| YouTube Channel

सपिण्डः (sapiNDaH)

 
Apte
English
सपिण्डः [sapiṇḍḥ], 'Having the same पिण्ड or funeral rice-ball offering', a kinsman connected by the offering of the funeral rice-ball to the Manes of certain relations
गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद्वृत्तिमाचरेत्
Ms.*
 2.247
5.59
Y.*
 1.52.
Apte Hindi
Hindi
सपिण्डः
पुं*
 - समानः पिंडो मूलपुरुषों निवापो वा यस्य ब* स*
"समान पित्रों को पिंडदान देने वाला, एक समान पित्रों को पिण्डदान देने के कारण संबंधी, बन्धु "
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सपिण्डः, सनाभिः
noun
एककुलोत्पन्नाः जनाः ये समानान् पितॄन् तर्पन्ति।
"ज्येष्ठतातस्य गृहे अद्य सपिण्डाः सर्वे एकत्रिताः भवन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सपिण्डः,
पुं,
 (समानः पिण्डो मूलपुरुषो निवापोवा यस्य । समानस्य सः ।) सप्तपुरुषान्त-र्गतज्ञातिः । तत्पर्य्यायः । सनाभिः २ । इत्य-मरः ॥
स च अशौचविवाहदायभेदात् त्रिविधः ।तत्राशौचसपिण्डस्य लक्षणं यथा । सप्तपुरु-षान्तर्गतत्वे सति गोत्रैक्ये सति दातृत्वभोक्तृ-त्वान्यतरसम्बन्धेन पिण्डलेपान्यतरवत्त्वम् । दत्त-कन्यानान्तु भर्त्तृसापिण्ड्येन सापिण्ड्यम् । अद-त्तानां पित्रवधित्रिपुरुषसापिण्डम् । विवाह-सपिण्डास्तु । पितृपितृबन्ध्वपेक्षया सप्तमपुरुषा-वधयः मातामहमातृबन्ध्वपेक्षया पञ्चमपु-रुषावधयश्च । यथा, --“पञ्चमात् सप्तमादूर्द्ध्वं मातृतः पितृतः क्रमात् ।सपिण्डता निवर्त्तेत सर्व्ववर्णेष्वयं विधिः ॥
”इत्युद्वाहतत्त्वधृतनारदवचनम् ॥
दायसपिण्डास्तु । त्रिपुरुषावधयः । ते च पितृ-पितामहप्रपितामहाः तेषां पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्र-दौहित्राः । मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमाता-महाः । तत्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्राश्च । इति दाय-भागः ॥
* ॥
अथ सपिण्डादिविचारः । मत्स्य-पुराणम् ।“लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनःपिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्ये साप्तपौरुषम् ॥
”नन्वेवं भ्रात्रादिभिः सह पिण्डतल्लेपमोक्तृत्वा-सम्भवात् कथं सपिण्डत्वमिति चेदुच्यते । तेषा-मपि पिण्डलेपयोः सम्बन्धोऽस्ति । तथा चबौधायनः । प्रपितामहः यितामहः पितः स्वयंसोदर्य्यभ्रातरः । सवर्णायाः पुत्त्रः पौत्त्रः प्रपौत्त्रोवा एतानविभक्तदायादान् सपिण्डानाचक्षतेविभक्तदायादान् सकुल्यानाचक्षते सत्स्वङ्गजेषुतद्गामी ह्यर्थो भवति इति । अस्यार्थः । पित्रा-दिपिण्डबयेषु सपिण्डनेन भोक्तृत्वात् । पुत्त्रा-दिभिस्त्रिभिस्तत्पिण्डदानात् । यश्च जीवन् यस्यपिण्डदाता स मृतः सन् सपिण्डनेन तत्पिण्ड-भोक्ता एवं सति मध्यस्थितः पुरुषः पूर्व्वेषांजीवन् पिण्डदाता मृतः सन् तत्पिण्डभोक्ता-परेषां जीवतांपिण्डसम्प्रदानमूत आसीत् मृतैश्चतैः सह दौहित्रादिदेयपिण्डभोक्ता । अतोयेषामयं पिण्डदाता ये चास्य पिण्डभोक्तारस्ते-ऽविभक्तं पिण्डरूपं दायं अश्नन्तीति अविभक्त-दायादाः सपिण्डा इति । इदञ्च सपिण्डत्वंसकुल्यत्वञ्च दायग्रहणार्थम् । अशौचाद्यर्थन्तुपिण्डलेपभुजामपि । लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पि-त्राद्याः पिण्डभागिनः ॥
इति प्रागुक्तमत्स्यपुरा-णात् वक्ष्यमाणकूर्मपुराणशङ्खलिखितवचनाच्चपिण्डे यथा परस्परं भोक्तृत्वं तथा लेपे तुल्य-न्यायात् । हारलतायां कूर्म्मपुराणम् ।“सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते ।समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।लेपभाजश्चतुर्थाद्याः सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥
”लेपभागिभ्यस्तूर्द्ध्वं यावज्जन्मनाम्नोरवेदनं याव-दमुकनाम्नोऽस्मात् पूर्व्वपुरुषादयं जातः इतिविशेषः । अयमस्मत्कुले जात इति सामा-न्यतो वा स्मर्य्यते तावत् समानोदकत्वमितिहारलता ॥
अत्र परवचनेनैव सापिण्ड्यसिद्धौपूर्व्ववचनपूर्व्वार्द्धं जीवत्पितृकत्वादिना अधिक-पुरुषेषु पिण्डलेपसम्बन्धेऽपि सपिण्डतानिवृत्ति-ज्ञापनाय । सर्व्वदेशीयाचारोऽपि तथा । यथाश्राद्धविवेकेऽपि पार्व्वणश्राद्धानन्तरं तित्यश्राद्धेविकल्प उक्तः । मार्कण्डेयपुराणम् ।“नित्यक्रियां पितॄणान्तु केचिदिच्छन्ति सत्तमाःन पितॄणां तथैवान्ये शेषं पूर्व्ववदाचरेत् ॥
”अत्र पूर्व्वार्द्धात् पितॄणां प्राप्तौ न पितॄनामित्यत्रपुनः पितॄणां ग्रहणं सनकादीनामन्नोत्सर्गा-भ्यनुज्ञानाथ इति फलान्तरमुक्तम् । हरिशर्म्म-णापि अन्यार्थं पुनर्व्वचनमिति लिखितम् । अथयः खलु पिण्डान् दत्त्वैव मृतः परतश्चाप्राप्त-पितृभावः स कथं सपिण्डः एकपिण्डदातृत्व-भोक्तृत्वलक्षणसम्बन्धाभावादिति चेत् तद्योग्य-तयेति ब्रूमः । योग्यताप्रयोजकञ्च सामान्य-शास्त्रविषयत्वम् । ततश्च अत्यतिवृद्धप्रपिता-महावधिकाधस्तनानां षण्णां पुंसां प्रत्येकापेक्षयासप्तानामेकगोत्राणां स्वावधिपरतनानां सप्ता-नाञ्च सापिण्ड्यं पिण्डलेपयोर्दातृत्वभोक्तृत्वसम्ब-न्धादिति । स्त्रीणान्तु भर्त्तृसापिण्ड्येन सापि-ण्ड्यम् । प्रत्तानां भर्त्तृसापिण्ड्यमिति वचनात् ।नन्वेवं कन्यायाः कथंसपिण्डतेति चेत् आदि-पुराणवचनात् त्रैपुरुषं सापिण्डम् । यथा, --“सपिण्डता तु कन्यानां सवर्णानां त्रिपौरुषी ।”अत्र कन्यानामनूढानाम् । अप्रत्तानां त्रिपौ-रुषमिति वशिष्ठवचनात् । तेन आत्मपञ्चमेवृद्धप्रपितामहे सापिण्ड्यं निवर्त्तत इति प्रति-पादितम् । अतएव कन्यायाः प्रपितामहभ्रात्रातत्सन्ततिभिश्च सह सापिण्ड्याभावात् कन्या-मरणजननयोस्तेषां सपिण्डाशौचं नास्ति किन्तुसमानोदकनिमित्तमेवाशौचमिति । एवं तेषा-मपि जननमरणयोः कन्यानामिति शूलपाणि-महामहोपाध्यायाः ॥
यत्तु कूर्म्मपुराणम् ।“अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्त-पौरुषम् ।प्रत्तानां भर्त्तृसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः ॥
”इति रत्नाकरधृतं तद्विवाहे पितृपक्षविषयम् ।यथा, विष्णुपुराणम् ।“सप्तमीं पितृपक्षाच्च मातृपक्षाच्च पञ्चमीम् ।उद्वहेत द्विजो भार्य्यां न्यायेन विधिना नृप ॥
”सप्तमीं पञ्चमीं हित्वा इति शेषः । भर्त्तृसापिण्ड्य-मित्यत्र साप्तपौरुषमित्यनुषज्यते । तेन भर्त्तृ-समानसापिण्ड्यमित्यर्थः । शङ्खलिखितौ ।“सपिण्डता तु सर्व्वेषां गोत्रतः साप्तपौरुषी ।पिण्डञ्चोदकदानञ्च शौचाशौचं तदानुगम् ॥
”गोत्रतः गौत्रैक्ये तेन मातामहकुले कदाचित्षट्पुरुषपर्य्यन्तं पिण्डसम्बन्धेऽपि न सपिण्डतातान् सप्तपुरुषान् आ समन्तात्कारेण पिण्डा-दिकमनुगच्छतीति तदानुगम् । एतेन सपि-ण्डता एकशरीरावयवान्वयेन भवति । तथा, हि । पितुः शरीरावयवान्वयेन पित्रासह एव पितामहादिभिरपि पितृद्वारेणतच्छरीरावयवान्वयात् । एवं मातृशरीरा-वयवान्वयेन मात्रादिभिरपि । एवं पत्या सहपत्न्या एकशरीरारम्भकतया सापिण्ड्यम् ।तथा च गर्भोपनिषदि । एतत् षाट्कोषिकंशरीरं त्रीणि पितृतः त्रीणि मातृतः अस्थि-स्नायुमज्जानः पितृतः त्वङ्मांसरुधिराणिमातृतश्चेति । तत्र तत्रावयवान्वयप्रतिपादनात्निर्व्वाप्य पिण्डान्वये तु सापिण्ड्ये भ्रातृपितृ-व्यादिसापिण्ड्यं न स्यात् । अतिप्रसङ्गस्तु सप्तान्य-तमत्वेन प्रयोगोपाधिना निरसनीयः । यद्येवंमातामहादीनामपि मरणे सपिण्डत्वेन दशा-हाशौचं प्राप्नोति स्यादेतत् यदि मातामहानांमरणे त्रिरात्रं स्यादशौचकं इत्यादिविशेष-वचनं न स्यात् । यत्र तु विशेषवचनं नास्तितत्र दशाहमिति मिताक्षरारत्नाकरादिमतम-पास्तम् । लेपभाज इत्यादिवाचनिकेऽर्थे सापिण्डेएकशरीरावयवान्वयरूपस्वकपोलरचितार्थान-वकाशात् । निर्व्वाप्यपिण्डसम्बन्धेनभ्रात्रादीनांसापिण्ड्यस्य मत्स्यपुराणबौधायनाभ्यां पूर्वमुक्त-त्वात् । कामधेनुहारलताकल्पतरुपारिजात-कारादिभिस्तथैवव्याख्यातत्वाच्च । रेतःशोणित-परिणामरूपत्वादपत्यशरीरस्य भवतु वा तथा ।पत्या सह पत्न्या एकशरीरारम्भकतायाः प्रत्य-क्षवाधितत्वात् कथं सापिण्ड्यं प्रमातामहा-दीनां विशेषवचनाभावात् सपिण्डत्वेन दशा-हाद्यशौचप्रसङ्गात् मातामहादौ सापिण्ड्यस्यलोकविरुद्धत्वाच्च । भवतु वा तथा शरीरद्वारासापिण्ड्यं तथापि वचनात् यथा सप्तान्तर्गतत्वंतन्त्रं तथा गोत्रतः साप्तपौरुषीति वचनात्गोत्रैक्यमपि प्रागुक्तवचनात् । कन्यास्त्रियौ-रुषं सापिण्ड्यं ऊढायाश्च भर्त्तृसापिण्ड्येनसापिण्ड्यमिति चेत् तदेतन्मतेऽपि व्यवस्थायां नक्षतिरिति । अतएव सुमन्तुवचनाभिहितं यद्द-शमपुरुषपर्य्यन्तमशौचंतत्सप्तमपुरुषाभ्यन्तरा-शौचान्न्यूनं त्रिरात्रम् । यथा ब्राह्मणानामेक-पिण्डस्वधानामादशमात् धर्म्मविच्छित्तिर्भवतिआसप्तमात् ऋक्थविच्छित्तिर्भवति आतृतीयात्स्वधाविच्छित्तिर्भवति अन्यथा पिण्डाशौचक्रि-याद्युच्छेदात् ब्रह्मतुल्यो भवतीति । अस्यार्थः ।एका समाना पिण्डस्वधा येषां ते तथा । यथाएकोद्दिष्टस्य पिण्डे तु अनुशब्दो न युज्यते इत्य-त्रानुशब्देनानुशब्दयुक्तो मन्त्रो लक्ष्यते अनुयुक्त-मन्त्रस्तु ये चात्र त्वामनु यांश्च त्वमनु तस्मै तेस्वधा इति तथापिण्डस्वधाशब्देन पिण्डसम्बन्धि-स्वधाशब्दयुक्तमन्त्रकरणकदेयजलं लक्षितम् ।तथा च । ऊर्ज्यं वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालंपरिश्रुतं स्वधास्तर्पयत मे पितॄन् इत्यनेनपिण्डान् सिञ्चेदित्युक्तम् । ततश्च एकपिण्डस्वधानांसमानोदकानामित्यर्थः । अतएत मनुः ।“जन्मन्येकोदकानान्तु त्रिरात्रात् शुद्धिरिष्यते ।”विष्णुपुराणम् ।“मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बद्धा ये जलेन वा ।”मातृपक्षस्य मातामहपक्षस्य पिण्डेन सम्बद्धाःसपिण्डाः जलेन सम्बद्धाः समानोदका इतिश्राद्धविवेकेऽपि व्याख्यातम् ।“असम्बन्धा भवेद्यातु पिण्डेनैवोदकेन वा ॥
”इति विवाहेऽप्युक्तम् । अत्र पुत्त्रिकायाः पार्व्वणेपिण्डोदकयोः सम्बन्धात्कन्यामात्रेऽपि तद्योग्य-तायाः सत्त्वात् कन्या पिण्डोदकसम्बन्धोच्यते ।एतदनुसारादपि तस्याः सपिण्डता बोद्धव्या त-स्मादेकपिण्डस्वधानामित्यनेन समानोदकभावःसमाख्यातः । न तु दशमपुरुषपर्य्यन्तं पित्रादि-जीवनादिना पिण्डसम्बन्धेऽपि सापिण्ड्यं विहितंप्रागुक्तयुक्तेः स्वधेत्यस्य तदनुपयुक्तत्वेन वैयर्य्या-पत्तेः । अपुत्त्रधनाधिकारस्तु सन्निहिततराभावेसप्तमपुरुषपर्य्यन्तम् । मृतपितृकस्य स्वधोप-लक्षितश्राद्धाधिकारः पुरुषत्रयपर्य्यन्तमिति ।अत्र स्वधाशब्दो मन्त्रपरः पितृभक्षपरोऽपि ।तथा च गुणविष्णुधृता श्रुतिः । स्वधा वै पितॄ-णामन्नमिति । दशमपुरुषानन्तरं समानोदक-त्वेऽपि न त्रिरात्रं किन्तु पक्षिण्यादि । तथाहि । उदकक्रियामघिकृत्य पारस्करः । सर्व्वेज्ञातयो भावयन्ति । आसप्तमाद्दशमाद्वासमानग्रामवासेन यावत् सम्बन्धमनुस्मरेयुर्व्वाइति । भावयन्ति निष्पादयन्ति । अत्र यावत्सम्बन्धमनुस्मरेयुरेककुलजाता वयमिति स्मरणंभवतीत्यननैव सर्व्वेषामुदकदाने प्राप्ते यदासप्त-माद्दशमाद्वेत्युक्तं तत् सन्निकर्षतारतम्येना-शौचभेदेऽप्युदककर्म्मसमानार्थमिति । अशौच-मेदस्तु सप्तमपुरुषपर्य्यन्तं सपिण्डत्वाद्दशाहः ।ततश्च दशमपुरुषपर्य्यन्तं त्र्यहः । तथा च विष्णु-बृहस्पती ।“दशाहेन सपिण्डास्तु शुध्यन्ति मृतसूतके ।त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुध्यन्तिगोत्रजाः ॥
”ततश्चतुर्द्दशपुरुषपर्य्यन्तं पक्षिणी । ततश्च जन्म-नामस्मृतिपर्य्यन्तमेकाहः । तथा च मिताक्षरा-विवादचिन्तामण्योर्बृहन्मनुः ।“सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते ।समानोदकभावस्तु निवर्त्तेताचतुर्द्दशात् ॥
जन्मनामस्मृतेरेके तत्परं गोत्रमुच्यते ॥
”अत्र समानोदकत्वे द्विविधे । पूर्व्वत्र गोतमःपक्षिणीमसपिण्डे इति । परत्र हारीतः ।“मातामहे त्रिरात्रं स्यादेकाहस्त्वसपिण्डके ॥
”अत्रैव गोत्रजानामहः स्मृतमिति जावाल-वचनम् । ततः परं सर्व्वथा समानोदकतानि-वृत्तेः स्नानमात्रमिति । स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाइति बृहस्पत्युक्तत्वादिति । इति शुद्धितत्त्वम् ॥