समाधिः (samAdhiH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

समाधिः [samādhiḥ],  1 Collecting,  composing,  concentrating (as mind).

Profound or abstract meditation,  concentration of mind on one object,  perfect absorption of thought into the one object of meditation,  i. e.  the Supreme Spirit,  (the 8th and last stage of Yoga)
 व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते Bg.*
  2.44
 आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति Ku.*
  3.4, 5
 Mk.*
  1.1
 Bh.*
  3.54. R.*
  8.79
 Śi.*
  4.55.

Intentness,  concentration (in general),  fixing of thoughts
 यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना । आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ Mb.
 *  12.298.12
 तस्यां लग्नसमाधि (मानसम्) Gīt.*
  3
 अहःसु तस्या हृदि ये समाधयः Rām.  ch.2.41.

Penance,  religious obligation,  devotion (to penance)
 अस्त्येतदन्यसमाधिभीरुत्वं देवानाम् Ś1
 तपः- समाधि Ku.*
  3.24
 अथोपयन्तारमलं समाधीना 5.24
5.6
1.59
 सर्वथा दृढसमाधिर्भव Nāg.5.

Bringing together,  concentration,  combination,  collection
 union,  a set
 सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं निशम्य वाक्यम् Rām.*
  4.33.5
 तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना R.*
  1.29.

Reconciliation,  settling or composing differences.

Silence.

Agreement,  assent,  promise.

Requital.

Completion,  accomplishment.

Perseverance in extreme difficulties.

Attempting impossibilities.

Laying up corn (in times of famine),  storing grain. 

A tomb.

The joint of the neck
 a particular position of the neck
 अंसाववष्टब्धनतौ समाधिः Ki.*
  16.21.

(In Rhet.
 ) A figure of speech thus defined by Mammaṭa
 समाधिः सुकरं कार्यं कारणान्तरयोगतः K. P.*
   1
 see S. D.*  614.

One of the ten Guṇas or merits of style
 अन्यधर्मस्ततो$न्यत्र लोकसीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा ॥ Kāv.1.93.

A religious vow or self-imposed restraint.

Support,  upholding. -Comp -भङ्गः interruption of meditation.  -भृत् a.
  absorbed in meditation. 

योगः employment of meditation. 

the efficacy of contemplation.  -विग्रहः embodiment of meditation.  -स्थa.  absorbed in meditation or contemplation. 

Apte 1890

English

 समाधिः 1 Collecting,  composing,  concentrating (as mind). 
2 Profound or abstract meditation,  concentration of mind on one object,  perfect absorption of thought into the one object of meditation,  i. e. the Supreme Spirit,  (the 8th and last stage of Yoga)
 आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवंति Ku. 3. 40,  50
 Mk. 1. 1.
 Bh. 3. 54
 R. 8. 79
 Śi. 4. 55. 
3 Intentness,  concentration (in general),  fixing of thoughts
 तस्यां लग्नसमाधि (मानसं) Gīt. 3. 
4 Penance,  religious obligation,  devotion (to penance)
 अस्त्येत्समाधिभीरुत्वं देवानां Ś. 1
 तपःसमाधि Ku. 3. 24
 अथोपयंतारमलं समाधिना 5. 24,  5. 6
 1. 59. 
5 Bringing together,  concentration,  combination,  collection
 तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना R. 1. 29. 
6 Reconciliation,  settling or composing differences. 
7 Silence. 
8 Agreement,  assent,  promise. 
9 Requital. 
10 Completion,  accomplishment. 
11 Perseverance in extreme difficulties. 
12 Attempting impossibilities. 
13 Laying up corn (in times of famine),  storing grain. 
14 A tomb. 
15 The joint of the neck
 a particular position of the neck
 Ki. 16. 21. 
16 (In Rhet.) A figure of speech thus defined by Mammaṭa
 समाधिः सुकरं कार्यं कारणांतरयोगतः K. P. 10
 see S. D. 614. 
17 One of the ten Guṇas or merits of style
 see Kāv. 1. 93. 
18 A religious vow or self-imposed restraint. 
19 Support,  upholding. 
Comp. 
भंगः interruption of meditation. 
स्थ a. absorbed in meditation or contemplation. 

Apte Hindi

Hindi

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"संग्रह करना,  स्वस्थ करना,  एकाग्र करना"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"भावचिन्तन,  किसी एक विषय पर मन को केन्द्रित करना,  ब्रह्मचिन्तन में पूर्णलीनता अर्थात् योग की आठवीं और अन्तिम अवस्था"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"एक निष्ठता,  संकेन्द्रण,  मनोयोग"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"तपस्या,  घर्मकृत्य,  साधना"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"साथ मिलाना,  संकेन्द्रण,  सम्मिश्रण,  संग्रह"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"पुनर्मिलन,  मतभेद दूर करना"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
निस्तब्धता

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"अंगीकार,  स्वीकृति,  प्रतिज्ञा"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
प्रतिदान

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"पूर्ति,  सम्पन्नता"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
अत्यन्त कठिनाईयों में धैर्य धारण करना

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
असम्भव बात के लिए प्रयत्न करना

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"अनाज बचा कर रखना,  अन्न संचय करना"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"मकबरा,  शव प्रकोष्ठ"

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
"गरदन का जोड़,  गरदन की विशेष अवस्था "

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
(अलं से) एक अलंकार जिसकी मम्मट ने निम्नाङ्कित परिभाषा की है

समाधिः
पुं*
  - सम् + आ + धा + कि
शैली के दस गुणों में से एक

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  समाधिः
noun
 
आत्मतत्वस्य निरन्तरेण ध्यानेन द्वैतरहिता अवस्था।
 "नैकेभ्यः वर्षेभ्यः तपसा योगिने समाधिः प्राप्ता।"

Synonyms:
  समाधिः
noun
 
तत् स्थानं यत्र (विशेषतः प्रसिद्धस्य मनुष्यस्य) शरीरम् अस्थीनि वा भूमौ निधीयन्ते।
 "राजघाटनामके स्थाने गान्धीमहोदयस्य समाधिः वर्तते।"

Synonyms:
  समाधिः
noun
 
योगसाधनायाः चरमावस्था
 सज्जनाः समाधौ लीनाः। / "आत्मेश्वराणाम् न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति

Synonyms:
  प्रतिज्ञा,  प्रतिज्ञानम्,  समयः,  संश्रवः,  प्रतिश्रवः,  वचनम्,  संविद्,  संवित्,  नियमः,  संगरः,  सङगरः,  सङ्केतः,  अभिसंधा,  अभिसन्धा,  अभ्युपगमः,  स्वीकारः,  उररीकारः,  अंगीकारः,  अङ्गीकारः,  परिपणनं,  समाधिः,  आगूः,  आश्रवः,  सन्धा,  श्रवः
noun
 
कञ्चित् दृढतापूर्वकं कथनं यत् इदं कार्यम् अहम् अवश्यं करिष्यामि अथवा कदापि न करिष्यामि इति।
 "आधुनिके काले अल्पीयाः जनाः प्रतिज्ञां पूरयन्ति।"

Tamil

ஸமாதி4: : தியானம்,  தவம்,  மௌனம்,  செய்து முடித்தல்,  அசைவற்ற தன்மை,  பூத உடல் அடக்கம் செய்யப்பட்ட இடம்.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 समाधिः,  पुं,
   (समाधीयतेऽस्मिन् मनो जनैरिति ।सम् + आ + धा + “उपसर्ग धोः किः ।” इतिकिः ।) समर्थनम् । नीवाकः । नियमः । इत्य-मरः ॥
 (यथा,  कुमारे । ५ । ६ ।“अयाचतारण्यनिवासमात्मनःफलोदयान्ताय तपःसमाधये ॥
”)समर्थनं अशक्ये अध्यवसायः दुर्घटस्य घटनत्वंवा । नीवाको वचनाभावः । इति स्वामी ॥
धान्यादिषु मूल्योत्कर्षपूर्व्वको जनादरः । इतिसुभूतिः ॥
 नियमः अङ्गीकारः । एते समा-धयः । समाधीयतेऽस्मिन् मनो जनैरिति किः ।इति भरतः ॥
 ध्यानम् । काव्यगुणविशेषः ।इति मेदिनी ॥
 (अर्थालङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ७४० ।“समाधिः सुकरे कार्य्ये दैवाद्बस्त्वन्तरागमात् ॥
”यथा,  --“मानमस्या निराकर्त्तुं पादयोर्मे पतिष्यतः ।उपकाराय दिष्ट्येदमुदीर्णं घनगर्जितम् ॥
”समाधीयतेऽनेनेति करणे किः । कारणसामग्री ।यथा,  रघुः । १ । २९ ।“तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना ।तथाहि सर्व्वे तस्यासन् परार्थैकफला गुणाः ॥
”)इन्द्रियनिरोधनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
 * ॥
समाधिलक्षणं यथा,  गारुडे ४४ अध्याये ।“नित्यं शुद्धं बुद्धियुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ।तुरीयमक्षरं ब्रह्म अहमस्मि परं पदम् ।अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिरिति गीयते ॥
”अपि च तत्रैव २४० अध्याये ।“द्बादशध्यानपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि यो नरः ।तुष्टे तु संयतो मुक्तः समाधिः सोऽभिधीयते ॥
ध्येयमेव हि सर्व्वत्र ध्याता तल्लयतां गतः ।पश्यति द्वतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते ॥
”अन्यच्च विष्णुपुराणे । ६ । ७ । ९० ।“तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् ।मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥
”अपरञ्च ।“इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः ।अन्तः शीतलता यस्य समाधिरिति कथ्यते ॥
”इति योगवाशिष्ठे उपशमप्रकरणम् ॥
योगाङ्गविशेषः । यथा । समाधिस्तु द्विविधः ।सविकल्पको निर्व्विकल्पश्चेति । तत्र सविकल्पकोनाम ज्ञातृज्ञानादिविकल्पलयानपेक्षया द्वितीय-वस्तुनि तदाकाराकारितायाच्चित्तवृत्तेरवस्था-नम् । तदा मृण्मयगजादिभाणेऽपि मृद्भाणवत्द्वैतभाणेऽप्यद्वैतं वस्तु भासते । तदुक्तमभियुक्तैः ।“दृशि स्वरूपं गगनोपमं परंसकृद्विभातं त्वजमेकमव्ययम् ।अलेपकं सर्व्वगतं यदद्वयंतदेव चाहं सततं विमुक्तम् ॥
दृशिस्तु शुद्धोऽहमविक्रियात्मकोन मेऽस्ति बद्धो न च मे विमोक्षः ॥
”इत्यादि ॥
 * ॥
निर्व्विकल्पकस्तु । ज्ञातृज्ञानादिभेदलयापेक्षयाद्वितीयवस्तुनि तदाकाराकारिताया बुद्धिवृत्ते-रतितरामेकीभावेनावस्थानम् । तदा तु जला-काराकारितलवणानवभासेन जलमात्रावभास-वदद्वितीयवस्त्वाकारांकारितचित्तवृत्त्यनवभासे-नाद्वितीयवस्तुमात्रमेवावभासते । ततश्चास्यसुषुप्तेश्चाभेदशङ्का न भवति उभयत्र वृत्त्यभाणेसमानेऽपि तत्सद्भावासद्भावमात्रेणानयोर्भेदोप-पत्तेः ॥
 अस्याङ्गानि । यमनियमासनप्राणायाम-प्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयः । तत्र अहिंसा-सत्यास्तेयब्रह्मचर्य्यापरिग्रहाः यमाः । १ । शौच-सन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वण्प्रणिधानानि नियमाः । २करचरणादिसंस्थानविशषलक्षणानि पद्मस्वस्ति-कादीनि आसनानि । ३ । रेचकपूरककुम्भक-लक्षणाः प्राणनिग्रहोपायाः प्राणायामाः । ४ ।इन्द्रिवरणां स्वस्वविषयेभ्यः प्रत्याहरणं प्रत्या-हारः । ५ । अद्वितीयवस्तुन्यन्तरिन्द्रियधारणंधारणा । ६ । तत्राद्बितीयवस्तुनि विच्छिद्यविच्छिद्य अन्तरिन्द्रियवृत्तिप्रवाहो ध्यानम् । ७ ।समाधिस्तु उक्तः सविकल्पक एव ।  । एव-मस्याङ्गिनो निर्व्विकल्पकस्य लयविक्षेपकषाय-रसास्वादलक्षणश्चत्वारो विघ्नाः सम्भवन्ति ।लयस्तावत् अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्ते-र्निद्रा । १ । अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्ते-रन्यावलम्बनं विक्षेपः । २ । लयविक्षेपाभावेऽपिचित्तवृत्ते रागादिवासनया स्तब्धीभावात्अखण्डवस्त्वनवलम्बनं कषायः । ३ । अखण्ड-वस्त्वनवलम्बनेनापि चित्तवृत्तेः सविकल्पानन्दा-स्वादनं रसास्वादः । समाध्यारम्भसमये सवि-कल्पानन्दास्वादनं वा । ४ । अनेन विघ्नचतु-ष्टयेन रहितं चित्तं निर्व्वातदीपवदचलं सद-खण्डचैतन्यमात्रमवतिष्टते यदा तदा निर्व्वि-कल्पकः समाधिरित्युच्यते ॥
 * ॥
 तदुक्तम् ।“लये सम्बोधयेत् चित्तं विक्षिप्तं शमयेत् पुनः ।सकषायं विजानीयात् शमप्राप्तं न चालयेत् ॥
नास्वादयेद्रसं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् ॥
”इत्यादि । यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गतेइत्यादि च । इति श्रीसदानन्दयोगीन्द्रविरचित-वेदान्तसारः ॥
 (स्वनामख्यातवैश्यविशेषः । अयंहि महामायामाराध्य परं ज्ञानमलभत् । अस्यविशेषवृत्तान्तस्तु देवीमाहात्म्यतो द्रष्टव्यः ॥
)

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.