| YouTube Channel

समावर्त्तनं (samAvarttanaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
समावर्त्तनं,
क्ली,
 (सम् + आ + वृत् + ल्युट् ।)वेदाध्ययनानन्तरं गार्हस्थाधिकारप्रयोजकंकर्म्म । यथा । “अथ समावर्त्तनम् । ज्योतिषे ।‘भौमभानुजयोर्व्वारे नक्षत्रे च व्रतोदिते ।ताराचन्द्रविशुद्धौ च समावर्त्तनमिष्यते ॥
’गोभिलः । अथाप्लवनम् । अथ व्रतानन्तर-माप्लवनं स्नानं कुर्य्यादिति शेषः । उत्तरतःपुरस्तादाचार्य्यकुलस्य परिव्रतं भवति ।आचार्य्यगृहादुत्तरस्यां पूर्व्वस्यां वा स्नानार्थ-मावृतं स्नानं कुर्य्यात् । अत्र प्रागग्रेषु दर्भेषुउदगाचार्य्य उपविशति तत्रावृते उदक्उदङ्मुखः प्राक् ब्रह्मचार्य्युदगग्रेषु दर्भेषु । प्राक्प्राङ्मुख उपविशतीत्यन्वयः । सर्व्वौषधि-विर्फाण्डाभिरद्भिर्गन्धवतीभिः शीतोष्णाभिरा-चार्य्योऽभिषिञ्चेत् । सर्व्वौषधयश्च ।‘व्रीहयः शालयो मुद्गा गोधूमाः सर्षपास्तिलाः ।यवाश्चौषधयः सप्त विपदो घ्नन्ति धारिताः ॥
’इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तास्ताभिः सह याआपो विर्फाण्डा विपक्वा उष्णीकृतास्ताः सर्व्वौ-षधिविर्फाण्डास्ताभिर्गन्धवतीभि-श्चन्दनादि-गन्ध-द्रव्ययुक्ताभिः शीतोष्णाभिः शीतोदकमिश्रि-ताभिरिति भट्टभाष्यम् ॥
स्वयमिव तु मन्त्रवर्णोभवति । इवशब्द एवार्थे । स्वयमेव ब्रह्मचारीअत्मानमभिषिञ्चेत् । आचार्य्यकर्त्तृकाभिषेकस्तुपरमतो यतो मन्त्रवर्णा भवन्ति । मन्त्रवर्णःअभिषेकमन्त्रलिङ्गं तच्च तेनाहं मामभिषिञ्चामिइति तेन मामभिषिञ्चितमिति च । तद्विधि-माह । येऽप्स्वन्तरग्नयः प्रविष्टा इत्यपामञ्जलि-मवसिञ्चति । येऽप्स्वन्तरग्नय इति मन्त्रेणकासामपामञ्जलिं ब्रह्मचारी अवसिञ्चति । क्वभूमौ कुतः अवसिञ्चति वचनात् । तन्मन्त्रस्था-भिहितान् सृजामीति यदपामिति मन्त्रस्याभि-हितान् सृजामि इति मन्त्रलिङ्गद्वयाच्च सर्व्वा-धारत्वेन प्राप्तायां भूमौ त्यजति । यदपां घोरंयदपां क्रूरं यदपामशान्तमिति च । अपाम-ञ्जलिमवसिञ्चतीति वर्त्तते चकारात् । यो रोचन-स्तमिह गृह्णामीत्यात्मानमभिषिञ्चति । प्रकृ-तानामपामञ्जलिना यो रोचन इति मन्त्रेणब्रह्मचारी आत्मानमभिषिञ्चति । ओम् यशसेतेजते इति च । आत्मानमभिषिञ्चतीति वर्त्तते ।येन स्त्रियमकृण्वतमिति च । आत्मानमभिषि ञ्च-तीति वर्त्तते । तूष्णीं चतुर्थम् । आत्मानमभि षिञ्च-तीति वर्त्तते । अभिषेकः शिरसि कर्त्तव्यः शिरःप्रधानमङ्गानामिति वचनात् । उपोत्थाया-दित्यमुपतिष्ठेत उद्यन् भ्राजभृष्टिभिरित्येतत्-प्रभृतिमन्त्रेण । आचार्य्यसमीपादुत्थाय उद्य-न्नित्येतत्प्रभृतिमन्त्रेण मा हिंसीरित्यन्तमन्त्रेणा-दित्यमुपतिष्ठेत उपान्मन्त्रेण चेत्यात्मनेपदम् ।मेखलामवमुञ्चते उदुत्तमं वरुणमिति । अव-मुञ्चते अधस्तादवतारयति अवशब्दो अधस्ता-दर्थे । ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयं भुक्त्वा केश-श्मश्रुरोमनखानि वापयतीति शिखावर्ज्जम् ।ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयं भुक्त्वा नापितेनमुण्डयीत । अत्र शिखावर्ज्जमिति वचनात्प्राक् सशिखं वपनमिति दर्शयति । उक्तञ्च ।सशिखं वपनं कार्य्यमास्नानात् ब्रह्मचारिणाइति । स्नात्वा अलङ्कृत्याहते वाससी परिधायस्रजमावध्नीत श्रीरसि मयि रमस्वेति । अलङ्कृत्यकुण्डलादिनात्मानं योजयित्वा आहते ।‘ईषद्धौतं नवं शुभ्रं सदृशं यन्न धारितम् ।आहतं तद्विजानीयात् सर्व्वकर्म्मसु पावनम् ॥
’इति वशिष्ठोक्तलक्षणे ।ईषत् सूक्ष्मम् । न धारितं न परिधानादि कृतम् ।स्रजं ग्रथितपुष्पं आवध्नीत शिरसीति शेषः ।श्रीरसीति मन्त्रेण । नेत्रौ स्थो नयतं मामित्यु-पानहौ । आवध्नीतेत्यनुवर्त्तते । उपानहौ चर्म्म-पादुके योग्यत्वात् पादयोः । गन्धर्व्वोऽसीतिमन्त्रेण वैणवं दण्डं गृह्णाति । वैणवं वंशप्रभवंगन्धर्व्वोऽसीति मन्त्रेण । आचार्य्यं सपरिषत्क-मभ्येत्याचार्य्यपरिषदमीक्षते । यक्षमिव चक्षुषःप्रियो वो भूयासमिति । सपरिषत्कं शिष्यादि-सभासहितं अभ्येत्याभिमुखेन गत्वा आचार्य्यंपरिषदञ्चेक्षते यक्षमिति मन्त्रेण । उपोपविश्यमुख्यान् प्राणान् संस्पृशन् ओष्ठापिधाना नकु-लीति उपाचार्य्यसमीपे मुख्यान् प्राणान् मुख-प्रभवान् वायून् संस्पृशन् स्नातकः । ओष्ठापि-धानमिति मन्त्रं जपेत् । अत्रैनमाचार्य्योऽर्ह-येत् । अत्रावसरे एनं स्नातकं विवाहोक्तवरा-र्हणविधिनार्च्चयेत् । तदशक्तौ गन्धपुष्पाभ्याम् ।गोयुक्तं रथमुपक्रम्य पक्षसी कूवरवाक्रूराभि-मृषेत् । वनस्पतिविड्वङ्गो हि भूया इति ।पक्षसी चक्र । कूवरं रथिकस्थानम् । वाक्रूरंरथरेखेत्यर्थः । वनस्पतीति मन्त्रेणाभिमृषेत्स्पृशेत् । आस्था ते जयतु जेत्वानीत्यातिष्ठति ।रथमारुह्य आस्था ते जयतु जेत्वानीति वन-स्पते इत्यादिमन्त्रस्य चतुर्थपादेनातिष्ठति । उप-विशति प्राग्वा उदग्वाभिप्रयाय प्रदक्षिण-मावृत्या उपयाति । तेन रथेन प्राङ्मुखो वाप्रयाय प्रकर्षेण गत्वा उपयाति आचार्य्य-समीपमागच्छति उपयातायार्घ्यमिति कोह-नीयाः । उपयातायाचार्य्यसमीपमागतायार्घ्यंदेयमिति कोहनीया आचार्य्या आहुः । रथा-भावेऽपि मन्त्रपाठाचारः । चरुकरणे तण्डुला-दाववघातादिवत् । अस्य कर्म्मणः समावर्त्तन-संज्ञापि ।‘गुरुणानुमतः स्नात्वा समावर्त्तो यथाविधि ।उद्वहेत द्विजो भार्य्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ॥
’इति मनूक्तेः ॥
स्पष्टं शौनककारिकायाम् । कुर्व्वीत स्वयमेवैतत्समावर्त्तनसंज्ञकम् ।” इति संस्कारतत्त्वम् ॥