समय (samaya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 समय m.
  (-यः)
	 1. Time.
	 2. Oath,  affirmation by oath or ordeal.
	 3.
An established moral or ceremonial custom,  rule,  law.
	 4. Demons-
trated conclusion. 
	 5. Agreement,  covenant,  contract,  bargain. 
	 6.
Engagement,  appointment.
	 7. Order,  precept,  instruction. 
	 8. Sign, 
hint,  indication. 
	 9. Religious obligation or observance.
	 10. Leisure, 
interval,  opportunity.
	 11. Season,  fit or proper time for anything.
12. Speech,  declaration. 
	 13. Limit,  boundary.
	 14. End of trouble
or distress,  (in dramatic action. )
	 15. End,  conclusion,  termination. 
16. Convention. 
	 17. Poetical conventionality,  (as the dance of pea-
cocks on the appearance of clouds.)
	 18. Success,  prosperity.
	 19.
Condition,  stipulation. 
 E.
  स for सम with,  मी to mete,  to measure, 
aff.
   अच्
 or सम alike,  इण् to go,  aff.
   अच् ।

Capeller Eng

English

 समय॑ m.
  meeting or place of meeting,  intercourse with
(instr.  ),  agreement,  convention,  contract,  obligation,  condition
 trial, 
ordeal,  (a fixed) point of time,  i.g.
   time,  season,  occasion
 case, 
occurrence,  circumstance
 rule,  norm,  doctrine
 custom,  usage.

Yates

English

 समय (यः) 1.
m.
  Apportioned time
prescribed mode
 the time,  sea-
son
 opportunity,  leisure,  en-
gagement
 agreement
 order
observance
 oath
 limit
 end
of trouble
 declaration. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	 protocol  [ computer ]
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	 time
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	 account  [ computer ]
समय 	-	 samaya 	-	 adj.
  	-	  convention
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  Vedic passage which is the repetition of another one
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  coming to a mutual understanding
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  ordeal
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  agreement
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  indication
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  covenant
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  rule
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  appointed or proper time
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  meeting or a place of meeting
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  contract
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  end of trouble or distress
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  coming together
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  order
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  arrangement
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  intercourse with
समय 	-	 samaya 	-	 m.
  	-	  declaration

 
   समय  samaya m.
   meeting or a place of meeting  
   गोष्ठ  goSTha m.
   meeting-place   
   एकायन  ekAyana n.
   meeting-place  
   सङ्गथ  saGgatha m.
   meeting-place   
   समजज्या  samajajyA f.
   place of meeting  
   सदस्  sadas n.
   place of meeting   
   सधस्थ  sadhastha n.
   place of meeting  
   सङ्केतकेतन  saGketaketana n.
   place appointed for meeting   
   एकसभ  ekasabha n.
   only meeting-place or resort  
   संवास  saMvAsa m.
   open place for meeting or recreation   
   सभोद्देश  sabhoddeza m.
   neighbourhood of any place of meeting  
   सुसङ्गम  susaGgama m.
   excellent assembly or place of meeting   
   मनुष्यसभा  manuSyasabhA f.
   assembly or crowd or meeting-place of men  
   देवसभा  devasabhA f.
   hall serving as a meeting-place for the gods   
   कालञ्जर  kAlaJjara m.
   assembly or meeting-place of religious mendicants  
   सभा  sabhA f.
   place for public meetings     
            

Wilson

English

 समय
m.
  (-यः)
1 Time.
2 Oath,  affirmation by oath or ordeal.
3 Established moral or ceremonial custom. 
4 Demonstrated conclusion. 
5 Agreement,  covenant,  contract,  bargain. 
6 Engagement,  appointment.
7 Order,  instruction. 
8 Sign,  hint,  indication. 
9 Religious obligation or observance.
10 Leisure,  interval,  opportunity.
11 Season,  fit or proper time for any thing.
12 Speech,  declaration. 
13 Limit,  boundary.
14 End of trouble or distress,  (in dramatic action. )
E.
  स for सम with,  मी to mete,  to measure,  aff.
   अच्,  or
सम alike,  इण् to go,  aff.
   अच्.

Apte

English

समयः [samayḥ],  1 Time in general.

Occassion,  opportunity
 न तैः समयमन्विच्छेत् पुरुषो धर्ममाचरन् Ms.*
  1.53.

Fit time,  proper time or season,  right moment
 गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घ्य Ku.*
  3.35.

An agreement,  a compact,  contract,  an engagement
 मिथःसमयात् Ś.*
  5.

A convention,  conventional usage.

An established rule of conduct,  a ceremonial custom,  usual practice,  observance
 निह्नवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च यत् Mb.
 *  12. 229.8
 निरस्तनारीसमया दुराधयः Ki.*
  1.28
 U.*
  1.

The convention of poets
 (e. g.  that persons separated from their beloveds are affected at the sight of clouds.).

An appointment,  assignation. 

A condition,  stipulation
 V.*
  5.

A law,  rule,  regulation
 वीराणां समयो हि दारुणरसः स्नेहक्रमं बाधते U.*
  5.19.

Direction,  order,  instruction
 precept.

Emergency,  exigency.

An oath
 कामं तथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मिन् यथा कृतस्ते समयः सभायाम् Mb.
 *  3.183.35.

A sign,  hint,  indication
 शौरिसमयनिगृहीतधियः Śi.*
  15.41.

Limit,  boundary.

A demonstrated conclusion,  doctrine,  tenet
 बौद्ध˚,  वैशेषिक˚ &c.
 

End,  conclusion,  termination. 

Success,  prosperity.

End of trouble. (समयेन 'on condition,  conditionally'.) Comp.
   -अध्युषितम् a time at which neither the stars nor the sun is visible
 उदिते$नुदिते चैव समयाध्युषिते तथा Ms.*
  2.15. -अनुवर्तिन् a.
  following established customs. -अनुसारेण,  -उचितम्ind.  suitably to the occasion,  as the occasion demands.-आचारः conventional practice,  established usage
 अतश्च प्रवज्यासुलभसमयाचारविमुखः Māl.
 4.6.

क्रिया making an agreement
 नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया Mb.
 *  1.2.119 'the time-arrangement of Draupadi's conjugal life'.

enjoining certain duties
 स्थापयेत्तत्र तद्वंश्यं कुर्याच्च समयक्रियाम् Ms.*
  7.22.

preparation of an ordeal. -च्युतिः neglect of the right time. -ज्ञ a.
  knowing the right time. -धर्मः covenant,  stipulation.  -परि- रक्षणम् observance of a compact,  treaty,  or agreement
 न समयपरिरक्षणं क्षमं ते Ki.*
  1.45. -बन्धन a.
  bound by an agreement. -भेदः breaking an agreement or engagement,  breach of contract. -विद्या astrology
 Dk -व्यभि- चारः breaking an agreement,  violation or breach of contract. -व्यभिचारिन् a.
  breaking an agreement
 निगृह्य दापयेच्चैनं समयव्यभिचारिणम् Ms.*
  8.22-221.

Apte 1890

English

 समयः 1 Time in general. 
2 Occasion,  opportunity. 
3 Fit time,  proper time or season,  right moment
 Ku. 3. 25. 
4 An agreement,  a compact,  contract,  an engagement
 मिथःसमयात् Ś. 5. 
5 A convention,  conventional usage. 
6 An established rule of conduct,  a ceremonial custom,  usual practice
 निरस्तनारीसमया दुराधयः Ki. 1. 28
 U. 1. 
7 The convention of poets
 (e. g. that persons separated from their beloveds are affected at the sight of clouds). 
8 An appointment,  assignation. 
9 A condition,  stipulation
 V. 5. 
10 A law,  rule,  regulation
 Y. 3. 19
 U. 5. 19. 
11 Direction,  order,  instruction,  precept. 
12 Emergency,  exigency. 
13 An oath. 
14 A sign,  hint,  indication. 
15 Limit,  boundary. 
16 A demonstrated conclusion,  doctrine,  tenet
 बौद्ध°,  वैशेषिक° &c. 
17 End,  conclusion,  termination. 
18 Success,  prosperity. 
19 End of trouble. (समयेन ‘on condition,  conditionally’). 
Comp. 
अध्युषितं a time at which neither the stars nor the sun is visible. 
अनुवर्तिन् a. following established customs. 
अनुसारेण,  
उचितं ind. suitably to the occasion,  as the occasion demands. 
आचारः conventional practice,  established usage
 Māl. 4. 6. 
क्रिया making an agreement. 
परिरक्षणं observance of a compact,  treaty,  or agreement
 न समयपरिरक्षणं क्षमं ते Ki. 1. 45. 
भेदः breaking an agreement or engagement,  breach of contract. 
व्यभिचारः breaking an agreement,  violation or breach of contract. 
व्यभिचारिन् a. breaking an agreement. 

Monier Williams Cologne

English

 1. समय P.
  °यति (for 2. See सम्-√ इ),  to level,  regulate,  L.
 

 सम्-अय a &c.
   See p.
  1164,  col. 1.

 2. सम्-अय॑ m.
  (ifc.  f(आ). ) coming together,  meeting or a place of meeting,  AV.
  
 ŚBr.
  

 intercourse with (instr.),  Mn.
   x,  53

 coming to a mutual understanding,  agreement,  compact,  covenant,  treaty,  contract,  arrangement,  engagement,  stipulation,  conditions of agreement,  terms (एन or आत् or -तस्,  ‘according to agreement,  conditionally’
तेन समयेन,  ‘in consequence of this agreement’
समयं acc.
   with √ कृ,  ‘to make an agreement or engagement’,  ‘agree with any one [instr. with or without सह]’,  ‘settle’,  ‘stipulate’
with सम्√ वद् id.
with √ दा,  ‘to propose an agreement,  offer terms’
with √ ब्रू or √ वच् or अभि-√ धा,  ‘to state the terms of an agr°’,  ‘make a promise’
with √ ग्रह् or प्रति-√ पद्,  ‘to enter into an agr°’,  ‘make or accept conditions of an agr°’
with √ पाल्,  or √ रक्ष् or परि-√ रक्ष् &c.
  ,  ‘to keep an agr°’,  ‘keep one's word’
with √ त्यज् or √ भिद् or व्य्-अभि-√ चर् &c.
  ,  ‘to break an agr°’
abl.
  with √ भ्रंश् id.
loc.
   with √ स्था,  ‘to keep an engagement’,  ‘keep one's word’
acc.
   with Caus.
  of √ स्था or of नि-√ विश् ‘to fix or settle terms’,  ‘impose conditions’),  TS.
  &c.
   &c.
  

 convention,  conventional rule or usage,  established custom,  law,  rule,  practice,  observance,  MBh.
  
 R.
 
 BhP.

 order,  direction,  precept,  doctrine,  Nir.
 
 MBh.
  
 Śaṃk.
 
 Sarvad.

 (in rhet.) the conventional meaning or scope of a word,  Kusum.
  

 appointed or proper time,  right moment for doing anything (gen.   or Pot.
  Pāṇ.
  iii,  3,  68),  opportunity,  occasion,  time,  season (ifc.  or ibc.  or °ये ind.
 ,  ‘at the appointed time or at the right moment or in good time for’,  or ‘at the time of’,  ‘when there is’
 तेन समयेन,  ‘at that time’),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 juncture,  circumstances,  case (इह समये,  ‘under these circumstances’,  ‘in this case’),  Pañcat.
 
 Hit.

 an ordeal,  Viṣṇ.

 sign,  hint,  indication,  W.
 

 demonstrated conclusion,  ib.

 limit,  boundary,  ib.

 solemn address,  harangue,  speech,  declaration,  Viṣṇ.

 (in gram.
  ) a Vedic passage which is the repetition of another one,  RPrāt.
  

 (in dram. ) end of trouble or distress,  Bhar.
 
 Daśar.
 
 Sāh.

 N.
  of a son of Dharma,  VP.
  

 (with Śāktas) N.
  of the author of a Mantra,  Cat.
 

Monier Williams 1872

English

 समय सम्-अय,  सम्-आय,  &c. See under
1. सम्-इ,  p. 1076.

 सम्-अय,  अस्,  m. coming together,  convention, 
coming to a mutual understanding,  agreement,  com-
pact,  covenant,  treaty,  contract,  bargain,  engage-
ment,  appointment
 stipulation,  condition
 oath
concurrence of circumstances,  juncture,  fit or proper
time,  right moment,  opportunity,  occasion,  season,  time, 
emergency,  exigency
 leisure
 conventional rule or
usage,  established custom,  law,  rule,  regulation,  regu-
lar observance,  religious obligation
 order,  direction, 
precept,  instruction,  affirmation,  declaration
 sign, 
hint,  indication
 coming to an end,  conclusion,  ter-
mination
 limit,  boundary
 demonstrated conclusion
end of trouble or distress
 success,  prosperity
 poetī-
cal idiom or conventionality (in rhetoric)
 (एन), 
ind. according to agreement,  on condition,  con-
ditionally.
—समय-कार,  अस्,  m. making an
agreement or appointment or engagement,  fixing a
time.
—समय-क्रिया,  f. making an agreement or
compact.
—समय-परिरक्षण,  अम्,  n. the
observance of a compact or agreement.
—समय-
प्रकाश,  अस्,  m.,  N. of a work.
—समय-प्र-
दीप,  अस्,  m.,  N. of a work by Śrī-datta.
—समय-
भेद,  अस्,  m. breaking an agreement.
—समय-
भेदिन्,  ई,  इनी,  इ,  a promise-breaker,  breaking an
agreement,  violating an engagement.
—समय-
व्यभिचार,  अस्,  m. transgression or violation of a
compact,  breaking an agreement.
—समय-व्य-
भिचारिन्,  ई,  इणी,  इ,  transgressing a compact,  violating
an engagement.
—समय-सेतु-वारित,  अस्,  आ,  अम्, 
restrained by the barrier of the rules of decorum.
—समयाचार (°य-आच्°),  अस्,  m. conventional
practice or usage
 [cf. सामयाचारिक।]
—समया-
तन्त्र,  अम्,  n.,  N. of a Tantra work.
—समया-
ध्युषित (°य-अध्°),  अम्,  n. a time at which
neither stars nor sun are visible.
—समयानुवर्तिन्
(°य-अन्°),  ई,  इनी,  इ,  following established rules,  ob-
servant of duties.
—समयानुसारेण (°य-अन्°), 
ind. according to the occasion,  suitably to the time
or season.
—समयोचित (°य-उच्°),  अस्,  आ,  अम्, 
suited to the occasion or time,  suitable to an emer-
gency,  seasonable,  timely,  opportune
 (अम्),  ind.
suitably to the occasion,  as the occasion demands.
—समयोद्द्योत (°य-उद्°),  N. of a work by
Hemādri.
—समयोल्लङ्घित-त्व (°य-उल्°),  अम्, 
n. the overleaping or violating of contracts or agree-
ments.

Macdonell

English

 समय sam-ayá,  m.
  V.: coming together,  🞄place of meeting
 V.,  C.: agreement,  compact,  🞄contract,  engagement (regarding,  —°)
 🞄C.: treaty
 condition
 intercourse with (in. )
 🞄appointed or proper time,  for (g.)
 juncture,  🞄time,  season
 opportunity,  occasion
 (concurrence 🞄[Page336-2] 🞄of) circumstances,  case
 convention,  🞄general practice,  usage,  rule
 ordinance,  precept,  🞄doctrine
 conventional meaning or scope 🞄of a word: -ṃ kṛ,  make an agreement or 🞄compact,  with (in.  ± saha)
 -ṃ dā,  offer 🞄terms,  propose an agreement
 -ṃ grah or 🞄prati-pad,  enter into an agreement,  accept 🞄a condition
 -ṃ rakṣ,  observe an agreement,  🞄keep oneʼs word
 -ṃ vi-laṅghaya,  🞄break an agreement,  break oneʼs word
 -ṃ 🞄brū,  vac,  abhi-dhā,  state oneʼs conditions
 🞄-ṃ saṃ-vad,  make an agreement
 -ṃ sthāpaya,  fix,  settle
 in.  samayena,  according 🞄to agreement
 conditionally: tena —,  in consequence 🞄of this agreement
 ab. samayāt (also 🞄-tas),  in accordance with an agreement
 conditionally: 🞄-bhraṃś,  lapse from = break,  an 🞄agreement
 lc. samaye (also °—),  at the appointed 🞄or right time,  when the time has 🞄come
 at the time when — is 🞄there (—°): iha —,  in this case,  under such 🞄circumstances
 — -sthā,  keep oneʼs engagement 🞄or word
 -sthāpaya,  determine with 🞄regard to any one (ac.)
 make an arrangement
 🞄-ni-veśaya,  impose conditions on (ac.).

Benfey

English

 समय समय,  i. e. सम्-इ + अ,  m.
 
 1.
Agreement,  Pañc. 193,  13
 treaty, 
Pañc. 24,  25
 contract,  bargain. 
 2.
Engagement,  Chr. 58,  2
 appointment.
 3. Religious obligation, 
Böhtl. Ind. Spr. 304.
 4. Established moral or
ceremonial custom,  Chr. 19,  4.
 5. Rule, 
Man.  9,  273
 law,  Hit. ii. d. 45,  M.M.
 6. Condition,  Nal. 13,  67.
 7. Order,  in-
struction. 
 8. Oath,  Sāv. 4,  17.
 9.
Sign,  hint,  indication. 
 10. Proper time
for anything,  season,  Kir. 2,  28.
 11.
Opportunity,  leisure.
 12. Time,  Vikr.
56,  1
 Pañc. 229,  10.
 13. Same time, 
Chr. 7,  15.
 14. Limit,  boundary.
 15.
Demonstrated conclusion,  and con-
clusion in general,  Daśak. in Chr. 180, 
8.
 -- Comp.
 .
ऋतु-,  m.
  season proper for
conception,  Pañc. 74,  18. यथा-स-
मय + म्,  adv. according to established
custom,  Johns. Sel. 10,  20.
लग्न-, 
m.
  auspicious time,  Pañc. 129,  16.

Hindi

समय

Apte Hindi

Hindi

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
काल

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"अवसर,  मौका"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"योग्य काल,  उपयुक्त काल,  या ऋतु,  ठीक वक्त"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"करार,  समझौता,  संविदा,  पहले से किया गया ठहराव"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"रुढि,  प्रथा"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"चालचलन का संस्थापित नियम,  संस्कार,  लोकप्रचलन"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
कवियों का अभिसमय

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"नियुक्ति,  स्थिरीकरण"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"अनुबंध,  शर्त"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"कानून,  नियम,  विनियम "

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"निदेश,  आदेश,  निर्देश,  विधि"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"आपत्काल,  संकटकाल"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
शपथ

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"संकेत,  इंगित,  इशारा"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"सीमा,  हद"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"प्रदर्शित उपसंहार,  सिद्धांत,  मतवाद"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"अन्त,  उपसंहार,  समाप्ति"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
"सफलता,  समृद्धि"

समयः
पुं*
  - सम् + इ + अच्
कष्ट का अन्त

L R Vaidya

English

 samaya {% m. %} 1. Convention
agreement,  treaty,  contract,  bargain,  न समयपरिरक्षणं क्षमंते Kir.i.45
engagement,  appointment
religious obligation
an established moral rule or ceremonial custom,  e.g. पतिव्रतानां समयानुरोधिनी
rule,  law,  M.ix.273
condition,  stipulation
order,  instruction
oath
sign,  hint,  indication
time in general
the proper time for anything,  season
opportunity,  leizure
limit,  boundary
demonstrated conclusion
precept,  instruction
end,  conclusion,  termination
success,  prosperity
poetical conventionality,  (e.g. the dance of peacocks on the appearance of clouds).

Bopp

Latin

 समय m. (r. इ ire praef. सम् s. अ)
1) conventum,  conditio, 
lex. N. 7. 1. 13. 67. SA. 4. 17.
2) tempus. N. 13. 6. A. 9.
8.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

क्षण
पु
क्षण,  उत्सव,  प्रकोष्ठ,  मुहूर्त,  नियम,  व्यवस्था,  समय
उत्सवे च प्रकोष्ठे च मुहूर्ते नियमे तथा ।
क्षणशब्दो व्यवस्थायां समयेऽपि निगद्यते ॥ ४७ ॥
verse 1.1.1.47
page 0004

समिति
स्त्री
समिति,  सभा,  संयुग,  अवनि,  समय,  सङ्ग्राम
सभा समितिरित्युक्ता समितिः संयुगावनी ।
समितिः समयो ज्ञेयः सङ्ग्रामः समितिर्मतः ॥ ७६ ॥
verse 1.1.1.76
page 0006

सामज
पु
सामज,  कुञ्जर,  समय
सामजः कुञ्जरो ज्ञेयः सामजः समयो मतः ।
verse 2.1.1.84
page 0013

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 samaya, 
(1) time,  as in Skt.
 app. nt. (Skt. only m.) in LV 〔210.2〕,  see s.v. ardharātri
 tena samayena (as in Pali),  at that time,  very common in phrase introducing a new episode,  tena khalu punaḥ samayena (Pali tena kho pana sa°),  now,  however,  at that time …,  SP 〔19.11〕
 LV 〔18.14〕
 〔238.14〕
 Vaj 〔19.14〕
 Mv 〔i.35.14〕,  etc. (in many passages,  incl. some of these,  a voc. intervenes between punaḥ and sam°)
(2) (Pali id.
 not in Skt.,  not even in Vedic
 AV 〔2.35.3〕 is to be taken otherwise,  see Ludwig RV 〔3.302〕) assembly,  congregation,  concourse (of persons),  = Skt. samiti: punar api devasamaye yadā satyāṃ prakāśayet Mv 〔i.250.15〕 = 〔251.1〕 (vs)
 a rare usage,  here and seemingly in Pali
(3) nt.,  a high number: Gv 〔133.9〕,  cited in Mvy 〔7857〕 as samarya,  q.v.
 the corresp. form in Gv 〔105.26〕 seems to be sāmpa (prob. corrupt).

Indian Epigraphical Glossary

English

 samaya (EI 10),  a religious system.
(CITD),  Telugu-Kannaḍa
 a sect
 an assemblage,  a
company or congregation
 established moral or ceremonial
custom
 cf. samaiyam (EI 24),  a creed.
Cf. samaye (EI 19),  used instead of varṣe in the dates after
saṃvat.
(SITI),  a religious mendicant
 cf. Samay-mudali,  religious head.

Lanman

English

 samayá,  m.
	—1. (a coming together,  i. e., 
like Eng. con-vention) agreement
	—2.
(like Eng. juncture) a point of time
 and
so time or season,  49^16
 occasion
	—3. a
con-currence (of circumstances),  i. e. a
case--see iha. [√i + sam.]

Abhyankara Grammar

English

समय  the omission of words which have already occurred before in the recital of the Pada and other Pathas or recitals,  with a view to avoiding an unnecessary repetition
 cf.दृष्टक्रमत्वात्समयान् संदध्यात् सर्वशः क्रमे। पदेन व पदाभ्यां च प्रागवस्येदतीत्य च R.Pr.X.12.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kun spyad
१) धर्म २) समय ३) समुदाचार

sngon las
दैव / नियति / निधि / समय

nye chos
अन्तिक / समय

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
स्यात्कालः समयो दिष्टानेहसौ सर्वमूषकः ॥ १२६ ॥
-wordlist-
 
काल (पुं),  समय (पुंक्ली),  दिष्ट (पुं),  अनेहस् (पुं),  सर्वमूषक (पुं)

--source--
 
राद्धसिद्धकृतेभ्योऽन्त आप्तोप्तिः समयागमौ ॥ २४२ ॥
-wordlist-
 
राद्धान्त (पुं),  सिद्धान्त (पुं),  कृतान्त (पुं),  आप्तोक्ति (स्त्री),  समय (पुं),  आगम (पुं)

--source--
 
विघ्नेऽन्तरायप्रत्यूहव्यवायाः समये क्षणः ।
वेला वाराववसरः प्रस्तावः प्रक्रमान्तरम् ॥ १५०९ ॥
-wordlist-
 
विघ्न (पुं),  अन्तराय (पुं),  प्रत्यूह (पुं),  व्यवाय (पुं),  समय (पुं),  क्षण (पुं),  वेला (स्त्री),  वार (पुंक्ली),  अवसर (पुं),  प्रस्ताव (पुं),  प्रक्रम (पुं),  अन्तर (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कृतान्त
कृतान्त,  राद्धान्त,  सिद्धान्त,  समय
स्मृताः कृतान्तराद्धान्तसिद्धान्तसमयाः समाः ॥ १० ॥
verse 1.1.1.10
page 0002

कट
कट,  समय
क्लीवो विक्रमहीनेऽपि समयेऽपि कटः स्मृतः ।
verse 5.1.1.820
page 0094

समय
समय,  काल,  सङ्केत,  आचार,  सिद्धान्त
कालसङ्केतकाचारसिद्धान्ताः समयाः समाः ॥ ८६९ ॥
verse 5.1.1.869
page 0099

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  समयः
Root:  समय
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ law
⇒ rule
⇒ time
⇒ case
⇒ sign
⇒ hint
⇒ limit
⇒ order
⇒ terms
⇒ season
⇒ speech
⇒ treaty
⇒ ordeal
⇒ precept
⇒ compact
⇒ doctrine
⇒ practice
⇒ juncture
⇒ covenant
⇒ occasion
⇒ boundary
⇒ contract
⇒ harangue
⇒ condition
⇒ direction
⇒ agreement
⇒ observance
⇒ indication
⇒ engagement
⇒ convention
⇒ opportunity
⇒ declaration
⇒ stipulation
⇒ arrangement
⇒ circumstances
⇒ solemn address
⇒ coming together
⇒ intercourse with
⇒ established custom
⇒ account [computer]
⇒ protocol [computer]
⇒ conditions of agreement
⇒ demonstrated conclusion
⇒ appointed or proper time
⇒ conventional rule or usage
⇒ end of trouble or distress
⇒ meeting or a place of meeting
⇒ right moment for doing anything
⇒ coming to a mutual understanding
⇒ conventional meaning or scope of a word
⇒ Vedic passage which is the repetition of another one
Shloka(s): 
1|4|1|1 ► कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽप्यथ पक्षतिः। (कालवर्गः)
3|3|199|1 ► अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|4|1|1 ⇢ कालः (काल) (पुं)
➠ 1|4|1|1 ⇢ दिष्टः (दिष्ट) (पुं) ⇒ time, fixed, shown, bidden, settled, directed, assigned, appointed, pointed out, sort of turmeric, shown,   pointed out
➠ 1|4|1|1 ⇢  (अनेहा) (पुं)
➠ 1|4|1|1 ⇢ समयः (समय) (पुं) ⇒ law, rule, time, case, sign, hint, limit, order, terms, season, speech, treaty, ordeal, precept, compact, doctrine, practice, juncture, covenant, occasion, boundary, contract, harangue, condition, direction, agreement, observance, indication, engagement, convention, opportunity, declaration, stipulation, arrangement, circumstances, solemn address, coming together, intercourse with, established custom, account [computer], protocol [computer], conditions of agreement, demonstrated conclusion, appointed or proper time, conventional rule or usage, end of trouble or distress, meeting or a place of meeting, right moment for doing anything, coming to a mutual understanding, conventional meaning or scope of a word, Vedic passage which is the repetition of another one
➠ 3|3|199|1 ⇢ वेला (वेला) (स्त्री) ⇒ end, meal, gums, tide, hour, time, flow, shore, limit, period, stream, season, speech, leisure, current, interval, occasion, boundary, distance, last hour, meal-time, time of day, opportunity, hour of death, limit of time, coast [seashore], time (of the day), sickness or passion, easy or painless death, boundary of sea and land
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ अह्नोऽष्टमभागः
जातिः ➡ कालः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सूक्ष्मसमयः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 समयः,  पुं,
   (सम्यगेतीति । सम् + इण् गतौ +पचाद्यच् ।) कालः । (यथा,  उत्तरचरिते १ अङ्के ।“समयः समवर्त्तत इवैष यत्र मांसमनन्दयत् सुमुखि ! गौतमार्पितः ।अयमागृहीतकमनीयकङ्कण-स्तव मूर्त्तिमानिव महोत्सवः करः ॥
”)शपथः । आचारः । (यथा,  महाभारते ।१३ । ९० । ५० ।“ऋषीणां समये नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर ! ।निश्चिताः सर्व्वधर्म्मज्ञास्तान् देवान् ब्राह्मणान्विदुः ॥
”)सिद्धान्तः । संवित् । इत्यमरः ॥
 क्रियाकारः ।निर्द्देशः । भाषा । (यथा,  महाभारते । ५ ।३३ । ११६ ।“देशाचारान् समयान् जातिधर्म्मान्बभूषते यः सः परावरज्ञः ॥
”)सङ्केतः । इति मेदिनी ॥
 (व्यवहारः । यथा, मनुः । १० । ५३ ।“न तैः समयमन्विच्छेत् पुरुषो धर्म्ममाचरन् ॥
”)सम्पत् । नियमः । (यथा,  भागवत । ३ । २२ । १८ ।“अतो भजिष्ये समयेन साध्वींयावत्तेजो विभृयादात्मनो मे ॥
”)अवसरः । इति हेमचन्द्रः ॥
 * ॥
 कालप्रशंसा ।यथा,  --परशुराम उवाच ।“राजेन्द्रोत्तिष्ठ समरं कुरु साहसपूर्व्वकम् ।कालभेदे जयो नॄणां कालभेदे पराजयः ॥
काले सिंहः शृगालञ्च शृगालः सिंहमेव च ।काले व्याघ्रं नरो हन्ति गजेन्द्रं हरिणस्तथा ॥
महिषं मक्षिका काले गरुडञ्च यथोरगः ।किङ्करः स्तौति राजेन्द्रं काले राजा च किङ्क-रम् ॥
इन्द्राश्च मनवः काले काले राजा मरिष्यति ।तिरोहिता च प्रकृतिः काले श्रीकृष्णविग्रहे ॥
मरिष्यन्ति सुराः सर्व्वे त्रिलोकस्थाश्चराचराः ।सर्व्वे काले लयं यान्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥
कालस्य कालः श्रीकृष्णः स्रष्टुः स्रष्टा यथेच्छया ।संहर्त्ता चैव संहर्त्तुः पातुः पाता परात्परः ॥
महास्थूलात् स्थूलतमः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतमः कृशःपराणुः परमः कालः कालश्च कालभेदकः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४० अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“कालः करोति संसर्गं बन्धूनां बन्धुभिः समम् ।कालः करोति विच्छेदं विरोधं प्रीतिमेव च ॥
कालः सृष्टिञ्च कुरुते कालश्च परिपालनम् ।कालः करोति सानन्दं कालः संहरते प्रजाः ॥
सुखं दुःखं भयं शोकं जरां मृत्युञ्च जन्म च ।सर्व्वं कर्म्मानुरोधेन काल एव करोति च ।सर्व्वं कालकृतं तात विस्मयं न व्रज व्रज ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ९० अध्यायः ॥
अथ कालनिरूपणम् ।“आनन्दनन्दनस्यैव परिपूर्णतमस्य च ।शृणु कालगतिं वत्स मदीयज्ञानगोचराम् ॥
नराणाञ्च पितॄणाञ्च सुराणाञ्चापि ब्रह्मणः ।नागानां राक्षसादीनां तत्परेषाञ्च पुत्त्रक ॥
कथयामि निगूढार्थं सावधानं निशामय ।सर्व्वस्माच्च परः स्थूलः सर्व्वाधारो महान्विराट् ॥
यस्य लोमसु विश्वानि चासंख्यानि च तानि च ।सर्व्वस्माच्च परं सूक्ष्मं परमाणुं निशामय ॥
कालारम्भात्मकं सर्व्वस्यानूहं परमीप्सितम् ।परमः सद्बिशेषाणामनेकोऽयुतशस्तथा ॥
परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यथा ।परमाणुद्बयेनाणुस्त्रसरेणुस्तु ते त्रयः ॥
त्रसरेणुत्रिकेणापि त्रुटिरुक्ता मनीषिभिः ।वेधस्त्नुटिशतेनैव त्रिवेधेन लवस्तथा ॥
त्रिलवेन निमेषश्च त्रिनिमेषेण च क्षणः ।काष्ठा पञ्चक्षणेनैव लघुश्च दशकाष्ठया ॥
लघुपञ्चदशे दण्डस्तत्प्रमाणं निशामय ।द्बादशार्द्धपलोन्मा च चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः ॥
स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत् प्रच्छजलप्लुतम् ।दण्डद्वये च मुहूर्त्तः षष्टिदण्डात्मिका तिथिः ॥
तदष्टभागः प्रहरः प्रमाणञ्च निरूपणम् ।चतुर्भिः प्रहरै रात्रिश्चतुर्भिर्दिनमेव च ॥
तिथिपञ्चदशेनैव पक्षमानं प्रकीर्त्तितम् ।पक्षद्बयेन मासः स्यात् शुक्लकृष्णाभिधेन च ॥
ऋतुर्म्मासद्वयेनैव तत्षट्केनैव वत्सरः ।वसन्तग्रीष्मवर्षाश्च शरद्धेमन्तशीतकम् ॥
वर्षाः पञ्चविधा ज्ञेयाः कालविद्भिर्निरूपिताः ।संवत्सरः प्रवत्सरश्च इलावत्सर एव च ॥
अनुवत्सरो वत्सरोऽयमिति कालविदो विदुः ।अब्दो द्बिषट्कमासैश्च तन्नाम शृणु चोद्धव ॥
 * ॥
वैशाखो ज्यैष्ठ आषाढः श्रावणो भाद्र एव च ।आश्विनः कार्त्तिको मार्गः पौषो माघस्तुफाल्गुनः ॥
चैत्रस्तु चरमो ज्ञेयो वर्षशेषो निरूपितः ।वसन्तश्चैत्रवैशाखौ मासौ युग्मेन कीर्त्तितः ॥
ज्यैष्ठाषाढद्वयेनैव ग्रीष्मस्तु परिकीर्त्तितः ।वर्षा श्रावणभाद्रेण चाश्विने कार्त्तिके शरत् ॥
मार्गे पौषे च हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गुने ।अब्दस्तु चायने द्वे चैवोत्तरे दक्षिणायने ॥
माघादिषट्कं नियतं उत्तरायणमीप्सितम् ।श्रावणादिमासषट्कं दक्षिणायनमेव च ॥
माघादाषाढपर्य्यन्तं दिनवृद्धिं क्रयेण वै ।नक्तं वृद्धं श्रावणाच्च पौषपर्य्यन्तमेव च ॥
 * ॥
प्रतिपदः पूर्णिमान्तः शुक्लः पक्षः प्रकीर्त्तितः ।पूर्णिमायाः प्रतिपदः अमावास्यान्त एव च ॥
कृष्णपक्षस्तु विज्ञेयो वेदविद्भिर्निरूपितः ।द्बितीया च तृतीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा ॥
षष्ठी च सप्तमी चैव ह्यष्टमी नवमी तथा ।दशम्येकादशी चापि द्वादशी च त्रयोदशी ।चतुर्द्दशी कुहूर्यावद्दिनन्तु गणनं स्मृतम् ॥
 * ॥
अश्विनी भरणी चापि कृत्तिका रोहिणी तथा ।मृगशिरास्तथार्द्रा च नक्षत्रे द्बे पुनर्व्वसुः ॥
पुष्याश्लेषा मघा चैव पूर्व्वा चोत्तरफल्गुनी ।हस्ता चित्रा तथा स्वाती विशाखा चानुरा-धिका ॥
ज्येष्ठा मूला तथा ज्ञेया पूर्व्वाषाढोत्तरा तथा ।श्रवणाप्यभिजिच्चैव धनिष्ठा च प्रकीर्त्तिता ॥
ततः शतभिषा ज्ञेया पूर्व्वभाद्रपदस्तथा ।तथोत्तरस्तु विज्ञेयो रेवती चरमा स्मृता ॥
अष्टाविंशच्च नक्षत्रं कलत्रं शशिनोद्धव ।क्रमेण ताभिः सार्द्धञ्च चन्द्रस्तिष्ठति नित्यशः ॥
सप्तविंशतिनक्षत्रं कलत्रञ्च श्रुतौ श्रुतम् ।अभिजिच्छ्रवणाच्छाया तेनाष्टाविंशतिः स्मृता ॥
एकदा च मधौ चन्द्रो रोहिण्या रामया सह ।रेमे दिवानिशं दृष्ट्वा श्रवणा च चुकोप सा ॥
छायां दत्त्वा च चन्द्राय ययौ तातान्तिकंभिया ।ततः पितरमानीय सा प्रचक्रे विभागकम् ॥
बभूव तेन नक्षत्रमभिजिन्नामकं पुरा ।एतत् श्रुतं कृष्णमुखाच्छतशृङ्गे च पर्व्वते ।नक्षत्रं कथितं वत्स तिथ्यां भ्रमति नित्यशः ॥
 * ॥
योगञ्च करणञ्चैव मद्वक्त्रेण निशामय ।विष्कम्भः प्रीतिरायुष्मान् सौभाग्यः शोभनस्तथा ॥
अतिगण्डः सुकर्म्मा च धृतिः शूलस्तथैव च ।गण्डो वृद्धिर्ध्रुवश्चैव व्याघातो हर्षणस्तथा ॥
वज्रश्चासृग्व्यतीपातो वरीयान् परिघः शिवः ।सिद्धः साध्यः शुभः शुक्रो ब्रह्मेन्द्रो वैधृतिस्तथा ॥
कीर्त्तितस्तु योगगणः करणं श्रूयतामिति ।ववश्च बालवश्चैव कौलवस्तैतिलस्तथा ॥
गरश्च बणिजश्चापि विष्टिश्च शकुनिस्तथा ।चतुष्पाच्चापि नागश्च किन्तुघ्न इति कीर्त्तनम् ॥
नराणाञ्चापि मासेन पितॄणाञ्च दिवानिशम् ।शुक्ले तेषां दिनञ्चापि कृष्णे नक्तं प्रकीर्त्तितम् ॥
वत्सरेण नराणान्तु सुराणाञ्च दिवानिशम् ।दिनन्तेषामुत्तरेण नक्तञ्च दक्षिणायणे ॥
मन्वन्तरन्तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ।मनोरायुःपरिमितं शक्रस्यायुः प्रकीर्त्तितम् ॥
पञ्चविंशत्सहस्रञ्च तथा पञ्चशतं परम् ।तत्र सूर्य्यगतिर्नास्ति शक्रपातानुसारतः ॥
युगानां षष्टिमधिकं नराणाञ्च प्रकीर्त्तितम् ।कालेनैतेन शक्रस्य पतनञ्च मनोस्तथा ॥
 * ॥
चतुर्द्दशेन्द्रावच्छिन्नकालेन ब्रह्मणो दिनम् ।एतेनैव च तद्युक्तमुक्तं धातुर्द्दिवानिशम् ॥
एवन्तेषां निपतनं बोद्धव्यं तद्दिवानिशम् ।तत्र सूर्य्यगतिर्नास्ति शक्रपातानुसारतः ॥
दिवानिशञ्च जानन्ति ब्रह्मलोकनिवासिनः ।दण्डद्वयं लवपलं शक्रपातेन तत्पलम् ॥
एवं त्रिंशद्दिनेनैव धातुर्म्मासः प्रकीर्त्तितः ।अब्दो द्वादशभिर्म्मासैरेवन्तस्य शतायुषः ॥
ब्रह्मणः पतनेनैव निमेषः श्रीहरेरपि ॥
 * ॥
धातुः पातानुसारेण वैकुण्ठेन दिवानिशम् ।तत्र सूर्य्यगतिर्न्नास्ति चैवं गोलोकतः स्मृतम् ॥
वैकुण्ठवासिनः सर्व्वे तेन जानन्त्यहर्निशम् ॥
चन्द्रस्यापि ग्रहाणाञ्च गतिर्नास्तीति तत्र वै ।चक्रं नैव भ्रमत्येव राशीनामिच्छया हरेः ॥
दिनञ्च तेजसा दीप्तं कृष्णस्य परमात्मनः ।नक्तं तेजोविहीनञ्च हरौ च मन्दिरं गते ॥
एवं कालगतिस्तत्र विष्णुलोकेऽस्ति सन्ततम् ।कालस्वरूपो भगवान् परमात्मा निराकृतिः ॥
चन्द्रसूर्य्यगतिर्नास्ति पातालेषु च सप्तसु ।तद्वासिनश्च जानन्ति सङ्केतेन दिवानिशम् ॥
दिने च मूर्द्ध्नि नागानां मणिर्ज्वलति नित्यशः ।सन्ध्यायां दीप्तिहीनश्च रात्रिश्च तमसावृता ॥
कालं तन्द्रीप्रमाणेन जानन्ति तन्निवासिनः ।यथा भुवि तथा तत्र परिमाणं प्रकीर्त्तितम् ॥
 * ॥
कृतं त्रेता द्बापरञ्च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।दिव्यैर्द्वादशसाहस्रैर्व्वत्सरैश्चापि सम्मितम् ॥
अष्टौ शतान्यप्यधिकं सहस्राणां चतुष्टयम् ।दिव्यैर्व्वर्षैः कृतयुगं कालविद्भिर्निरूपितम् ॥
अष्टाविंशत्सहस्राण्यप्यविकं परिमाणकम् ।लक्षाणाञ्च सप्तदश नृमाणं परिकीर्त्तितम् ॥
अधिकं षट्शतान्येव सहस्राणां त्रयं तथा ।दिव्यैर्वर्षैश्च त्रेतेति वत्स कालविदो विदुः ॥
षण्णवतिसहस्राणि लक्षैर्द्बादशभिः सह ।नृणां वर्षैश्च त्रेतेति कालविद्भिः प्रकीर्त्तितः ॥
चतुष्टयं शतानाञ्चाप्यधिकं द्विसहस्रकम् ।वर्षं दिव्यं द्बापरञ्च कालज्ञैः परिकीर्त्तितम् ॥
चतुःषष्टिसहस्राणि लक्षैरष्टभिरेव च ।नृणां वर्षैर्द्वापरञ्च कालज्ञैः परिकीर्त्तितम् ॥
अधिकं द्विशतञ्चैव दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।एवं मितं कलियुगं वत्स प्राज्ञैः प्रकीर्त्तितम् ॥
द्बात्रिंशच्च सहस्रञ्च चतुर्लक्षं नृमाणकम् ।वर्षञ्चेति कलियुगं चकार कालकोविदः ॥
लक्षैस्त्रिचत्वारिंशद्भिः सह विंशत्सहस्रकैः ।नृमाणवर्षैः कालज्ञैर्व्व्यक्तमेव चतुर्युगम् ॥
इति ते कथितं वत्स कालसंख्यानिरूपणम् ।यथाश्रुतं यथाज्ञानं गच्छ वत्स हरेः पुरम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डेराधोद्धवसंवादेकालनिरूपणम् ९६ अध्यायः ॥
 * ॥
 अपि च ।मार्कण्डेय उवाच ।“निमेषो नाम कालाङ्गो नेत्रोन्मेषविलक्षितः ।तैरष्टादशभिः काष्ठा काष्ठानां त्रिंशता कला ॥
कलाभिस्तावतीभिस्तु क्षणाख्यः परिकीर्त्तितः ।क्षणैर्द्वादशभिः प्रोक्तो मुहूर्त्तस्तैस्तु त्रिंशता ॥
मानुष्यः स्यादहोरात्रः पक्षस्ते दश पञ्च च ।पक्षाभ्यां मनुषो मासः पितॄणां तदहर्न्निशम् ॥
मासैर्द्वादशभिर्व्वर्षो देवानां तदहर्निशम् ॥
कृष्णपक्षः पितॄणान्तु कर्म्मार्थं दिवसो मतः ॥
स्वप्नार्थं शुक्लपक्षस्तु रजनी परिकीर्त्तिता ।देवानान्तु दिनं प्रोक्तं षण्मासा उत्तरायणम् ॥
रात्रिः स्वप्नाय देवानां षण्मासा दक्षिणायनम् ।द्वाभ्यां द्बाभ्यान्तु मासाभ्यामर्कजाभ्यामृतुःस्मृतः ॥
ऋतुभिश्चायनं प्रोक्तं त्रिभिस्तन्मानुषं मतम् ।ऋतुभिर्व्वत्सरः षड्भिस्तांश्च शृणु पृथक्पृथक् ॥
 * ॥
चैत्रादियुगलैः संज्ञा तैस्तैः षड्भिर्द्बिजोत्तमाः ।वसन्तश्चैत्रवैशाखौ ग्रीष्मो ज्यैष्ठः शुचिस्तथा ॥
प्रावृट् नभोनभस्यौ तु शरत् स्यादिशकार्त्तिकौ ।सहःपौषौ च हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गुनौ ॥
षडिमे ऋतवः प्रोक्ताः यज्ञादौ विहिताः पृथक् ।नृणां मानेन दशभिर्लक्षैः सप्तभिरुत्तरैः ॥
साष्टाविंशतिसाहस्रैर्म्मानं कृतयुगस्य च ।सन्ध्या चतुःशतानीह वर्षाणामन्तरालतः ॥
सन्ध्यांशस्तावता प्रोक्तस्तदन्तर्गत ईप्सितः ।त्रेता द्बादशभिर्लक्षैर्म्मानुषैर्व्वत्सरैर्भवेत् ॥
षण्णवत्या सहस्रैश्च सन्ध्या च स्यात् शतत्रयम् ।शतत्रयन्तु सन्ध्यांशस्तदन्तः परिकीर्त्तितः ॥
चतुःषष्टिसहस्राणि लक्षाण्यष्टौ प्रमाणतः ।भवेद्युगं द्वापराख्यं तेषु सन्ध्या शतद्बयम् ॥
शतद्वयन्तु सन्ध्यांशस्तदन्तर्गत इष्यते ।द्बात्रिंशत्तु सहस्राणि चतुर्लक्षाणि वै कलेः ।संवत्सरैर्भवेन्मानं सन्ध्यैकं प्रोच्यते शतम् ॥
वत्सराणामेकशतं सन्ध्यांशश्च तदन्तरे ।एवं कृतञ्च त्रेता च द्बापरश्च तथा कलिः ॥
मानुषेण प्रमाणेन भवेद्युगचतुष्टयम् ।त्रिचत्वारिंशता लक्षैर्मानं चतुर्युगं भवेत् ॥
सहस्रैरपि विंशत्या सन्ध्यासन्ध्यांशसंयुतम् ।दैवं दिनं वत्सरेण मानुषेण सरात्रकम् ॥
एवं क्रमं गणित्वा तु मानुषीयैश्चतुर्युगम् ।दैवं द्वादशसाहस्रं वत्सराणां प्रकीर्त्तितम् ॥
दैवैर्द्बादशसाहस्रैर्व्वत्सरैर्दैविकं युगम् ।तद्वच्चतुर्युगं नॄणां सन्ध्यासन्ध्यांशसंयुतम् ॥
देवानान्तु कृतं त्रेता द्बापरादिव्यवस्थया ।न युगव्यवहारोऽस्ति न च धर्म्मादिभिन्नता ॥
किन्तु चातुर्युगं नारं भवेद्देवयुगं सदा ।दैवैरेव च सप्तत्या युगैर्म्मन्वन्तरं भवेत् ॥
दैवे युगसहस्रे द्बे ब्रह्मणः स्यादहर्न्निशम् ।चतुर्युगसहस्रे द्बे नृणां मानेन तद्भवेत् ॥
एकस्मिन् ब्राह्म्यदिवसे मनवः स्युश्चतुर्द्दश ।एवं ब्राह्म्येण मानेन दिवसैस्तु त्रिभिः शतैः ॥
सषष्टिभिर्व्वत्सरः स्याद्ब्राह्म्यो वर्षो नृणां यथा ।ब्राह्म्यैः पञ्चशता वर्षैः परार्द्धः परिकीर्त्तितः ॥
तदीश्वरस्य दिवसं तावती रात्रिरिष्यते ।शतन ब्रह्मणो वर्षैः कालः स्यात् द्बिपरार्द्धकः ॥
परार्द्धेद्वितयेऽतीते ब्रह्मणः प्रलयो भवेत् ।प्रलीने ब्रह्मणि परे जगतां प्राकृतो लयः ॥
समस्तजगदाधारमव्ययं यत् परात्परम् ।तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य दिवारात्रञ्च तद्भवेत् ।तत्परं नाम तस्यार्द्धं परार्द्धमभिधीयते ॥
”इति श्रीकालिकापुराणे २४ अध्यायः ॥
 * ॥
किञ्च ।“अक्षिपक्ष्मपरिज्ञेयो निमेषः परिकीर्त्तितः ।द्बौ निमेषौ त्रुटिर्नाम द्वे त्रुटी तु लवः स्मृतः ॥
द्बिलवः क्षण इत्युक्तः काष्ठा प्रोक्ता दशक्षणाः ।दश काष्ठाः किला नाम तत्संख्या स्याच्चघाटिका ॥
घटिके द्वे मुहूर्त्तः स्यात्तैस्त्रिंशत्या दिवानिशम् ।चतुर्व्विंशतिवेलाभिरहोरात्रं प्रचक्षते ॥
सूर्य्योदयादिविज्ञेयो मुहूर्तानां क्रमः सदा ।पश्चिमादर्द्धरात्रादिहोराणां विद्यते क्रमः ॥
”इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥
 * ॥
अपरं नृसिंहपुराणे २ अध्याये कौर्म्मे ६ अध्यायेच द्रष्टव्यम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 समय पु०
  सम + इण--अच् । १ काले २ शपथे ३ आचारे४ सिद्धान्ते ५ अङ्गीकारे च अमरः । ६ क्रियाकारके७ निर्देशे ८ सङ्केते ९ भाषायां मेदि० १० सम्पदि ११ नि-यमे १२ अवसरे हेमच० १३ कालविज्ञाने शब्दच० ।१३ नियमबन्धे अस्य शब्दस्येदमभिधेयमित्यभिधानाभिधेय-नियमबन्धे” वात्स्या० १४ शास्त्रे च ।

Capeller

German

 समय॑ m.
  das Zusammenkommen,  Verkehr
mit (Instr.)
 Vereinbarung,  Vertrag, 
Kontrakt,  Termin,  Frist,  Gelegenheit, 
Umstände
 Brauch,  Regel,  Satzung, 
Lehre.

Burnouf

French

 समय समय m.
  (सम्
 अय de इ) convention, 
condition,  loi,  coutume
 ordre
		 engagement,  contrat,  marché
affirmation par serment
		 déclaration. 
		 Temps
 temps propice, 
occasion favorable.
		 Limite,  borne.
		 Conclusion démontrée.
Assemblage de mots,  tg.
समयकार m.
  (कृ) qui fait une convention,  qui fixe une
époque,  etc.
समया adv. en temps voulu,  au temps
 fixé
selon la convention
		 au milieu de,  auprès.

Stchoupak

French

 सम्-अय-
 m.
  fait de venir au même endroit,  rencontre 
 fréquentation, 
commerce avec (instr.) 
 convention,  accord,  obligation assumée ou imputée, 
condition 
 moment déterminé ou opportun,  temps,  période de temps,  terme, 
délai 
 occasion,  évènement,  circonstance 
 usage convenu ou courant, 
règle,  précepte,  doctrine 
 portée d'un mot 
 -अं कृ- convenir avec
qq'un (instr. avec ou sans -सह) 
 s'engager 
 stipuler,  poser une
condition 
 -अं ग्रह्- ou प्रति-पद्- accepter les conditions,  souscrire
à une convention 
 -अं त्यज्- ou भिद्- ou भ्रंश्- enfreindre une
convention,  contrevenir à un engagement 
 -अं दा- v. s. {%-DĀ- 
 -aṃ %}
नि-वेशय्- ou स्थापय्- poser des conditions 
 -अं ब्रू- ou वच्-
stipuler une condition 
 -अम् अभि-धा- id. 
 promettre 
 -अं पालय्-
ou रक्ष्- tenir un engagement,  observer une convention 
 -अं मिथः
संवह्- s'engager réciproquement 
 -तस् -आत् sous réserve 
 à
condition 
 -एन en vertu ou aux termes d'une convention 
 -तेन -एन en
ce temps-là 
 -ए à (tel) moment,  à l'heure qu'il faut,  à l'heure
convenue 
 au moment ou à l'époque de ou qui convient à (gén.  ifc.) 
-इह -ए dans ce cas,  dans ces conditions ou circonstances 
 -ई-कृ-
stipuler,  conditionner,  déterminer.
°क्रियां कृ- convenir,  stipuler.
°च्युति- f.
  fait de manquer le moment opportun. 
°ज्ञ- ag. qui connaît le moment opportun,  ép. de Viṣṇu.
°धर्म- m.
  convention,  stipulation. 
°परिरक्षण- nt. fait de tenir un engagement.
°भेदिन्- °व्यभिचारिन्- ag. qui enfreint une convention. 
°विद्या- f.
  astrologie.
समयाचार- m.
  pratique convenue ou établie.
समयोचित- a. v. opportun,  de circonstance.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.