| YouTube Channel

समाजः (samAjaH)

 
Apte
English
समाजः [samājḥ], 1 An assembly, a meeting
अयं समाजः सुमहान् रमणीयतमो भुवि
Mb.
 * 1.143.3
विशेषतः सर्वविदां समाजे विभूषणं मौनमपष्टितानाम्
Bh.*
 2.7.
A society, club, an association
... समाजानुरतो जनः
Bk.*
 8.39 (cf. पशूनां समजो- $न्येषां समाजो$थ सधर्मिणाम्)
Ms.*
 9.264.
A number, multitude, collection.
A party, convivial meeting,
An elephant.
Meeting with, falling in with
तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः
Bhāg.*
 1.6.38.
Apte 1890
English
समाजः 1 An assembly, a meeting
विशेषतः सर्वविदां समाजे विभूषणं मौनमपंडितानां Bh. 2. 7.
2 A society, club, an association.
3 A number, multitude, collection.
4 A party, convivial meeting.
5 An elephant.
Apte Hindi
Hindi
समाजः
पुं*
 - सम् + अज् + घञ्
"सभा, मिलन, मजलिस"
समाजः
पुं*
 - सम् + अज् + घञ्
"मण्डल, गोष्ठी, समिति या परिषद्"
समाजः
पुं*
 - सम् + अज् + घञ्
"संख्या, समुच्च्य, संग्रह"
समाजः
पुं*
 - सम् + अज् + घञ्
"दल, आमोद-प्रमोद, , विषयक मिलन"
समाजः
पुं*
 - सम् + अज् + घञ्
हाथी
समाजः
पुं*
 - सम्+आ+अज्+घञ्
"समागम, समुदाय"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 समाजः
noun
एकस्मिन् विशिष्टे स्थाने निवासिनानां जनानां समूहः।
"समाजसेवायाः प्रत्येकस्य समाजस्य जनैः प्रयत्नः करणीयः।"
Synonyms:
 समाजः
noun
एकस्मिन् स्थाने निवसन्तः जनाः अथ वा ये समानं कार्यं कुर्वन्ति।
"समाजस्य नियमाः अवश्यं पालनीयाः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
समाजः,
पुं,
 (संवीयतेऽत्रेति । सं + अज + घञ् ।“अजेर्व्यघञपोः ।” २ । ४ । ५६ । इति वीभावोन । “अजिव्रज्योश्च ।” ७ । ३ । ६० । इतिकुत्वनिषेधः ।) पशुभिन्नानां संघः । इत्यमरः ॥
सभा । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, भागवते ।१० । ४४ । ९ ।“धर्म्मव्यतिक्रमोऽह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् ।यत्राधर्म्मः समुत्तिष्ठेन्न स्थेयं तत्र कर्हिचित् ॥
”)हस्ती । इति अनेकार्थकोषः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अज गतिक्षेपणयोः”@} 2 क्षेपणम् = प्रेरणम्।
3 वायकः-यिका, वायकः-यिका विवीषकः- 4 अजिजिषकः-षिका,
वेवीयक
5 वेता-त्री, 6 अजिता-त्री, वाययिता-त्री, विवीषिता-त्री, अजिजिषिता, वेवीयिता-त्री
अजन् 7 -न्ती, वाययन्-न्ती, विवीषन्-न्ती, अजिजिषन्-न्ती
वेष्यन्-न्ती-ती, अजिष्यन्-ती-न्ती, बाययिष्यन्-ती-न्ती, विवीषिष्यन्-ती-न्ती, अजिजिषिष्यन्-ती-न्ती
वाययमानः, वाययिष्यमाणः, वेवीयमानः, वेवीयिष्यमाणः
परिवीः-परिव्यौ-परिव्यः, समक्-समजौ-समजः
वीतः, अजितः-वायितम्-तः, विवीषितः, अजिजिषितः, वेवीयितः-तम्-तवान्, अजः, 8 अजा, 9 आजिः, 10 पदाजिः, 11 विवीषुः, विवाययिषुः, अजिजिषुः, आजिजयिषुः, वेबीय
12 वेतव्यम्-अजितव्यम्, वाययितव्यम्, विवीषितव्यम्, अजिजिषितव्यम्, वेवीयितव्यम्
वयनीयम्, वायनीयम्, विवीषणीयम्, अजिजिषणीयम्, वेवीयनीयम्
वेयम्, वाय्यम्, विवीष्यम्, अजिजिष्यम्, वेवीय्यम्
ईषद्वयः, दुर्वयः, सुवयः
वीयमानः, वाय्यमानः, विवीष्यमाणः, अजिजिष्यमाणः
वेवीय्यमानः
13 समजः, 14 समाजः 15, उदाजः, -वायः, वात 16 मजा 17 ः 18, व्यजः 19, व्याजः 20
वेतुम्, अजितुम्, वाययितुम्, विवीषितुम्, अजिजिषितुम्, वेवीयितुम्
वीतिः, अक्तिः, 21 समज्या, वायना, विवीषा, विवाययिषा, अजिजिषा, आजिजयिषा, वेवीया
प्रवयणम् 22 -प्राजनम्, वायनम्, विवीषणम्, अजिजिषणम्, वेवीयनम्
वीत्वा, अजित्वा, वाययित्वा, विवीषित्वा, अजिजिषित्वा, वेवीयित्वा
प्रवीय, प्राज्य, प्रवाय्य, प्रविवीष्य, प्राजिजिष्य, प्रवेवीय्य
वायम् २, वीत्वा २, अजित्वा २, वायम् २ वाययित्वा २, विवीषम् २, विवीषित्वा २, अजिजिषम् २, अजिजिषित्वा २, वेवीयम् २, वेवीयित्वा २
औणादिके = अजिनम् 23 -अजिरम् 24
25
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९)
02
=>
 (भ्वादिः-१-२३०-सक। सेट्-पर-)
03
=>
 [[१। ‘अजेर्व्यघञपोः’ (२-४-५६) इति वीभावः।]]
04
=>
 [[२। ‘वलादावार्धधातुके वेष्यते’ (२-४-५६ वा) इति वा वीभावः।]]
05
=>
 [[१। आ। आर्धधातुकविवक्षायां वीभावात् हलादित्वात् यङ्।]]
06
=>
 [[२। ‘वलादावार्धधातुके वेष्यते’ (२-४-५६ वा) इति वा वीभावः।]]
07
=>
 [[आ। ‘अकर्जितोऽसौ हरिखर्जनोत्कधीः अजत्पशुब्रातमजेन तेजितम्’ धा-का-१-३१।]]
08
=>
 [[आ। ‘अकर्जितोऽसौ हरिखर्जनोत्कधीः अजत्पशुब्रातमजेन तेजितम्’ धा-का-१-३१।]]
09
=>
 [[३। ‘अजाद्यतष्टाप्’ (४-१-४) इति टाप्]]
10
=>
 [[४। ‘अज्यतिभ्याम्--पादे च’ (४-१३१) इत्यौणादिकः इण् प्रत्ययः।]]
11
=>
 [[४। ‘अज्यतिभ्याम्--पादे च’ (४-१३१) इत्यौणादिकः इण् प्रत्ययः।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०००९+ ३९]
13
=>
 [[१। ‘समुदोरजः पशुषु’ (३-३-६९) इत्यपू।]]
14
=>
 [[१आ ‘अजिव्रज्योश्च’ (७-३-६०) इति कुत्वं न भवति। ‘पशूनां समजो ऽन्येषां समाजोऽथ सधर्मिणाम्’ इति अमरकोशः।]]
15
=>
 [[B। ‘गुहाद्वारेण निर्यातः समजेन पशूनिव’ भट्टिकाव्ये-७-५९।]]
16
=>
 [[C। ‘मेघात्ययोपात्तवनोपशोभं कदम्बकं वातमजं मृगाणाम्’ भ-का-२-१७।]]
17
=>
 [[२। ‘वातशुनीतिलशर्घेषु अजधेट्जहातीनां’ (वा। ३-२-२८) इति खश्। मुम्। सार्वधातुकत्वान्न वीभावः।]]
18
=>
 (मृगाः)
19
=>
 [[३। ‘गोचरसंचरवहव्रजव्यज-’ (३-३-११९) इति घान्तो निपातितः।]]
20
=>
 [[ड्। ‘निर्व्याजमिज्या ववृते वचश्च भूयो बभाषे मुनिना कुमारः’ भ-का-२-३७।]]
21
=>
 [[४। ‘संज्ञायां समज-’ (३-३-९९) इति स्त्रियां क्यप्। निपातनात् वीभावो न।]]
22
=>
 [[५। ‘वा यौ’ (२-४-५७) इति वीभावो वा।]]
23
=>
 [[६। अजिनम् = चर्म। अजति-वीयते वा तत्-कर्म, कर्ता वा। इन प्रत्ययः।]]
24
=>
 [[७। अजिरम् = वेश्म। अजन्त्यस्मिन् इत्यधिकरणे किर प्रत्ययः।]]
25
=>
 [पृष्ठम्००१०+ २७]