| YouTube Channel

सन्निपातः (sannipAtaH)

 
Apte Hindi
Hindi
सन्निपातः
पुं*
 - सम् + मि+ पत् + घञ्
"नीचे गिरना, उतरना, नीचे आना"
सन्निपातः
पुं*
 - सम् + मि+ पत् + घञ्
"एक साथ गिरना, मिलना"
सन्निपातः
पुं*
 - सम् + मि+ पत् + घञ्
"टक्कर, संपर्क"
सन्निपातः
पुं*
 - सम् + मि+ पत् + घञ्
"मेल, संगम, सम्मिश्रण, मिश्रण, विविध संचय"
सन्निपातः
पुं*
 - सम् + मि+ पत् + घञ्
"संघात, संग्रह, समुच्चय, संख्या"
सन्निपातः
पुं*
 - सम् + मि+ पत् + घञ्
"आना, पहुँचना"
सन्निपातः
पुं*
 - सम् + मि+ पत् + घञ्
तीनों दोषों का एक साथ बिगड़ना जिससे कि विषम ज्वर हो जाता हैं
सन्निपातः
पुं*
 - सम् + मि+ पत् + घञ्
"संगीत में एक प्रकार का समय, ताल"
सन्निपातः
पुं*
 - सम्+नि+पत्+घञ्
मैथुन
सन्निपातः
पुं*
 - सम्+नि+पत्+घञ्
युद्ध
सन्निपातः
पुं*
 - सम्+नि+पत्+घञ्
ग्रहों का विशेष संयोग
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सन्निपातः, त्रिदोषः
noun
ज्वरविशेषः यस्मिन् कफपित्तवाताश्च उग्ररूपं धारयन्ति।
"सन्निपातेन पीडितः जल्पति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सन्निपातः,
पुं,
 (सम्यक् निपातो पतनं यत्र ।)तालभेदः । यथा, --“एक एव गुरुर्यत्र सन्निपातः स उच्यते ।”इति सङ्गीत्दामोदरः ॥
(सम्यक् निपातो यस्मात् ।) विकारोत्पादक-मिलितदोषत्रयम् । अस्य त्रयोदश नामलक्ष-णानि यथा, --“शीघ्रगस्तान्त्रिकश्चैवमसाध्यश्चित्तविभ्रमः ।कष्टसाध्यः कण्ठकुब्जः कर्णिको जिम्भगस्तथा ॥
कष्टात् कष्टतमो ज्ञेयो रुग्दाहो हन्तिमानवम् ।अन्तको भग्ननेत्रश्च रक्तष्ठीवी निपातकः ॥
शीताङ्गश्च प्रलापश्च अभिन्यासोऽतिमारकः ।ज्ञातव्याः सर्व्वदा वैद्यैः सन्निपातास्त्रयोदश ॥
”माण्डवीये ।“शीघ्रगस्तान्त्रिकश्चित्तविभ्रमः कण्ठकुब्जकः ।कर्णिको जिम्भकश्चैव जग्राहश्चान्तकस्तथा ॥
भग्ननेत्रो विलापश्च प्रलापः शीतलाङ्गकः ।अभिन्यासश्चेति विद्यात् सन्निपातास्त्रयोदश ॥
*सदास्यं श्लेष्मणा पूर्णं शूलं कासोऽतिवेदना ।शोथश्च लक्षणान्येवं शीघ्रगे सान्निपातिके ॥
१ ॥
अतितन्द्रा ज्वरः श्वासकासस्तापोऽतिसारकः ।स्थूलकण्ठः सिता श्यामा जिह्वा कण्ठे चकूजति ॥
श्रुतिरल्पा चेति विद्यात् तान्त्रिके सान्नि-पातिके ॥
२ ॥
मदो मोहो भ्रमस्तापो हास्यशीतप्रलापनम् ।नित्यं वैकल्पिता पीडा विकटाक्षनिरीक्षणम् ।लक्षणैः सन्निपातोऽयं ज्ञातव्यश्चित्तविभ्रमः ॥
३कण्ठग्रहो ज्वरो मूर्च्छा दाहः कम्पविलापनम्मोहस्तापः शिरोऽर्त्तिश्च वातार्त्तः प्रलयं गतः ॥
कण्ठकुब्जं सन्निपातं कष्टसाध्यं विनिर्द्दिशेत् ॥
४ज्वरः कर्णान्तशोथश्च श्वासः कम्पः प्रलापनः ॥
स्वेदः कण्ठग्रहस्तापस्तृण्मोहो भयमेव च ।कर्णिके सन्निपाते च लक्षणानि भवन्तिहि । ५ ॥
सङ्कटा कठिना जिह्वा कासः श्वासोऽति-विह्वलः ।मूको वधिरता तापो बलहानिश्च लक्षणम् ॥
जिम्भगः सन्निपातोऽयं कष्टात् कष्टतरः परः ॥
६ ॥
मोहस्तापः प्रलापश्च व्यथा कण्ठे भ्रमः श्रमः ॥
वेदना च तृषा जाड्यं श्वासश्च लक्षणैरिभैः ।कष्टात् कष्टतरो ज्ञेयः कग्राहः सान्निपातिकः ॥
दाहो मोहः शिरःकम्पो हिक्का श्वासाङ्ग-मद्द नम् ।सन्तापश्चान्तको ज्ञेयः सन्निपातोऽतिमारकः ॥
८श्वसनं लोचने भुग्ने स्मृतिः स्थूला ज्वरोऽधिकः ।मोहः प्रलापनं कम्पो भ्रमो निद्रा च लक्षणैः ॥
ज्ञातव्यो भुग्ननेत्रोऽयं सन्निपातः क्षयंकरः ॥
९ ॥
रक्तनिष्ठीवनं मूर्च्छा ज्वरो मोहस्तृषा भ्रमः ।वान्तिर्हिक्कातिसारश्च संज्ञानाशो हृदि व्यथा ॥
मण्डलं श्यावरक्तञ्च देहेषु लक्षणैरिमैः ।ज्ञातव्यः सन्निपातोऽयं रक्तष्ठीवी निपातकः ॥
१०प्रलापतापकर्णार्त्तिः प्रज्ञानाशोऽतितापवान् ।ज्ञेयः प्रलापकश्चिह्नैः सन्निपातोऽतिमारकः ॥
११शरीरं हिमवत् शीतमतिसारश्च कम्पनम् ।कर्णनादो हस्ततापो हिक्का श्वासः क्रमो-त्तरम् ।सर्व्वाङ्गशीतलो हन्ति शीताङ्गः सन्निपातकः ॥
१२ ॥
त्रिदोषञ्च मुखं शुष्कं निद्रावैकल्यकष्टवाक् ।निश्चेतनमतिश्वासो मन्दाग्निर्बलहीनता ॥
मृत्युतुल्यमभिन्यासं सन्निपातञ्च लक्षयेत् ॥
१३ ॥
इति चक्रपाणिदत्तः ॥
* ॥
यं दृष्ट्वा यस्य सम्भवः स तस्य सन्निपातः । सन्नि-पातविधिरनिमित्तं तद्विघाताय । इति कलाप-व्याकरणे ४ वृत्तौ २ प्रकरणम् ॥
समूहः ।यथा, --“धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघःसन्देशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः ।इत्यौत्सु क्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचेकामार्त्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥
”इति मेघदूतम् ॥
सम्यक्प्रकारेण पतनं मरणञ्च ॥