| YouTube Channel

सपिण्डीकरणं (sapiNDIkaraNaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सपिण्डीकरणं,
क्ली,
 (सपिण्ड + कृ + ल्युट् । अभूत-तद्भावे च्विः ।) पूर्णसंवत्सरक्रियमाणपार्व्वणैको-द्दिष्टेतिकर्त्तव्यताकश्राद्धम् । यत्र प्रेतपिण्डस्यपितृपिण्डेन सह मिश्रीकरणम् । यथा, --“सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्णे संवत्सरे पुनः ।कुर्य्याच्चत्वारि पात्राणि प्रेतादीनांद्विजोत्तमाः ॥
प्रेतार्थं पितृपात्रेषु पात्रमासेचयेत्ततः ।ये समाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्येवमेव हि ॥
सपिण्डीकरणश्राद्धं देवपूर्व्वं विधीयते ।पितॄनावाहयेद्यत्र पृथक् पिण्डञ्च निर्द्दिशेत् ॥
ये सपिण्डीकृताः प्रेता न तेषां स्यात् पृथक्क्रिया ।यस्तु कुर्य्यात् पृथक् पिण्डं पितृहा सोऽपिजायते ॥
”इति कूर्म्मपुराणे उपविभागे २२ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“ततः संवत्सरे पूर्णे सपिण्डीकरणं भवेत् ।सपिण्डीकरणादूर्द्ध्वं प्रेतः पार्व्वणभुग्यतः ॥
वृद्धिपूर्त्तेषु योग्यश्च गृहस्थश्च भवेत्ततः ।सपिण्डीकरणं श्राद्धं देवपूर्व्वं निजोजयेत् ॥
पितॄनेवाशयेत्तत्र पृथक् प्रेतं विनिर्द्दिशेत् ।गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्य्यात् पात्रचतुष्टयम् ।अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥
तद्वत् सङ्कल्प्य चतुरः पिण्डान् पिण्डप्रदस्तदाये समाना इति द्वाभ्यामाद्यन्तु विभजेत्त्रिधा ॥
चतुर्थस्य पुनः कार्य्यं न कदाचित् यतो भवेत्ततः पितृत्वमापन्नः स चतुर्थस्तदा पुमान् ॥
अग्निस्वात्तादिमध्यन्तु प्राप्नोत्यमृतमुत्तमम् ।सपिण्डीकरणादूर्द्ध्वं तस्मै तस्मान्न दीयते ॥
”इति मात्स्ये १८ अध्यायः ॥
अपरञ्च । अथ सपिण्डीकरणम् । तत्र गोभिलः ।पूर्णे संवत्सरे षण्मासे त्रिपक्षे यदहर्व्वा वृद्धि-रापद्येत तदहश्चत्वार्य्युदकपात्राणि सतिल-गन्धपुष्पोदकानि पूरयित्वा त्रीणि पितॄणामेकंप्रेतस्य प्रेतपात्रं पितृपात्रेष्वासिञ्चति । येसमानाः समनसः पितरो यमराज्ये तेषां लोकःस्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् ।“ये समानाः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः ।तेषां श्रीर्मयि कल्पतामस्मिन् लोके शतं समाः ॥
”इति ॥
एतेनैव पिण्डो व्याख्यात इति । पूर्णे संवत्सरेइति मुख्यकल्पः । तदशक्तौ नवमो मासः ।संवत्सरान्ते विसर्ज्जनं नवममास्यमित्येके । इतिपैठीनसिवचनात् । तदशक्तौ षष्ठो मासः ।तत्राप्यशक्तौ त्रिपक्षः तत्राप्यशक्तौ अशौचाप-गमे प्रथममासस्य द्वादशभिर्दिनैर्द्वादशमासि-कानि श्राद्धानि निर्व्वर्त्य त्रयोदशाहः सपिण्डी-करणकालः । शूद्रस्य द्वादशाहो न तु त्रयो-दशाह एव मासिकार्थवत् द्वादशाहश्राद्धं कृत्वात्रयोदशेऽह्नि वा तत् कुर्य्यान्मन्त्रवर्ज्ज्यं हिशूद्राणां द्वादशेऽह्नीति विष्णुवचनात् । मासि-कार्थवदिति मासिकार्थो मासि मासि क्रिय-माणश्राद्धप्रयोजनंप्रेताप्यायनादितद्युक्तं द्वाद-शाहक्रियमाणश्राद्धमित्यर्थः ॥
* ॥
यत्र त्वेका-दशमासाभ्यन्तरेऽधिमासपातः तत्र त्रयोदशसुदिनेषु त्रयोदश मासिकानि कृत्वा चतुर्द्दशेऽह्निसपिण्डनं कार्य्यमिति । संवत्सराभ्यन्तरे यद्यधि-मासो भवति तदा मासिकार्थं दिनमेकं वर्द्धयेत् ।इति विष्णुवाक्यात् । शूद्रस्य त्रयोदशदिनेषुत्रयोदशमासिकानि त्रयोदशेऽह्नि सपिण्डनंदृष्टपरिकल्पनान्यायात् । एवञ्च श्राद्धवृद्धिमात्रंन दिनवृद्धिरिति मिश्रोक्तं हेयम् । तद्धृतविष्णु-सूत्रे दिनमेकं वर्द्धयेदिति श्रूतेः । श्राद्धाधिक्य-माह सत्यव्रतः ।“संवत्सरस्य मध्ये तु यदि स्यादधिमासकः ।तदा त्रयोदशे श्राद्धं कार्य्यन्तदधिकं भवेत् ॥
”तत्राप्यशक्तौ प्रथममासस्यैकाह एव द्वादश-मासिकसहितसपिण्डीकरणकालः ।“मुख्यं श्राद्धं मासि मासि अपर्य्याप्तावृतुं प्रति ।द्वादशाहेन वा कुर्य्यादेकाहे द्वादशाथवा ॥
”इति मरीचिवचनात् । अपर्य्याप्तौ अशक्तौऋतुर्म्मासद्वयम् । अत्र कल्पे षष्ठमासिकदिनेपञ्चममासिकं कृत्वा प्रथमषाण्मासिकं कृत्वाषष्ठमासिकं कार्य्यं तदाद्युत्कर्षन्यायात् । न तुतत्पूर्व्वं षाण्मासिकं व्युत्क्रमापत्तेर्न च पञ्चम-मासिकमपि पूर्व्वदिने मृततिथ्यभावात् एव-मेव वाचस्पतिमिश्रः ॥
* ॥
अपकर्षनिभित्त-माह व्याघ्रः ।“आनन्त्यात् कुलधर्म्माणां पुंसाञ्चैवायुषःक्षयात् ।अस्थितेश्च शरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते ॥
”एतञ्च द्वादशाहपदं शावाशौचान्ततृतीयदिन-मात्रपरमिति प्राचीनमैथिलाः अजहत्स्वार्थ-लक्षणया स्वजात्युक्ताशौचान्ततृतीयदिनमात्रो-पलक्षकं इति श्राद्धप्रदीपश्राद्धचिन्तामणी ।तद्धयमप्ययुक्तम् । द्वादशाहेन वा कुर्य्यात् इतिमरीचिवचनद्वादशाहश्राद्धं कृत्वा त्रयोदशेऽह्निवा कुर्य्यात् इति विष्णुवचनाभ्यामेकवाक्यतयाद्वादशाहमित्यस्य द्वादशदिनपरत्वात् । कुल-धर्म्माणामिति कुलधर्म्मज्योतिरागमादिसिद्धा-नन्तरभाविनाशपरचक्रभयोत्पन्नम्लेच्छदेशगम-नादिभिर्निमित्तैः अशौचापगमे द्वादशदिनानिषोडशश्राद्धापकर्षकाल इति शूलपाण्युपाध्याय-व्याख्यानात् । मरीचिनैव एकाहे द्वादशाथवेतिसामान्यत एव एकाहविधानाच्च । अतएवएकाहापेक्षया प्राशस्त्याभिधानमपि सङ्गच्छतेअतएव प्रथममासस्य एकाह एव द्वादश-मासिकसहितसपिण्डीकरणकालः इति श्राद्ध-विवेकः । अत्र यानि एकाहकर्त्तव्यतया द्वादश-मासिकश्राद्धान्युक्तानि तानि शूद्रेणापि आद्य-मासिकदिन एव कार्य्याणि । न त्वाद्यमासिकंकृत्वा तत्परदिने एकादशमासिकानीति ज्ञेयम्एवञ्च तेषामपकर्षे तन्मध्यतदन्तकालकर्त्तव्यतयाषाण्माषिकद्वयसपिण्डीकरणापकर्षः सिध्यतीतिसुधीभिर्विभाव्यम् ॥
* ॥
यदहर्व्वा वृद्धिरितिवृद्धिराशास्यमानं पुंसवनादि । आपद्येतआसन्ना भवति तद्दिने सपिण्डीकरणम् । तथाहि प्रागावर्त्तनादह्नः कालं विद्यात् । इतिगोभिलसूत्रेण पुंसवनादिरूपवृद्धेर्यामद्वयाभ्य-न्तरे विधानात् सपिण्डीकरणस्य चापराह्णेविधानात्तयोः कालयोरवाधाय वृद्धिपूर्व्वदिनेअपकर्षः ॥
* ॥
ननु सपिण्डीकरणस्यापराह्णि-कत्वे किं प्रमाणमिति चेत् अपराह्णे तु पैतृक-मित्युत्सर्गवचनम् ।किञ्च “यद्यप्यदन्तकः पूषा पैष्टमत्ति सदाचरुम् ।अग्नीन्द्रेश्वरसामान्यात्तण्डुलोऽत्र विधीयते ।”इति छन्दोगपरिशिष्टवचने यथा बहूनामनु-रोधात्तण्डुलचरुर्नैकानुरोधात् पैष्टचरुः । विरुद्ध-धर्म्मसमवाये भूयसां स्यात् सधर्म्मकत्वम् । इतिजैमिनिसूत्रात् । तद्वदत्रापि बहुदेवताक-पार्व्वणानुरोधादेकोद्दिष्टकालवाध इति । एवञ्चसंवत्सरं अधिकृत्य ।“सपिण्डीकरणं तस्मिन् काले राजेन्द्र तत् शृणुएकोद्दिष्टविधानेन कार्य्यं तदपि पार्थिव ॥
”इति विष्णुपुराणीयमेकोद्दिष्टांशे तदितिकर्त्तव्य-तापरं न तु तत्कालपरम् । तथा च परिशिष्ट-प्रकाशधृतम् ।“श्राद्धद्वयमुपक्रम्य कुर्व्वीत सहपिण्डताम् ।तयोः पार्व्वणवत् पूर्व्वमेकोद्दिष्टमथापरम् ॥
”इति ॥
* ॥
एवञ्च शुद्धितत्त्वलिखित-स्यमन्तकोपाख्यानवत्वृद्धिं निश्चित्य कृतं सपिण्डीकरणं तदानींविघ्नेन वृद्ध्यभावेऽपि वृद्ध्यारम्भकालान्तरं पूर्ण-संवत्सरं वा प्राप्य पितृत्वप्रापकं इति नसपिण्डनान्तरम् । अत्र श्वः कर्त्तास्मीति निश्चित्यदाता विप्रान्निमन्त्रयेत् । इतिवन्निश्चित्येति उत्-कटकोटिकसम्भावनोपलक्षणम् । भविष्यन्निमि-त्तस्य कर्म्मणः प्रत्यूहार्हत्वात् । एवञ्च वृद्धि-श्राद्धं यदर्थं कृतं तत्कर्म्म चेत् विघ्नात्तद्दिने नक्रियते तदा दिनान्तरे तत्कर्म्मणि क्रियमानेतदङ्गत्वात् पुनर्वृद्धिश्राद्धं कर्त्तव्यमेव ।“प्रधानस्याक्रिया यत्र साङ्गं तत् क्रियते पुनः ।तदङ्गस्याक्रियायान्तु नावृत्तिर्न च तत् क्रिया ॥
”इति छन्दोगपरिशिष्टेन साङ्गकरणाभिधानात्हेमाद्रिधृतम् ।पूर्णे संवत्सरे श्राद्धं षोडशं परिकीर्त्तितम् ।तेनैव च सपिण्डत्वं तेनैवाब्दिकमिष्यते ॥
”अत्र पूर्णसंवत्सरक्रियमाणश्राद्धाद्यथोभय-निर्व्वाहः । तथापकृष्टसपिण्डनादप्युभयनिर्व्वा-हान्न पूर्णसंवत्सरे आब्दिकान्तरं कार्य्यम् ।एवञ्च पञ्चदशश्राद्धे कृतेऽप्युन्नेयम् ॥
* ॥
उदक-पात्राणि इति अर्घ्यार्थमुदकयुक्तपात्राणि । अत्रत्रीणि पितॄणामेकं प्रेतस्येति पाठक्रमदर्श-नात् सर्व्वत्र छन्दोगानां यजुर्वेदिनाञ्च गृह्यानु-रोधात् सपिण्डीकरणे प्रेतकर्म्मकरणं पितृकर्म्म-पूर्व्वकम् । तयोः पार्वणवत् पूर्व्वमेकोद्दिष्टमथा-परम् । इति पूर्वलिखितवचने शाब्दक्रमदर्श-नात् । देवकृत्यपितृकृत्ययोर्म्मध्ये प्रेतकृत्येन व्यव-धानस्यायुक्तत्वाच्च । एतेन अथ सपिण्डीकरणंसंवत्सरमेकं पिण्डमुद्दिश्य संवत्सरान्ते चत्वार्य्यु-दकपात्राणि प्रयुनक्ति तत्रैकं प्रेतस्य त्रीणिइतरेभ्यः । इत्याश्वलायनदर्शनात् सर्व्वशाखिनांसपिण्डीकरणे प्रेतादित्वं मैथिलोक्तं निरस्तम् ।एतद्वचनस्य तच्छाखिमात्रपरत्वात् । किन्त्व-र्घ्यदानमात्रे पाठक्रमाच्छाब्दक्रमस्य बलवत्त्वात्ब्रह्मपुराणे प्रेतार्घ्यदानान्तरं ततः पितामहा-दिभ्यः इति शब्दक्रमस्यावाधायार्घ्यपात्रेषुगन्धपुष्पदानपर्य्यन्तं पितृपूर्व्वकता उत्सर्गे तुप्रेतपूर्व्व कतेति । तथा ब्रह्मपुराणम् ।“चतुर्भ्यश्चार्घ्यपात्रेभ्य एकं वामेन पाणिना ।गृहीत्वा दक्षिणेनैव पाणिना च तिलोदकम् ॥
सम्मार्ज्जयित्वा पृथिवीं ये समाना इति स्मरन् ।प्रेतविप्रस्य हस्ते तु चतुर्भागं जलं क्षिपेत् ॥
ततः पितामहादिभ्यस्तन्मन्त्रैश्च पृथक् पृथक् ।ये समाना इति द्वाभ्यां तज्जलन्तु समर्पयेत् ॥
अर्घ्यं तेनैव विधिना प्रेतपात्राच्च पूर्व्ववत् ।तेभ्यश्चार्घ्यं निवेद्येव पश्चाच्च स्वयमाचमेत् ॥
”एकं प्रेतपात्रं वामेन अनन्तरंदक्षिणेन गृहीत्वाइति सम्बन्धः । ये समाना इति मन्त्रद्वयं पठन्प्रेतपात्रस्थं उत्सृष्टजलं कुशरेखात्रयेण चतुर्धाविभज्य भागमेकं प्रेतब्राह्मणहस्ते क्षिपेत्दद्यात् । उत्सृष्टजलपिण्डयोर्व्विभागे मन्त्रस्यकरणत्वं व्यक्तमाह शातातपः ।“निरूप्य चतुरः पिण्डान् पिण्डदः प्रतिनामतः ।ये समाना इति द्वाभ्यामाद्यन्तु विभजेत् त्रिधा ।एष एव विधिः पूर्व्वमर्घ्यपात्रचतुष्टये ॥
”ततस्तदनन्तरं तन्मन्त्रैः पितामहादिभेदेन त्रिरा-वृत्तैर्या दिव्या इति मन्त्रैश्चकारात् पितामहा-द्युत्सर्गवाक्यैरर्घ्यमुत्सृज्य ये समाना इतिद्वाभ्यां मन्त्राभ्यामर्घ्यं पुष्पोदक तज्जलं प्रेत-पात्रस्थजलं तेनैव विधिना प्रत्येकेन पूर्व्ववत्चतुर्भागरूपं प्रेतपात्रात् समर्पयेत् । तेभ्यःपितामहादिभ्यस्त्रिभ्यस्तन्मिश्रितपुष्पतिलोदक-रूपमर्घ्यं निवेद्य तत्तद्ब्राह्मणहस्ते प्रक्षिप्यपश्चादाचमेदित्यर्थः । तेन प्रेतब्राह्मणहस्तेउत्सृज्य दत्तस्यैवार्घ्यजलस्य तदवशिष्टजलस्यभागत्रयं पितामहाद्युत्सृष्टार्घ्यजलेषु मिश्री-कर्त्तव्यमिति प्रतीयते । अतएव दत्तस्यैव प्रेतपिण्डस्य मिश्रीभाव इति श्राद्धविवेकः ॥
* ॥
यच्च न चात्र देवं भोजयेत् प्रागेव दैवे अर्घ्यंमन्नाद्यञ्च दत्त्वा गन्धमाल्यैः पात्रमर्च्चयित्वाहुतशेषं पितृभ्यः पात्रेषु दद्यात् इत्याश्वलायन-वचने पितृपात्रे दैवं न मिश्रयेदिति कल्पतरु-व्याख्यानुरोधेन मैथिलोक्तं सर्व्वशाखिनान्तथा-चरणम् । तन्नयुक्तम् । आश्वलायनेन काण्डानु-शयस्योक्तत्वात् बह्वृचानामेव तथा युक्तत्वात् ।न सामगयजुर्व्वेदिनोः । तयोः पदार्थानुशय-स्योक्तत्वात । अत्र सामयजुर्व्वेदिनोः श्राद्धसूत्रेसमन्वये मन्त्रदर्शनात्तत्रैव मन्त्रान्वयः पितृ-दयितादावुक्तः । वस्तुतस्तु पौराणिकत्वात् देव-ताभ्य इत्यस्य पाठवत् साधारणस्मृतिकार-शातातपोक्तत्वाच्च विभागेऽपि मन्त्रान्वयो युक्तःअतएव मैथिलैरपि तथा लिखितमिति ॥
* ॥
एवञ्च पार्व्वणे प्रागुक्तवचनेन शेषद्रव्येण पिण्ड-दानविधानात् तद्विकृतावपि सपिण्डीकरणेतन्नियमात् यद्यपि शेषाभावे पिण्डनिवृत्ति-रायाति तथापि ।“यथोक्तवस्त्वसंप्राप्तौ ग्राह्यं तदनुकारि यत् ।यवानामिव गोधूमा ब्रीहीणामिव शालयः ॥
”इति छन्दोगपरिशिष्टवचनात् मुख्याभावे प्रति-निधिः शास्त्रार्थ इति न्यायाच्च मध्वाद्यभावेगुडादिग्रहणवत् द्रव्यान्तरेणापि पिण्डदानम्शेषद्रव्यनियमस्तु तत्सम्भवे द्रव्यान्तरत्यागाय ।अन्यथा तदङ्गाभावे कर्म्मवैगुण्यं स्यात् । सह-पिण्डक्रियायां इति मनूक्तेः प्रेतपिण्डस्य सह-मिश्रीकरणं यत्रेति सपिण्डीकरणसमाख्या-सिद्ध्यर्थं सुतरां तत्र तथाचरणम् । प्रतिपत्ति-रूपकर्म्माङ्ग एव प्रतिपाद्याभावे तन्निवृत्तिः ।पशुयागे लोहितं निरस्यति सकृन्निरस्यतिइत्यादावुक्ता । अतएव यज्ञवास्तुरूपप्रतिपत्ति-यागेऽपि यज्ञो यत्र वसति इति यज्ञवास्तुसमा-ख्यानुरोधेनास्तृतकुशविनाशेऽपि कुशान्तरप्रतिनिधिर्भट्टनारायणैः गोभिलभाष्ये उक्तः । प्राक्स्विष्टिकृत आवापः इति गोभिलसूत्रस्यव्याख्यानेऽपि आ उच्यते इत्यावापः प्रधानहोमःस तु स्विष्टिकृद्धोमात् प्राक् न पश्चादित्यर्थः ।एवञ्च मुख्यहोमे त्वकृते यदि चरुर्नष्टो दुष्टो वाभवति तदान्यः पाच्यः मुख्ये कृते चेन्नाशदुष्टीस्यातां तदाज्येनैव स्विष्टिकृद्धोम इति शरला ।एतेन शेषनाशे पिण्डनिवृत्तिरिति वाचस्पति-मिश्रोक्तं हेयम् ॥
* ॥
एतेन पिण्ड इति ।एतेनार्घ्यदानविधानेन । पिण्डः पिण्डमिश्रण-प्रकारो व्याख्यातः । तथा च ब्रह्मपुराणम् ।“अथ तेनैव विधिना दर्भमूलेऽवनेजनम् ।पितुर्द्दत्त्वा तु पिण्डन्तु दद्याद्भक्त्या तु पूर्व्ववत् ॥
दत्त्वापिण्डान् पितृभ्यस्तु पश्चात् प्रेताय पार्श्वतःतन्तु पिण्डं त्रिधा कृत्वा आनुपूर्व्व्या च सन्त-तम् ॥
निदध्यात्त्रिषु पिण्डेषु एवं संसर्ज्जने विधिः ॥
”पितृभ्यः पितृपितामहादिभ्यः पिण्डान् दत्त्वापश्चात् प्रेताय पार्श्वतः पूर्व्वदेशे पिण्डं दद्यादि-त्यर्थः । तं प्रेताय दत्तपिण्डम् । आनुपूर्व्व्यापितामहादिक्रमेण । संसर्ज्जने प्रेतपिण्ड-मिश्रणे । भविष्यपुराणम् ।“गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्य्यात् पात्रचतुष्टयम् ।अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥
”ये समाना इति द्वाभ्यामेतज्ज्ञेयं सपिण्डनम् ।नित्येन तुल्यं शेषं स्यादेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ॥
”नित्येनावश्यकेन ततश्च पार्व्वणांशे पार्व्वणेनएकोद्दिष्टांशे एकोद्दिष्टेन शेषं अङ्गजातंतुल्यम् । एकोद्दिष्टमिति एकोद्दिष्टं तद्धर्म्म-ग्राहित्वात् सपिण्डीकरणञ्चेत्युभयपरम् । एतत्सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि । इतियाज्ञवल्क्यवचनैकवाक्यत्वात् । तेन श्राद्धेषुमध्ये एतच्छ्राद्धद्वयं स्त्रियाः कर्त्तव्यं न त्वाभ्यु-दयिकश्राद्धादि । अत्र वा कर्त्तरि कृत्ये इतिकर्त्तरि षष्ठीति कर्त्तृत्वनियमः । वृद्धिश्राद्धादौस्त्रीणां भोजनदर्शनान्न भोक्तृत्वनियमः ॥
* ॥
पितरि पूर्व्वमृते तद्वर्षाभ्यन्तरे पितामहेप्रपितामहे च मृते यथा कर्त्तव्यं तथाह छन्दोग-परिशिष्टे कात्यायनः ।“पितुः सपिण्डतां कृत्वा कुर्य्यान्मासानुमासिकम्असंस्कृतौ न संस्कार्य्यौ पूर्व्वौ पौत्त्रप्रपौत्त्रकैः ।पितरं तत्र संस्कुर्य्यादिति कात्यायनोऽब्रवीत् ॥
पापिष्ठमपि शुद्धेन शुद्धं पापकृतापि वा ।पितामहेन पितरं संस्कुर्य्यादिति निश्चयः ॥
”पितुः सपिण्डतां कृत्वा प्रेतीभूतयोरपि पिता-महप्रपितामहयोः सतोः प्रतिमासविहितंपार्व्वणं पितृवृद्धप्रपितामहातिवृद्धप्रपिता-महानां कर्त्तव्यं न तु तयोः सपिण्डीकरणापेक्षाकार्य्या ॥
* ॥
नन् सपिण्डनेनासंस्कृताभ्यांपितामहप्रपितामहाभ्यां सह पितुः कथंसपिण्डनाख्यसंस्कारस्तस्मात् तदर्थं तयोःसपिण्डीकरणमपकर्षणीयं पितुरेव वा सपिण्ड-नमुत्कर्षणीयमित्यत आह असंस्कृताविति । उत्-कर्षाप्रकर्षौ न कार्य्यावित्यनेन वचनेनोक्तम् ।कथमसंस्कृतेन सह संस्कार इत्यत्र आह पापि-ष्ठमपीति । पापिष्ठमकृतसपिण्डीकरणं शुद्धेनकृतसपिण्डीकरणेन पितामहेन पापकृता वाअकृतसपिण्डीकरणेनापि शुद्धं कुर्य्यादितिशास्त्रनिश्चयः । अतो वचनबलाददोषः इतितात्पर्य्यम् । अत्र तु प्रेतीभूतपितामहेन पितुःसंपिण्डने पितामहस्यैकोद्दिष्टमेव ।“असपिण्डीकृतं प्रेतमेकोद्दिष्टेन तर्पयेत् ॥
”इति प्रागुक्तजावालवचनात् । एवमन्यत्रापिबोध्यम् । वृद्धप्रपितामहस्य प्रेतत्वे तेन सह नकार्य्यमिति तात्पर्य्यम् ॥
* ॥
अत्र मातुः सपिण्डनेश्वशुरार्य्यश्वशुरयोः पिण्डौ कुशैराच्छाद्यौ ।तथा च गार्ग्यः ।“पतिनैकेन कर्त्तव्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः ।सा गता हि मृतैकत्वं कुशैरन्तरयन् पितॄन् ॥
श्वशुरस्याग्रतो यस्माच्छिरःप्रच्छादनक्रिया ।पुत्त्रैर्दर्भेण सा कार्य्या मातुरभ्युदयार्थिभिः ॥
”अन्तरयन्तीत्यर्थे अन्तरयन्निति लिङ्गव्यत्ययेनपुंस्त्यमिति हलायुधः । परवचनं गोभिलश्राद्ध-सूत्रभाष्यकृतापि लिखितम् । अतएव प्रव्रजितेपतिते वा पितरि मृते न पितामहादिभिर्मातुःसपिण्डीकरणं किन्तु पितामह्यादिभिरेव ।“स्वेन भत्रा सहैवास्याः सपिण्डीकरणं स्त्रियाःएकत्वं सा गता यस्माच्चरुमन्त्राहुतिव्रतैः ।तस्मिन् सति सुताः कुर्य्युः पितामह्या सहैव तु ॥
”इत्यत तस्मिन् सतीति श्राद्धानर्हभर्त्तुरुपलक्ष-णम् । अतएव ।“तस्याञ्चैव तु जीवन्त्यां तस्याः श्वश्वेतिनिश्चयः ।”इति लषुहारितेन श्वश्रुजीवने तस्या श्वश्रे-त्युक्तं न तु श्वशुरेणेति क्वचिदप्युक्तम् ॥
* ॥
एवंपितामह्यादिभिर्म्मातुः सपिण्डीकरणेऽपि साम-गेन ये चात्र त्वामनु यांश्च त्वमनु तस्मै ते स्वधाइति मन्त्रो न पाठ्यः मन्त्रलिङ्गविरोधात् । अत-एव आभ्यु दयिके मातृपक्षे श्रीदत्तादिभिर्मन्त्रांन्तरं लिखितं न तु ये चात्र त्वामिति । वस्तु-तस्तु आभ्यु दयिके छन्दोगानां मातृपक्ष एवनास्तीति वक्ष्यते । एवञ्च ।“अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ।ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्व्व वदाचरेत् ॥
”एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ।इति यात्तवल्क्येन पार्व्वणैकोद्दिष्टविकृतीभूत-पुंसपिण्डनातिदेशात् तद्विकृतीभूतस्त्रीसपिण्डनेऽपि ये समाना इति मन्त्रद्वयस्य पार्व्व णोक्तस्यये चात्र त्वामिति मन्त्रस्य च लिङ्गार्थासम-वेतत्वेऽपि प्रकृत्यर्थस्य समवेतार्थत्वात् पाठः ।“ततश्च मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्य्याद्धिच-क्षणः ।मन्त्रोहेन यथान्यायं शेषाणां मन्त्रवर्ज्जितम् ॥
”इत्यनेन यच्छेषाणां मन्त्रवर्ज्जनमित्युक्तं तत्शुन्धञ्चां पितरः शुन्धन्तां पितामहाः इत्यादिप्रकृत्यूहयोग्यमन्त्रवर्ज्जनपरमिति प्रागुक्तम् ।मार्कण्डेयपुराणम् ।“सर्व्वाभावे स्त्रियः कुर्य्युः स्वभर्त्तॄणाममन्त्रकम्तद्भावे च नृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्बवत् ॥
स्त्रीणामप्ये वमेवैतदेकोद्दिष्टमुदाहृतम् ।मृताहनि यथान्यायं नॄणां यद्वदिहोदितम् ॥
”स्त्रियोऽत्र असवर्णोढा अपरिणीता वेतिश्राद्धविवेकः । सवर्णोढायाः पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रा-भाव एव विधानात् । तथा शङ्खः ।“पितुः पुत्त्रेण कर्त्तव्या पिण्डदानोदकक्रिया ।तदभावे तु पत्नी स्यात्तदभावे सहोदरः ॥
”स्त्रीणामिति तु सम्प्रदानपरम् । स्त्रीकर्त्तृक-त्वस्य पूर्व्वार्द्ध एवोक्तत्वात् । एकमेवामन्त्रकमि-त्यर्थः । इति श्राद्धविवेकः ॥
अत्र स्त्रिय इत्य-स्यासवर्णोढा अपरिणीतापरत्वव्याख्यानात्स्त्रीणां मन्त्रनिषेधोऽपि तत्सम्प्रदानकश्राद्धएवावगम्यते । न तु स्त्रीसम्प्रदानकमात्रे ।कल्पतरौ तु स्त्रीणामप्येवमिति यादृशेन सम्ब-न्धेन पितृव्यत्वादिना पुरुषाणामेकादशाहादि-श्राद्धं तादृशेन सम्बन्धेनैव स्त्रीणामेतत् कर्त्तव्य-मिति । एतद्व्याख्याने स्त्रीसम्प्रदानकश्राद्धेसुतरां मन्त्राः पाठ्याः । याज्ञवल्क्येनापिसमन्त्रकमेकोद्दिष्टं सपिण्डीकरणञ्चोक्त्वा एतत्सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपीत्यनेनस्त्रिया अपि तथैवोक्तम् ।“मातुः सपिण्डीकरणं पितामह्या सहोदितम् ।यथोक्तेनैव कल्पेन पुत्त्रिकाया न चेत् सुतः ॥
”इति छन्दोगपरिशिष्टेनापि यथोक्तेनैव कल्पेनइत्यनेन मन्त्रादिकसर्व्वमतिद्दिष्टं व्यवहारोऽपितथेति । अमन्त्रकं स्त्रीकर्त्तृ कमन्त्रपाठरहितम्अमन्त्रा हि स्त्रियो मताः । इति बौधायनेनसामान्यतोऽभिधानात् । न तु ब्राह्मणकर्त्तृक-मन्त्रपाठरहितम् । तथा च वराहपुराणम् ।“अयमेव विधिः प्रोक्तः शूद्राणां मन्त्रवर्ज्जितः ।अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्यते ॥
”अत्रामन्त्रस्येति विशेषणस्य यावदमन्त्रव्याप्त्यर्थत्वेन परिभाषारूपत्वान्न प्रेतश्राद्धमात्रविषयःन वा शूद्रकर्त्तृ कश्राद्धमात्रविषयः । किन्तु स्त्रो-कर्त्तृ कश्राद्धमप्यस्य विषयः । व्यक्तं ब्राह्मे ।“स्त्रीभिश्चावरवर्णैश्च श्राद्धं विप्रानुशासनात् ।मन्त्रवद्विधिपूर्व्वन्तु वह्निपाकविवर्ज्जितम् ॥
”विप्रानुशासनात् विप्रपाठनात् । मन्त्रवन्मन्त्र-युक्तम् । वह्निपाकविवर्ज्जितमित्यसवर्णस्त्रीकर्त्तृकश्राद्धपरम् । पतिकर्त्तृकश्राद्धेऽपि पत्न्याः पाका-धिकारदर्शनात् । तथा च छन्दोगपरिशिष्टम् ।शाकञ्च फाल्गुनाष्टम्यां स्वयं पत्न्यथवा पचेत् ।पत्नीत्वञ्च सवर्णोढायाः । ज्येष्ठा पत्नीति वच-नात् । ज्यैष्ठ्यमाह मनुः ।“यदि स्वाश्च पराश्चैव विन्देरन् योषितो द्विजाःतासां वर्णक्रमेणैव ज्यैष्ठ्यं पूजा च वेश्म च ॥
”कुबेरोपाध्यायधृतम् ।“असंस्कृतप्रमीतानां पिता न श्रार्द्धमाचरेत् ।यदि स्नेहेन कुर्व्वीत सपिण्डीकरणं विना ॥
”असंस्कृतप्रमीतानाम् अनुपनीतमृतानाम् ।लघुहारीतः ।“पुत्त्रेणैव तु कर्त्तव्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः ।पुरुषस्य पुनस्त्वन्ये भ्रातृपुत्त्रादयोऽपि ये ॥
”आदिशब्दग्राह्यानाह स एव ।“भ्राता वा भ्रातृपुत्त्रो वा सपिण्डः शिष्य एववा ।सहपिण्डक्रियां कृत्वा कुर्य्यादभ्यु दयं ततः ॥
”भ्राता वा इति वा शब्दात् भ्रात्रपेक्षया प्रधान-त्वेन पूर्व्वाधिकारिणां दौहित्रान्तानां समुच्चयःअतएव सपिण्डत्वेनैव भ्रातृतत्पुत्त्रयोरधिकार्-सिद्धौ पृथगुपादानं प्राधान्यज्ञापनार्थम् ॥
* ॥
“महागुरौ प्रेतीभूते वृद्धिकर्म्म न युज्यते ॥
”इति शूलपाणिलिखितवचनेन ।“प्रमीतौ पितरौ यस्य देहस्तस्याशुचिर्भवेत् ।नापि दैवं न वा पैत्रं यावत् पूर्णो न वत्सरः ॥
”इति देवीपुराणवचनेन च प्रेतीभूतमातापितृ-कस्य पितुः प्रेतीभूतमातापितृकस्य संस्कार्य्यस्यप्रेतीभूतमातापितृकायाः अनूढायः कन्यायाश्चवैदिककर्म्मकर्त्तृत्वकर्म्मत्वानर्हत्वेन तत्परीहा-राय यदहर्व्वा वृद्धिरापद्येत इत्यनेन पूर्व्वदिनेसपिण्डनं कृत्वा पित्रादिः परदिने अभ्यु दयम्नामकरणादिकं कुर्य्यात् । ऊढायास्तु पतिरेकेगुरुः स्त्रीणाम् । इति वचनोक्तैकपदेन पत्युरेवमहागुरुत्वाभिधानात् तत्प्रेतत्वमात्रे तस्याःकर्म्मानधिकारः । एवञ्च पितृमात्रोर्म्महागुरुत्व-व्यावृत्तेस्तयोर्म्मरणे ऊढाया न कर्म्मानधिकारःअत्राभ्युदयसपिण्डनयोरानन्तर्य्यमात्रं क्त्वाप्रत्य-यार्थः न त्वेककर्त्तृत्वमपि । अन्यथा सपिण्ड-ताधिकारिण्याः पत्न्याः सत्त्वे अभुदयाधि-कारिणो भ्रातुः सपिण्डनाधिकारापत्तेः ।यथा, --“नानिष्ट्वा तु पितॄन् श्राद्धैः कर्म्म वैदिक-मारभेत् ॥
”इति शातातपवचने पितृकर्त्तृ कवृद्धिश्राद्धा-नन्तरमेव पुत्त्रेण विवाहः क्रियते । न तु पुत्त्रेणश्राद्धान्तरं क्रियते ॥
* ॥
अत्र पुरुषस्य पुनस्त्वन्येइत्यनेन पुत्त्रवत् शिष्यान्तस्य सपिण्डने सामान्य-तोऽधिकारप्रतिपादनात् अभ्युदयं विनापिपुरुषस्य सपिण्डनं प्रतीयते ।“सह पिण्डक्रियां कृत्वा कुर्य्यादभ्युदयं ततः ।”इति तु सपिण्डीकरणात् पूर्व्वमभ्युदयाभावार्थंन त्वभ्युदयसत्त्व एव सपिण्डीकरणार्थमिति ॥
* ॥
यतु ।“यानि पञ्चदशाद्यानि अपुत्त्रस्येतराण्यपि ।एकस्यैव तु दातव्यमपुत्त्रायाश्च योषितः ॥
”इति छन्दोगपरिशिष्ठीयं सपिण्डीकरणेतरपञ्च-दशश्राद्धविधायकं तच्छिष्यपर्य्यन्ताभावे पुरुषस्यबोध्यम् । इतराणि एकोद्दिष्टविधानेनैव यानिंप्राप्तानि प्रत्याब्दिकश्राद्धानि तान्येव दातव्यंदातव्यानि इत्यर्थः । अपुत्त्रायाश्चेति चकारो-ऽनुक्तसमुच्चायकः पतिरहिताया इति समु-च्चिनोति ।“अपुत्त्रायां मृतायान्तु पतिः कुर्य्यात् सपिण्ड-ताम् ।इति पैठीनसिवचनैकवाक्यत्वात् । अत्र छन्दोग-परिशिष्टे अपुत्त्रायाः पञ्चदशश्राद्धविधानात् ।“सपिण्डीकरणं तासां पुत्त्राभावे न विद्यते ।”इति मार्कण्डेयपुराणाच्च बालकपुत्त्रसत्त्वे सपि-ण्डीकरणं अन्येनापि कर्त्तव्यमिति प्रतीयते ।एवं पतिः कुर्य्यादित्यत्राति पतिसत्त्वमात्रं विव-ज्ञितम् । तेन ऊढया दुहित्रा सपिण्डनंकार्य्यम् । अत्र ।“सर्व्वासामेकपत्नीनामेका चेत् पुत्त्रिणी भवेत्सर्व्वास्तास्तेन पुत्त्रेण प्राह पुत्त्रवतीर्म्मनुः ॥
”इति मनुवचने सपत्नीपुत्त्रस्य पुत्त्रत्वातिदेशात्तत्सत्त्वेऽपि स्त्रीणां सपिण्डनं मैथिलैरुक्तम् ।तन्न । प्रागुक्तलघुहारीतवचने पुत्त्रेणैवेत्येव-कारेणातिदिष्टपुत्त्रनिषेधात् । अतएव तदुत्त-रार्द्धे भ्रातृपुत्त्रोपादानं सङ्गच्छते । अन्यथाभ्रातृपुत्त्रसत्त्वे ।“यद्येकजाता बहवो भ्रातरश्च सहोदराः ।एकस्यापि सुते जाते सर्व्वे ते पुत्त्रिणो मताः ॥
”इति बृहस्पतिवचनेन पुत्त्रत्वातिदेशात् भ्रातृ-पुत्त्रस्य पितृव्यश्राद्धाधिकारे प्राप्ते भ्रातृपुत्तो-पादानं व्यर्थं स्यात् । पुत्त्रातिदेशफलन्तु तत्सत्त्वेपुत्त्रान्तराकरणं पुन्नामनरकत्राणञ्च ॥
* ॥
लघु-हारीतः ।“सपिण्डीकरणान्तानि यानि श्राद्धानि षोडशपृथङ्नैव सुताःकुर्य्युः पृथग्द्रव्या अपि क्वचित् ॥
प्रेतसंस्कारकर्म्माणि यानि श्राद्धाणि षोडश ।यथाकालन्तु कार्य्याणि नान्यथा मुच्यते ततः ॥
”पृथग्द्रव्या अपि विभक्तधना अपि पृथक् नकुर्य्युः सुतरामपृथग्धनाः पृथक् न कुर्य्युः किन्त्व-पृथक् कुर्य्युः । अत्र विशेषयति मरीचिः ।“मृते पितरि पुत्त्रेण क्रिया कार्य्या विधानतः ।बहवः स्युर्यदा पुत्त्राः पितुरेकत्र वासिनः ॥
सर्वेषान्तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत् कृतम् ।द्रव्येण चाविभक्तेन सर्व्वैरेव कृतं भवेत् ॥
”पुत्त्रेणेत्यविशेषात् सर्वेषामधिकारे प्राप्ते ज्येष्ठस्यसाक्षात् कर्त्तव्यतामाह बहव इति । ज्येष्ठेनापिसर्वेषां भ्रातॄणां मत्करणेनैव करणं भवतु इतिमतं ज्ञानं कृत्वाविभक्तत्वेन द्रव्यसंश्लेषेण चकृतं कर्म्म सर्वैरेव कृतमेव भवेत् । तदानींद्रव्यासंश्लेषे च तस्मात् द्रव्यं प्राप्तव्यमिति कृत्वाकर्त्तव्यम् । यदि तेन तन्न परिशुध्यते तदा सऋणी भवति प्रत्यवायी च भवति । न तु तेनश्राद्धान्तरं कर्त्तव्यमिति श्राद्धविवेकोक्तं युक्तम् ।पृथङ्नैव सुताः कुर्य्युरित्यनेन पृथक्करणस्यपर्य्युदस्तत्वेनानधिकारात् । यथाकालमितिअगौचान्तद्वितीयदिनद्वादशमासमृततिथ्येकाह-न्यूनपण्मासद्वितयसंवत्सरेषु । न च विधानसाम-र्थ्यादेव तत्तत्कालप्राप्तेरनर्थकमिदमिति वाच्यम्तचत्कालानां द्वादशहाद्यपेक्षया प्राधान्यबोध-नार्यत्वात् ॥
* ॥
अत्र ।“आनन्त्यात् कुलधर्म्माणां पुंसाञ्चैवायुचःक्षयात् ।अस्थितेश्च शरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते ॥
”इति व्याघ्रवचनोक्तप्रशस्यत इत्यनेन कुलाचार-ज्योतिःशास्त्रादिज्ञानझटितिमरणराष्ट्रोपप्लवा-दिम्लेच्छदेशादिगमनानुसारादेव सपिण्डीकर-णापकर्षे द्वादशाहापेक्षया प्रागुक्तनवममासादि-गौणकालपरिग्रहः । अथवा यथाकालमित्या-देर्यदहर्व्वा वृद्धिरापद्येत इत्यनेनावश्यकनाम-करणादिवृद्ध्यर्थमेवापकर्षो न त्वनावश्यक इष्टापूर्त्ताद्यर्थापकर्षः कार्य्य इति तात्पर्य्यम् । अतएवलघुहारीतेन । तथैव काम्यं यत् कर्म्म वत्सरात्प्रथमादृते इत्यनेन काम्यस्यापकर्षनिमित्ततानास्तीत्युक्तम् । यदि त्वावश्यकवृद्धिनिमिक्षेनाप-कर्षः कृतस्तदा इष्टापूर्त्तादिकाम्यं वत्सराभ्य-न्तरेऽपि कर्त्तव्यमिति । श्राद्धयिवेकोऽप्येवम् ।यद्यपि गोभिलसूत्रादौ सपिण्डीकरणस्यैवाप-कर्षः प्रागुक्तस्तथापि सपिण्डीकरणापकर्षे तत्-पूर्व्वकर्त्तव्यश्राद्धानामपि तदादितदन्तन्यायाद-पकर्षा ।“सपिण्डीकरणान्ता तु ज्ञेया प्रेतक्रिया बुधैः ।”इति शातातपवचने प्रेतक्रियायाः सपिण्डीकर-णान्तत्व प्रतीयते ॥
* ॥
अत्र कृद्धिनिनित्तं विनःसपिण्डनापकर्षे कृते पूर्णसंवत्सरकालं प्राप्यप्रेतत्वपरिहारमाह विष्णुधर्म्मोत्तरम् ।“कृते सपिण्डीकरणे नरः सवत्सरात् परम् ।प्रेतदेहं परित्यज्य भोगदेहं प्रपद्यते ॥
”वृद्धिनिमित्तकसपिण्डीकरणापकर्षे कृते तत्-क्षणादेव प्रेतत्वपरीहारः । तदर्थ एवापकर्षात्एवञ्चान्यनिमित्तकापकर्षेवृद्धिकालंप्राप्यप्रेतत्व-परीहारः । तत्कालस्य पूर्णसंवत्सरकालतुल्य-त्वात् ।“अर्व्वाक् संवत्सराद्वृद्धौ पूर्णे संवत्सरेऽपि वाये सपिण्डीकृताः प्रेता न तेषान्तु पृथक्क्रिया ॥
इति शातातपवचनात् । इति श्राद्धतत्त्वम् ॥