| YouTube Channel

समवकारः (samavakAraH)

 
Apte
English
समवकारः [samavakārḥ], A kind of drama: (thus described in S. D.: वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयम् । संधयो निर्विमर्शास्तु त्रयो$ङ्काः
&c.
 515.).
Apte 1890
English
समवकारः A kind of drama
(thus described in S. D.:
वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयं । संधयो निविंमर्शास्तु त्रयोंकाः &c. 515).
Apte Hindi
Hindi
समवकारः
पुं*
 - सम् + अव् + कृ + घञ्
नाटक का एक भेद
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
समवकारः,
पुं,
 (समवकीर्य्यन्ते बहवोऽर्था यस्मि-न्निति । सम् + अव + कृ + घञ् ।) नाटकभेदः ।यथा, --“स्यान्नाटकं प्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः ।व्यायोगः समवकारो विथ्यङ्केहामृगा इति ।अभिनेयप्रकाराः स्युर्भाषाः षट् संस्कृता-दिकाः ॥
”इति हेमचन्द्रः ॥
(तल्लक्षणादिकं यथा, --अथ समवकारः ।“वृत्तं समवकारे तु ण्यातं देवासुराश्रयम् ।सन्धयो निर्व्विमर्षास्तु त्रयोऽङ्कास्तत्र चादिमे ॥
सन्धी द्बावन्त्ययोस्तद्वदेक एको भवेत् पुनः ।नायका द्बादशोदात्ताः प्रख्याता देवदानवाः ॥
फलं पृथक् पृथक् तेषां वीरमुख्योऽखिलो रसः ।वृत्तयो मन्दकौशिक्यो नात्र बिन्दुप्रवेशकौ ॥
वीथ्यङ्गानि च तत्र स्युर्यथालाभं त्रयोदश ।गायत्र्युष्णिङ्मुखान्यत्र छन्दांसि विविधानि च ॥
त्रिशृङ्गारस्त्रिकपटः कार्य्यश्चायं त्रिविद्रवः ।वस्तु द्बादशनाडीभिर्निष्पाद्यं प्रथमाङ्कगम् ॥
द्बितीयेऽङ्के च तिसृभिर्द्बाभ्यामङ्के तृतीयके ॥
नाडिका षटिकाद्बयमुच्यते । बिन्दुप्रवेशकौ चनाटकोक्तावपि नेह विधातव्यौ । तत्र ।धर्मार्थकामैस्त्रिविधः शृङ्गारः कपटः पुनः ।स्वाभाविकः कृत्रिमश्च दैवजो विद्रवः पुनः ॥
अचेतनैश्चेतनैश्च चेतनाचेतनैः कृतः ॥
तत्र शास्त्राविरोधेन कृतो धर्म्मशृङ्गारः । अर्थ-लाभार्थकल्पितः अर्थशृङ्गारः । प्रहसन-शृङ्गारः कामशृङ्गारः । तत्र कामशृङ्गारःप्रथमाङ्क एव । अन्ययोस्तु न नियम इत्याहुः ।चेतनाचेतना गजादयः । समववीर्य्यन्ते बह-वोऽर्था अस्मिन्निति समवकारः । यथा, समुद्र-मथनम् ।” इति साहित्यदर्पणे । ६ । ५१५ -- ५१६ ॥
)