| YouTube Channel

समावर्तन (samAvartana)

 
शब्दसागरः
English
समावर्त्तन
n.
 (-नं) A pupil's return home after finishing his religious
studies.
E.
 सम् and आङ् before वृत् to be, ल्युट्
aff.
Yates
English
समा_वर्त्तन (नं) 1.
n.
 Leaving school
and returning home.
Wilson
English
समावर्त्तन
n.
 (-नं) A pupil's return home after finishing his
religious studies.
E.
 सम् and आङ् before वृत to be, ल्युट्
aff.
Apte
English
समावर्तनम् [samāvartanam], 1 Return.
Especially, a pupil's return home after finishing his course of holy study.
Apte 1890
English
समावर्तनं 1 Return.
2 Especially, a pupil's return home after finishing his course of holy study.
Monier Williams Cologne
English
सम्-आवर्तन
n.
 returning, (esp. ) the return home of a Brāhman student as above (also ‘the Saṃskāra ceremony performed on the above occasion’
cf.
 संस्कार),
Mn.
Śaṃk.
BhP.
Sarvad.
 (RTL. 353
&c.
 )
Monier Williams 1872
English
समावर्तन सम्-आवर्तन। See सम्-आ-वृत्।
सम्-आवर्तन, अम्, n. the act of turning back,
returning
a pupil's return home after finishing his
religious studies
the ceremony performed on the
above occasion, (see संस्-कार।)
Macdonell
English
समावर्तन sam-ā-vartana,
n.
 return home 🞄(of a pupil after the completion of his religious 🞄studies)
-vaha,
a.
 bringing, producing 🞄(—°)
-(ā) vāya,
m.
 metr. for -(a) vāya
-vāsa,
m.
 abode, habitation
-vṛtti,
f.
 = -āvartana
🞄-veśa,
m.
 entering
absorption in (—°)
🞄simultaneous occurrence, co-existence (ord. mg.)
🞄agreement with (—°)
-śraya,
m.
 connexion 🞄with (—°)
shelter, refuge, asylum 🞄(ord. mg.)
dwelling-place, habitation
relation, 🞄reference (rare)
resorting to (—°): 🞄ab. in consequence of, owing to
a.
 (—°) 🞄dwelling or situated in
relating to
-śrayaṇa,
n.
 resorting or attaching oneself to (—°)
🞄-śrayaṇīya, fp. to be sought refuge with
🞄taken service with
m.
 master (opp. samāśrita, 🞄servant)
-śrayin,
a.
 occupying, obtaining 🞄possession of (—°)
-śrita, pp. √ śri
🞄m. servant: -tva,
n.
 having betaken oneself 🞄to (the protection of, —°)
-śleṣa,
m.
 embrace
🞄[Page338-1] 🞄-śvāsa,
m.
 recovery of breath, relief, 🞄encouragement
consolation
-śvāsana,
n.
 🞄encouraging, comforting
consolation
-śvāsya,
f.
 to be consoled.
Benfey
English
समावर्तन समावर्तन, i. e. सम्-आ
-वृत् + अन,
n.
 A pupil's return home
after having finished his religious
studies, Man. 2, 108.
Apte Hindi
Hindi
समावर्तनम्
नपुं*
 - सम् + आ + वृत् + ल्युट्
वापसी
समावर्तनम्
नपुं*
 - सम् + आ + वृत् + ल्युट्
विशेष कर वेदाध्ययन समाप्त करके ब्रह्मचारी का घर वापिस आना
L R Vaidya
English
samAvartana {% n. %} A pupil’s return home after finishing his religious studies, M.ii.108.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
समावर्त्तनं,
क्ली,
 (सम् + आ + वृत् + ल्युट् ।)वेदाध्ययनानन्तरं गार्हस्थाधिकारप्रयोजकंकर्म्म । यथा । “अथ समावर्त्तनम् । ज्योतिषे ।‘भौमभानुजयोर्व्वारे नक्षत्रे च व्रतोदिते ।ताराचन्द्रविशुद्धौ च समावर्त्तनमिष्यते ॥
’गोभिलः । अथाप्लवनम् । अथ व्रतानन्तर-माप्लवनं स्नानं कुर्य्यादिति शेषः । उत्तरतःपुरस्तादाचार्य्यकुलस्य परिव्रतं भवति ।आचार्य्यगृहादुत्तरस्यां पूर्व्वस्यां वा स्नानार्थ-मावृतं स्नानं कुर्य्यात् । अत्र प्रागग्रेषु दर्भेषुउदगाचार्य्य उपविशति तत्रावृते उदक्उदङ्मुखः प्राक् ब्रह्मचार्य्युदगग्रेषु दर्भेषु । प्राक्प्राङ्मुख उपविशतीत्यन्वयः । सर्व्वौषधि-विर्फाण्डाभिरद्भिर्गन्धवतीभिः शीतोष्णाभिरा-चार्य्योऽभिषिञ्चेत् । सर्व्वौषधयश्च ।‘व्रीहयः शालयो मुद्गा गोधूमाः सर्षपास्तिलाः ।यवाश्चौषधयः सप्त विपदो घ्नन्ति धारिताः ॥
’इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तास्ताभिः सह याआपो विर्फाण्डा विपक्वा उष्णीकृतास्ताः सर्व्वौ-षधिविर्फाण्डास्ताभिर्गन्धवतीभि-श्चन्दनादि-गन्ध-द्रव्ययुक्ताभिः शीतोष्णाभिः शीतोदकमिश्रि-ताभिरिति भट्टभाष्यम् ॥
स्वयमिव तु मन्त्रवर्णोभवति । इवशब्द एवार्थे । स्वयमेव ब्रह्मचारीअत्मानमभिषिञ्चेत् । आचार्य्यकर्त्तृकाभिषेकस्तुपरमतो यतो मन्त्रवर्णा भवन्ति । मन्त्रवर्णःअभिषेकमन्त्रलिङ्गं तच्च तेनाहं मामभिषिञ्चामिइति तेन मामभिषिञ्चितमिति च । तद्विधि-माह । येऽप्स्वन्तरग्नयः प्रविष्टा इत्यपामञ्जलि-मवसिञ्चति । येऽप्स्वन्तरग्नय इति मन्त्रेणकासामपामञ्जलिं ब्रह्मचारी अवसिञ्चति । क्वभूमौ कुतः अवसिञ्चति वचनात् । तन्मन्त्रस्था-भिहितान् सृजामीति यदपामिति मन्त्रस्याभि-हितान् सृजामि इति मन्त्रलिङ्गद्वयाच्च सर्व्वा-धारत्वेन प्राप्तायां भूमौ त्यजति । यदपां घोरंयदपां क्रूरं यदपामशान्तमिति च । अपाम-ञ्जलिमवसिञ्चतीति वर्त्तते चकारात् । यो रोचन-स्तमिह गृह्णामीत्यात्मानमभिषिञ्चति । प्रकृ-तानामपामञ्जलिना यो रोचन इति मन्त्रेणब्रह्मचारी आत्मानमभिषिञ्चति । ओम् यशसेतेजते इति च । आत्मानमभिषिञ्चतीति वर्त्तते ।येन स्त्रियमकृण्वतमिति च । आत्मानमभिषि ञ्च-तीति वर्त्तते । तूष्णीं चतुर्थम् । आत्मानमभि षिञ्च-तीति वर्त्तते । अभिषेकः शिरसि कर्त्तव्यः शिरःप्रधानमङ्गानामिति वचनात् । उपोत्थाया-दित्यमुपतिष्ठेत उद्यन् भ्राजभृष्टिभिरित्येतत्-प्रभृतिमन्त्रेण । आचार्य्यसमीपादुत्थाय उद्य-न्नित्येतत्प्रभृतिमन्त्रेण मा हिंसीरित्यन्तमन्त्रेणा-दित्यमुपतिष्ठेत उपान्मन्त्रेण चेत्यात्मनेपदम् ।मेखलामवमुञ्चते उदुत्तमं वरुणमिति । अव-मुञ्चते अधस्तादवतारयति अवशब्दो अधस्ता-दर्थे । ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयं भुक्त्वा केश-श्मश्रुरोमनखानि वापयतीति शिखावर्ज्जम् ।ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयं भुक्त्वा नापितेनमुण्डयीत । अत्र शिखावर्ज्जमिति वचनात्प्राक् सशिखं वपनमिति दर्शयति । उक्तञ्च ।सशिखं वपनं कार्य्यमास्नानात् ब्रह्मचारिणाइति । स्नात्वा अलङ्कृत्याहते वाससी परिधायस्रजमावध्नीत श्रीरसि मयि रमस्वेति । अलङ्कृत्यकुण्डलादिनात्मानं योजयित्वा आहते ।‘ईषद्धौतं नवं शुभ्रं सदृशं यन्न धारितम् ।आहतं तद्विजानीयात् सर्व्वकर्म्मसु पावनम् ॥
’इति वशिष्ठोक्तलक्षणे ।ईषत् सूक्ष्मम् । न धारितं न परिधानादि कृतम् ।स्रजं ग्रथितपुष्पं आवध्नीत शिरसीति शेषः ।श्रीरसीति मन्त्रेण । नेत्रौ स्थो नयतं मामित्यु-पानहौ । आवध्नीतेत्यनुवर्त्तते । उपानहौ चर्म्म-पादुके योग्यत्वात् पादयोः । गन्धर्व्वोऽसीतिमन्त्रेण वैणवं दण्डं गृह्णाति । वैणवं वंशप्रभवंगन्धर्व्वोऽसीति मन्त्रेण । आचार्य्यं सपरिषत्क-मभ्येत्याचार्य्यपरिषदमीक्षते । यक्षमिव चक्षुषःप्रियो वो भूयासमिति । सपरिषत्कं शिष्यादि-सभासहितं अभ्येत्याभिमुखेन गत्वा आचार्य्यंपरिषदञ्चेक्षते यक्षमिति मन्त्रेण । उपोपविश्यमुख्यान् प्राणान् संस्पृशन् ओष्ठापिधाना नकु-लीति उपाचार्य्यसमीपे मुख्यान् प्राणान् मुख-प्रभवान् वायून् संस्पृशन् स्नातकः । ओष्ठापि-धानमिति मन्त्रं जपेत् । अत्रैनमाचार्य्योऽर्ह-येत् । अत्रावसरे एनं स्नातकं विवाहोक्तवरा-र्हणविधिनार्च्चयेत् । तदशक्तौ गन्धपुष्पाभ्याम् ।गोयुक्तं रथमुपक्रम्य पक्षसी कूवरवाक्रूराभि-मृषेत् । वनस्पतिविड्वङ्गो हि भूया इति ।पक्षसी चक्र । कूवरं रथिकस्थानम् । वाक्रूरंरथरेखेत्यर्थः । वनस्पतीति मन्त्रेणाभिमृषेत्स्पृशेत् । आस्था ते जयतु जेत्वानीत्यातिष्ठति ।रथमारुह्य आस्था ते जयतु जेत्वानीति वन-स्पते इत्यादिमन्त्रस्य चतुर्थपादेनातिष्ठति । उप-विशति प्राग्वा उदग्वाभिप्रयाय प्रदक्षिण-मावृत्या उपयाति । तेन रथेन प्राङ्मुखो वाप्रयाय प्रकर्षेण गत्वा उपयाति आचार्य्य-समीपमागच्छति उपयातायार्घ्यमिति कोह-नीयाः । उपयातायाचार्य्यसमीपमागतायार्घ्यंदेयमिति कोहनीया आचार्य्या आहुः । रथा-भावेऽपि मन्त्रपाठाचारः । चरुकरणे तण्डुला-दाववघातादिवत् । अस्य कर्म्मणः समावर्त्तन-संज्ञापि ।‘गुरुणानुमतः स्नात्वा समावर्त्तो यथाविधि ।उद्वहेत द्विजो भार्य्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ॥
’इति मनूक्तेः ॥
स्पष्टं शौनककारिकायाम् । कुर्व्वीत स्वयमेवैतत्समावर्त्तनसंज्ञकम् ।” इति संस्कारतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
समावर्त्तन
न०
 समावर्त्तते गुरुकुलादनेन सम् + आ + वृत-करणे ल्युट् । वेदाध्ययनानन्तरं गार्हस्थ्याय गुरुकुला-दागमनहेतुके संस्कारभेदे तद्विधिः संस्कारतत्त्वे गोभि-लोक्तो दृश्या ।