्नकृदर्थस्यान्वयबोध समर्थोऽपि न प्रकृत्यर्थमात्रावच्छिन्नस्य ततः पानशीलसामान्य-स्याप्रत्ययात् । राजन्येव पुरुषभावः प्रतीयते न तु राज-पुरुषस्य भावः तद्धितानां प्रकृत्यर्थमात्रान्वितस्वार्थबोधक-त्वादतो राज्ञः पुरुषेत्यादिभागे न प्रसङ्गः । पायं पाय-मित्यादिणमन्तभागस्तु स्वार्थावच्छिन्नस्य धात्वन्तरार्थ-स्यैवान्वयबोधको न तु त्वादिप्रत्ययार्थस्य प्रस्थायेत्यादौसमासव्यपदेशोल्यवादिशब्दसंस्कारप्रयोजनको गौणः”विभजते “स चायं षड्विधः कर्मधारयादिप्रभेदतः ।यश्चोपपदसंज्ञोऽन्यस्तेनासौ सप्तधा मतः । “स चार्यःनिरुक्तसमासः कर्मधारयद्विगुतत्पुरुषाव्ययीभावबहुव्री-हिद्वन्द्वभेदात् षड्विधः यश्च कुम्भकारादिरप्युपपदसंज्ञकःसमासोऽस्ति तेन समं समासः सप्तविधः । सङ्काशनिभ-नीकाशादीनामिव कारादीनामपि शब्दानामुपपदार्था-न्वितस्यैव स्वार्थस्य बोधकतया तथाविधनामान्तत्वमेवचैतस्य समासान्तराद्विशेषः । ननु यदि षड्विधः सप्त०विधो वा समासस्तदास्य पञ्चविधत्वोक्तिः प्राचामसङ्गतेत्यत-स्तामुपपादयति” । “पूर्वमध्यान्तसर्वान्यपदप्राधान्यतःपुनः । प्राच्यैः पञ्चविधः प्रोक्तः समासो वाभटादिभिः ।“कश्चित्समासः पूर्वपदार्थधर्मिकान्वयबोधजनकतया पूर्व-पदप्रधान उच्यते यथा प्राप्तजायार्द्धपिप्पलीपूर्वकायादि-कस्तत्पुरुषः यथा वा उपकुम्भाद्यव्ययीभावः पुरुषसिं-हादिकर्मधारयश्च । कश्चिन्मध्यपदार्थधर्मिकधीजनकतयैवमध्यपदप्रधानो यथा पटानधिकरणप्रतियोगिताभवच्छेद-केत्यादिकस्तत्पुरुषः पटस्य नाधिकरणमित्यादिविग्रहेमध्यपदार्थस्यैव विशेष्यत्वात् बहुपदे बहुव्रीहिरेवेत्यस्ततत्पुरुषादेर्बहुनामगर्भत्वाभावे तात्पर्य्यमित्यग्रे व्युत्पाद्य-त्वात् । कश्चिदन्त्यपदार्थधर्मिकधीहेतुत्वादन्त्यपदप्रधानःयथा राजपुरुषादिकस्तत्पुरुषो नीलोत्पलादिकः कर्मधा-रयो द्विगार्ग्यादिरव्ययीभावश्च । कश्चित् सर्वपदार्थधर्मि-कबुद्धिहेतुत्वात् सर्वपदप्रधानः यथेतरेतरद्वन्द्वो द्वन्द्वमात्रंवा । कश्चित् स्वघटकान्यपदार्थधर्मिकज्ञानजनकत्वादन्य-पदार्थप्रधानः यथा बहुव्रीहिः स्वलेयवाद्यव्ययीभावञ्च ।तदेवं पञ्च भेदानादायैव पञ्चविधत्वं प्राच्यैरुक्तमतो नविरोधः । नित्यानित्यभेदेन समासस्य द्वैबिध्यमप्यस्तियदुक्तं जयादित्येन “विभक्तिमात्रप्रक्षेपान्निजान्तर्गतनामसु ।स्वार्थस्याबोधवोधाभ्यां नित्यानित्यौ समासकाविति ।”स्वान्तर्गतनामसु विभक्तिमात्रप्रक्षेपेण यल्लभ्यार्थस्थाबोधःस नित्यः समासः यथा कृष्णसर्पनिर्मक्षिकासुराढिः कृष्णःसर्पो मक्षिकाया निः न सुर इत्यादितस्तल्लभ्यस्य वैजा-जात्यादेरग्रहात् । यल्लभ्यस्य च बोधः सोऽनित्यो यथाराजपुरुषपूर्वकायादिः तल्लभ्यार्थस्य राज्ञः पुरुषः पूर्वंकायस्येत्यादिवाक्यादपि प्रतीतेः । स्कुरद्वाणी चलच्चैत्रइत्यादिकः कर्मधारयोऽप्यनित्य एव समासः स्फुरन्तीवाणीत्यादिविग्रहस्य वाण्यादौ स्फुरदादिविधेयकबोधा-जनकत्वेऽपि स्फुरदभिन्नवाण्यादावेकत्वादिबोधकत्वमादा-यैव तदर्थप्रकाशकत्वात् स्फुरन्तीं बाणीमित्यादिवाक्य-स्यैव तत्र विग्रहत्वसम्भवाच्च । विग्रह एव समासलभ्यार्थस्यमोधकत्वं तन्त्रं न तु समासे विग्रहार्थस्य । विग्रहलभ्य-योर्लिङ्गसङ्ख्ययोर्व्यञ्जकवैधुर्य्येण प्रायशः समासाबोध्य-त्वात् । अतएव यत्र समासे तयोर्व्यञ्जकसद्भावस्तत्राव-नमोऽपि यथा जरतीचित्रगुर्जनः प्रियतिसा पुरुष इ-त्यादौ स्त्रीत्वस्य स्त्रीप्रत्ययतिस्नादेशयोस्तदभिव्यञ्जकयोःसत्त्वात् तथा अक्षपरि प्रिययुवा हस्त्यश्वमित्यादावेकत्वादेः अक्षशलाकयारेकत्व एवान्ययीभावस्य युष्मदस्मदो-र्द्वित्व एव युवाद्यादेशस्य सेनाङ्गानां बहुत्व एव समा-हारद्वन्द्वस्य विधानात् । तदुक्तमभियुक्तैः “लङ्ख्या तुव्यञ्जकाभावादव्यक्ता प्रातरादिवत् । यत्र तु व्यञ्जककिञ्चित्तत्र सङ्ख्या प्रकाशते । शलाकापरि हस्त्यश्वं पूर्व-कायोऽर्द्धपिप्पलीति” । पूर्वादेरर्द्धस्य च ङसर्थैकत्वमन्त-र्भाव्यैवावयविना तत्पुरुषस्य व्युत्पन्नत्वात् सरसिजादौकण्ठेकालादौ चालुक् समासे सुपः सङ्ख्यावगमेऽपिन क्षतिः तत्र व्यञ्जकसुपः सत्त्वेऽपि सङ्ख्या न बुध्यतेइति समानशक्तिवादिनः पातञ्जलाः” । अधिकं तत्र दृश्यम्

Capeller

German

 समास m.
  Zusammenfassung,  Verbindung
Compositum (g.). Instr. insgesamt, 
auch = Abl. u.
°तस् gedrängt,  in Kürze.

Burnouf

French

 समास समास m.
  (सम्
 अस् 4) composition,  combinaison
		 contraction,  abréviation
		 formation des mots composés
		 un
composé,  tg.
		 Qqf.  réconciliation. 
समासतस् adv. brièvement,  sommairement.

Stchoupak

French

 सम्-आस-
 m.
  fait de réunir,  réunion,  conjonction, 
combinaison 
 condensation,  concision,  exposé sommaire,  abrégé 
 (gramm. )
composé 
 -अम् en gros,  en entier 
 -एन -तस् en résumé 
 brièvement, 
sommairement.
°व्यास-योगतस् adv. brièvement et en détail.
समासान्त- m.
  (gramm. ) classe de suffixes qui s'attachent à la fin
de certains composés.
समसोक्ति- f.
  (rhét.) figure qui consiste à attribuer à un objet la
manière d'être d'un autre objet qui lui ressemble.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.