| YouTube Channel

सन्ध्या (sandhyA)

 
शब्दसागरः
English
सन्ध्या
f.
 (-न्ध्या)
1. Twilight, either morning or evening.
2. The period
that elapses between the expiration of one Yuga or age, and the
commencement of another.
3. A period of time, forenoon, after
moon or mid-day.
4. Religious abstraction, meditation, repetition
of Mantras, sipping water, &c., to be performed by the three first
classes of Hindus, at stated periods in the course of every
day, especially at sunrise, sunset, and at noon.
5. Reflection.
6. Promise, assent.
7. Boundary, limit.
8. Joining, union.
9.
A flower
according to some the tuberose, to others, the
jasmine.
10. Twilight, personified as the daughter of BRAHMĀ,
and wife of ŚIVA.
11. The name of a river.
E.
 सन्धि a joint,
(of the day, ) and यत्
aff.
or सम् + ध्यै-अङ् सन्धौ भवः यत् वा ।
Yates
English
सन्ध्या (न्ध्या) 1.
f.
 Joining
bounda-
ry
a division or period of time
twilight
agreement, promise
mental combination, reflection
name of a river and of a flower.
Spoken Sanskrit
English
सन्ध्या - sandhyA -
f.
 - twilight
पितृप्रसू - pitRprasU -
f.
 - twilight
उषसी - uSasI -
f.
 - twilight
ब्रह्मभूति - brahmabhUti -
f.
 - twilight
शर्वरी - zarvarI -
f.
 - twilight
निशादि - nizAdi -
m.
 - twilight
विकाल - vikAla -
m.
 - twilight
सन्धि - sandhi -
m.
 - twilight
सन्ध्यांशु - sandhyAMzu -
m.
 - twilight
द्विभात - dvibhAta -
n.
 - twilight
अध्वान्त - adhvAnta -
n.
 - twilight
सन्ध्यांशु - sandhyAMzu -
m.
 - twilight-ray
सन्ध्याकाल - sandhyAkAla -
m.
 - twilight-time
बालसन्ध्या - bAlasandhyA -
f.
 - early twilight
अनुसन्ध्यम् - anusandhyam -
ind.
 - every twilight
उपसन्ध्यम् - upasandhyam -
ind.
 - about twilight
सन्ध्यासमय - sandhyAsamaya -
m.
 - twilight-period
सन्ध्या - sandhyA -
f.
 - morning twilight
पूर्वसन्ध्या - pUrvasandhyA -
f.
 - earlier twilight
प्राक्सन्ध्या - prAksandhyA -
f.
 - morning twilight
सन्ध्या sandhyA
f.
 juncture
अप्यय apyaya
m.
 juncture
सन्धि sandhi
m.
 juncture
समय samaya
m.
 juncture
अन्तर antara
n.
 juncture
प्रतिसन्धान pratisandhAna
n.
 juncture
वयःसन्धि vayaHsandhi
m.
 life-juncture
दैवयोग daivayoga
m.
 juncture of fate
सन्धि sandhi
m.
 critical juncture
दिष्टि diSTi
f.
 auspicious juncture
गर्भसन्धि garbhasandhi
m.
 particular juncture
सुयोग suyoga
m.
 favourable juncture
सन्ध्या sandhyA
f.
 juncture of day and night
भाग्ययोग bhAgyayoga
m.
 lucky or fortunate juncture
विमर्श vimarza
m.
 critical juncture or crisis
हृदयसन्धि hRdayasandhi
m.
 place of juncture of the heart
अनुसन्धि anusandhi
m.
 juncture of a patAkA or episode
सन्धि sandhi
m.
 juncture or division of a drama
सन्ध्या sandhyA
f.
 juncture of the three divisions of the day
सर्ववार्षिकपर्वन् sarvavArSikaparvan
n.
 all the junctures or special periods of a year
सन्धिज sandhija
adj.
 belonging to the junctures of the parts of the eye
पर्वणी parvaNI
f.
 particular disease of the so-called juncture or sandhi of the eye
Wilson
English
सन्ध्या
f.
 (-न्ध्या)
1 Twilight, either morning or evening.
2 The period that elapses between the expiration of one Yuga or age, and
the commencement of another.
3 A period of time, forenoon, afternoon, or mid-day.
4 Religious abstraction, meditation, repetition of Mantras, sipping water,
&c. to be performed by the three first classes of Hindus, at particular and
stated periods in the course of every day, especially at sunrise, sunset, and
also, though less essentially, at noon.
5 Reflexion.
6 Promise, assent.
7 Boundary, limit.
8 Joining, union.
9 A flower
according to some the tuberose, to others, the jasmine.
10 Twilight, personified as the daughter of BRAHMĀ, and wife of ŚIVA.
11 The name of a river.
E.
 सन्धि a joint, (of the day, ) and यत्
aff.
Apte 1890
English
संध्या 1 Union.
2 Joint, division.
3 Morning or evening twilight
अनुरागवती संध्या दिवसस्तत्पुरस्सरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः K. P. 7.
4 Early morning.
5 Evening, dusk.
6 The period which precedes a Yuga, the time intervening between the expiration of one Yuga and the commencement of another
Ms. 1. 69.
7 The morning, noon, and evening prayers of a Brāhmaṇa
Ms. 2. 69, 4. 93.
8 A promise, an agreement.
9 A boundary, limit.
10 Thinking, meditation.
11 A kind of flower.
12 N. of a river.
13 N. of the wife of Brahman.
14 Any one of the divisions of the day (पूर्वाह्ण, भध्याह्ण, अपराह्ण.).
Comp.
अंशः the period at the end of each Yuga.
अंशुः twilight.
अभ्रं {1} an evening cloud (tinged with the sun's rays)
संध्याभ्ररेखेव मुहूर्तरागाः Pt. 1. 194. {2} a kind of red-chalk.
उपासना Saṃdhyā adoration.
कालः {1} the period of twilight. {2} evening.
त्रयं the three divisions of the day (forenoon, noon, and afternoon.).
नाटिन् m. an epithet of Śiva.
पुष्पी {1} a kind of jasmine. {2} a nutmeg.
बलः a demon ( राक्षस).
मंगलं an evening religious rite. °दीपिका an auspicious evening lamp
V. 3. 2.
रागः redlead.
रामः (some take आराम as the word here) an epithet of Brahman.
वंदनं the morning and evening prayers.
समयः {1} eveningtime. {2} a portion of each Yuga.
Monier Williams Cologne
English
सं-ध्या a
f.
 See next.
1. सं-ध्या॑
f.
 holding together, union, junction, juncture, (esp. ) j° of day and night, morning or evening twilight,
Br.
GṛŚrS.
MBh.
&c.
juncture of the three divisions of the day (morning, noon, and evening),
VarBṛS.
the religious acts performed by Brāhmans and twice-born men at the above three divisions of the day (acc. with √ आस् or अन्व्-√ आस् or उप-√ आस्, ‘to perform these Saṃdhyā services’, which consist of sipping water, repetition of prayers and mantras, especially of the Gāyatrī prayer
if regarded as an act of meditation the संध्या may be connected with सं-ध्यै),
Mn.
R.
Pur.
RTL.
 401
407
Twilight (esp. evening Tw°, personified as a manifestation or daughter of Brahmā, and as the consort of Śiva, of the Sun, of Kāla, of Pulastya, of Pūṣan
&c.
 , and as the mother-in-law of Vidyut-keśa),
MBh.
R.
Pur.
&c.
a girl one year old representing the goddess Saṃdhyā at the Durgā festival,
L.
a deity presiding over the three divisions of the day,
ĀśvP.
the period which precedes a Yuga or age of the world (See युग),
Hariv.
BhP.
a boundary, limit,
L.
promise, agreement, assent,
L.
=
 सं-धान,
L.
a partic. flower,
L.
N.
 of a river,
MBh.
2. संध्या
f.
 thinking about, reflection, meditation,
L.
Monier Williams 1872
English
1. सन्ध्या, f. (for 2. see under सन्-ध्यै), hold-
ing or joining together, union, conjunction, connec-
tion
joint, division
boundary, limit
twilight (a
period consisting of two Daṇḍas connecting day and
night), morning or evening twilight, evening, dusk
early morning, day-break
Twilight personified as
daughter of Brahmā and wife of Śiva
the period
which precedes a Yuga or age of the world (see युग)
any one of the three divisions of the day, (forenoon,
noon, and afternoon)
morning or evening or mid-
day prayer (or any religious exercise, such as abstrac-
tion, meditation, repetition of Mantras, sipping
water, &c., performed at the three divisions of the
day)
promise, agreement, assent
a kind of jasmine
(according to some)
N. of a river.
—सन्ध्यांश
(°या-अं°), अस्, m. ‘portion of twilight, ’ the period
at the end of each Yuga, (see युग।)
—सन्ध्यांशु
(°या-अं°), उस्, m. ‘twilight-ray, ’ twilight.
—सन्ध्या-
काल, अस्, m. twilight-period, (a term applied to the
intervals of a Yuga, see युग)
evening.
—सन्ध्या-
चल (°या-अच्°), अस्, m. ‘twilight-mountain, ’ N. of a
mountain.
—सन्ध्या-त्रय, अम्, n. the three
divisions or periods of the day (i. e. forenoon, noon,
and afternoon).
—सन्ध्या-त्व, अम्, n. the state of
twilight
the time of twilight (period for devotional
exercises).
—सन्ध्या-नाटिन्, ई, m. ‘dancing at
evening twilight, ’ epithet of Śiva.
—सन्ध्या-पा-
त्र, अम्, n. a vessel used for pouring out water in
performing the Sandhyā ceremonies.
—सन्ध्या-
पुष्पी, f. a kind of jasmine
nutmeg (= जाति or
जाती).
—सन्ध्या-बल, अस्, m. ‘strong in twilight, ’
a demon, imp, Rākṣasa.
—सन्ध्या-बलि, इस्, m.
‘receiving twilight-oblations, ’ a clay or stone image
of the bull of Śiva (usually standing in the temples
of that deity).
—सन्ध्याभ्र (°या-अभ्°), अम्, n.
an evening cloud
a sort of red chalk (= सुवर्ण-
गैरिक).
—सन्ध्या-मङ्गल, अम्, n. an evening
solemnity or religious service.
—सन्ध्या-राग, अम्,
n. ‘having the colour of twilight, ’ red-lead.
—सन्-
ध्याराम (°या-आर्°), अस्, m. ‘delighting in San-
dhyā, ’ epithet of Brahmā.
—सन्ध्या-वन्दन,
अम्, n. morning and evening adoration or prayer.
—सन्ध्या-विधि, इस्, m. a Sandhyā rite, (see
above.)
—सन्ध्या-शङ्ख, अस्, m. the evening
conch, the conch which sounds the evening hour.
—सन्ध्या-समय, अस्, m. twilight-period, even-
ing
a portion of each Yuga, (see युग।)
—सन्-
ध्योपनिषद् (°य-उप्°), त्, f., N. of an Upaniṣad
belonging to the Atharva-veda.
—सन्ध्योपासन
(°या-उप्°), अम्, n. worship performed at the Sandhyās,
(see above.)
2. सन्-ध्या, f. (for 1. see col. 1), reflection, medi-
tation.
Benfey
English
संध्या संध्या,
f.
 , i. e.
I. संधि + य,
1. Twilight, either morning or even-
ing, Man. 2, 101
Rām. 3, 51, 5
Pañc.
i. d. 198
evening, Mālat. 41, 16.
2.
The period between the expiration
of one Yuga, or age, and the commence-
ment of another, Man. 1, 69.
3. Holy
rites of morning, noon, and evening,
Man. 2, 69.
4. Evening prayer, Vikr.
37, 9
MBh. 1, 1890.
5. Promise,
agreement.
6. Joining, union.
7.
Boundary.
8. A particular flower.
9. The name of a river.
II. सम्
-ध्यै, Reflection.
--
Comp.
अग्र-,
f.
dawn, Śāk. d. 78 (v. r.). उप-संध्य
+ म्, adv. near twilight, Śiś. 9, 5.
त्रि-संध्य,
n.
 morning, noon, and
evening, MBh. 3, 4063. स-संध्य,
adj.
 1. vespertine. 2. with the period
following the end of a Yuga (see
2.),
Man. 1, 70 (see the next).
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 32,
पादेऽक्षराणि-
 8
मात्राः - 12
सङ्ख्याजातिः - अनुष्टुभ्
मात्रा-विन्यासः
दा दा द द द द दा दा
लक्षण-मूलम् - आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्
Apte Hindi
Hindi
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
मिलाप
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
"जोड़, प्रभाग"
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
"प्रातः या सायंकाल का संधिवेला, झुटपुटा"
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
प्रभात काल
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
"सायंकाल, सांझ का समय"
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
"युग का पूर्ववर्ती समय, दो युगों का मध्यवर्ती काल"
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
"प्रातः काल, मध्याह्न काल तथा सायंकाल की ब्राह्मण द्वारा प्रार्थना"
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
"प्रतिज्ञा, वादा"
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
"हद, सीमा"
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
"चिन्तन, मनन"
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
एक प्रकार का फूल
सन्ध्या
स्त्री*
 - "सन्धि + यत् + टाप्, सम् + ध्यै + अङ् + टाप् वा"
एक नदी का नाम
L R Vaidya
English
saMDyA {% f. %} 1. Twilight (either morning or evening), कुर्वन् संध्याबलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीयाम् Megh.i.34
2. the period between the expiration of one age and the commencement of another, M.x.69
3. the morning, noon or evening prayers of a Brāhmaṇa, M.ii.69
4. thinking, meditation
5. promise, agreement
6. joining, onion
7. boundary
8. a kind of flower
9. the name of a river
19. name of a wife of Brāhmaṇa (m.).
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१५, अतिशक्वरी, अहन्, अह्निसंख्या, घस्र, तिथि, दिन, दिवस, द्युनिशा, पक्ष, परमाधार्मिक, वासर, सन्ध्या
Bopp
Latin
सन्ध्या f. (r. ध्यै praef. सम्)
1) meditatio, contemplatio,
vid. ध्यान.
2) precatio quam tempore solis orientis et
occidentis Indi faciunt. MAH. 1. 1890.: सूर्यो ऽस्तम् उ-
पगच्छति । सन्ध्याम् उपास्स्व
N. 7. 3. ubi सन्ध्याम्
अन्वास्त per «precationem fecit» vertendum (schol.
Nîl. अन्वास्त उपासितवान् i.e. fecit)
R. Schl. II. 6. 6.
3) diluculum.
4) crepusculum. H. 1. 17. 4. 46.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
संध्या Rādh 2 (and C.).
--Āpast. B. 1, 150.
--Āśval. B. 1, 160.
--Vs. Peters. 2, 175 (and C.).
--Śāṅkh. Kh. 63.
--Sv. Kh. 63.
संध्या Vs. Ulwar 215--17 (and C.).
--Sv. Ulwar 317.
संध्या AK 428. Lz. 690 (Āśval.). 691. Peters. 6, 49.
C. by Nārāyaṇadāsa. Peters. 6, 49.
Trikālasaṃdhyā. Lz. 697. 698, 1. Peters. 6, 26.
संध्या and ब्रह्मयज्ञ Vs. AK 429.
Indian Epigraphical Glossary
English
sandhyā (CITD), the morning, noon and evening prayers
of a Brāhmaṇa.
(CII 3
IA 17), a period at the commencement of each
of the four Hindu ages
the sandhyā of the Kali-yuga lasts for
36, 000 years of men, and is still running
cf. sandhyāṃśa.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
संध्या *Grenze, Darpad. V, 10.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 त्रयः, तिस्रः, त्रीणि, कालः, अग्निः, भुवनम्, गङ्गामार्गः, शिवचक्षुः, गुणः, ग्रीवारेखा, कालिदासकाव्यम्, वलिः, सन्ध्या, पुरम्, पुषकरम्, रामः, विष्णुः, ज्वरपादः
noun
एकः अधिकः द्वौ इति कृत्वा प्राप्ता संख्या।
"पञ्च इति सङ्ख्यातः यदा द्वौ इति सङ्ख्या न्यूनीकृता तदा त्रयः इति संङ्ख्या प्राप्ता।"
Synonyms:
 सन्ध्या
noun
सम्यक् ध्यायत्यस्यामिति।
सः प्रतिदिने सन्ध्याम् उपास्ते। / "सन्ध्या उपासिता येन विष्णुस्तेन उपासितः"[श क]"
Synonyms:
 दुर्गा, उमा, कात्यायनी, गौरी, ब्रह्माणी, काली, हैमवती, ईश्वरा, शिवा, भवानी, रुद्राणी, सर्वाणी, सर्वमङ्गला, अपर्णा, पार्वती, मृडानी, लीलावती, चणडिका, अम्बिका, शारदा, चण्डी, चण्डा, चण्डनायिका, गिरिजा, मङ्गला, नारायणी, महामाया, वैष्णवी, महेश्वरी, कोट्टवी, षष्ठी, माधवी, नगनन्दिनी, जयन्ती, भार्गवी, रम्भा, सिंहरथा, सती, भ्रामरी, दक्षकन्या, महिषमर्दिनी, हेरम्बजननी, सावित्री, कृष्णपिङ्गला, वृषाकपायी, लम्बा, हिमशैलजा, कार्त्तिकेयप्रसूः, आद्या, नित्या, विद्या, शुभह्करी, सात्त्विकी, राजसी, तामसी, भीमा, नन्दनन्दिनी, महामायी, शूलधरा, सुनन्दा, शुम्यभघातिनी, ह्री, पर्वतराजतनया, हिमालयसुता, महेश्वरवनिता, सत्या, भगवती, ईशाना, सनातनी, महाकाली, शिवानी, हरवल्लभा, उग्रचण्डा, चामुण्डा, विधात्री, आनन्दा, महामात्रा, महामुद्रा, माकरी, भौमी, कल्याणी, कृष्णा, मानदात्री, मदालसा, मानिनी, चार्वङ्गी, वाणी, ईशा, वलेशी, भ्रमरी, भूष्या, फाल्गुनी, यती, ब्रह्ममयी, भाविनी, देवी, अचिन्ता, त्रिनेत्रा, त्रिशूला, चर्चिका, तीव्रा, नन्दिनी, नन्दा, धरित्रिणी, मातृका, चिदानन्दस्वरूपिणी, मनस्विनी, महादेवी, निद्रारूपा, भवानिका, तारा, नीलसरस्वती, कालिका, उग्रतारा, कामेश्वरी, सुन्दरी, भैरवी, राजराजेश्वरी, भुवनेशी, त्वरिता, महालक्ष्मी, राजीवलोचनी, धनदा, वागीश्वरी, त्रिपुरा, ज्वाल्मुखी, वगलामुखी, सिद्धविद्या, अन्नपूर्णा, विशालाक्षी, सुभगा, सगुणा, निर्गुणा, धवला, गीतिः, गीतवाद्यप्रिया, अट्टालवासिनी, अट्टहासिनी, घोरा, प्रेमा, वटेश्वरी, कीर्तिदा, बुद्धिदा, अवीरा, पण्डितालयवासिनी, मण्डिता, संवत्सरा, कृष्णरूपा, बलिप्रिया, तुमुला, कामिनी, कामरूपा, पुण्यदा, विष्णुचक्रधरा, पञ्चमा, वृन्दावनस्वरूपिणी, अयोध्यारुपिणी, मायावती, जीमूतवसना, जगन्नाथस्वरूपिणी, कृत्तिवसना, त्रियामा, जमलार्जुनी, यामिनी, यशोदा, यादवी, जगती, कृष्णजाया, सत्यभामा, सुभद्रिका, लक्ष्मणा, दिगम्बरी, पृथुका, तीक्ष्णा, आचारा, अक्रूरा, जाह्नवी, गण्डकी, ध्येया, जृम्भणी, मोहिनी, विकारा, अक्षरवासिनी, अंशका, पत्रिका, पवित्रिका, तुलसी, अतुला, जानकी, वन्द्या, कामना, नारसिंही, गिरीशा, साध्वी, कल्याणी, कमला, कान्ता, शान्ता, कुला, वेदमाता, कर्मदा, सन्ध्या, त्रिपुरसुन्दरी, रासेशी, दक्षयज्ञविनाशिनी, अनन्ता, धर्मेश्वरी, चक्रेश्वरी, खञ्जना, विदग्धा, कुञ्जिका, चित्रा, सुलेखा, चतुर्भुजा, राका, प्रज्ञा, ऋद्भिदा, तापिनी, तपा, सुमन्त्रा, दूती, अशनी, कराला, कालकी, कुष्माण्डी, कैटभा, कैटभी, क्षत्रिया, क्षमा, क्षेमा, चण्डालिका, जयन्ती, भेरुण्डा
noun
सा देवी यया नैके दैत्याः हताः तथा च या आदिशक्तिः अस्ति इति मन्यते।
"नवरात्रोत्सवे स्थाने स्थाने दुर्गायाः प्रतिष्ठापना क्रियते।"
Synonyms:
 सन्ध्या
noun
एका नदी ।
"सन्ध्यायाः उल्लेखः महाभारते अस्ति"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dgong mo
१) रात्रि २) सन्धि ३) सन्ध्या
dgongs mo
१) रात्रि २) सन्धि ३) सन्ध्या
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
दिनावसानमुत्सूरो विकालसबली अपि ।
सायं संध्या तु पितृसूस्त्रिसंध्यं तूपवैणवम् ॥ १४० ॥
-wordlist-
दिनावसान (क्ली), उत्सूर (पुं), विकाल (पुं), सबलि (पुं), सायम् (अ), सन्ध्या (स्त्री), पितृसू (स्त्री), त्रिसन्ध्य (क्ली), उपवैणव (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
सन्ध्या
सन्ध्या, रजनीप्रवेशनिष्कासौ, दिनप्रवेशनिष्कासौ
प्रहरो यामः सन्ध्ये रजनीदिनयोः प्रवेशनिष्कासौ ॥ १०६ ॥
verse 1.1.1.106
page 0013
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: सन्ध्या
Root: सन्ध्या
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ दिवरात्रिसम्बन्धिदण्डद्वयरूपः
Meaning(s):
⇒ Twilight
Shloka(s):
2|1|69|1 ► काल्यं प्रभातं स्त्री वोषः सन्धा सन्ध्या पितृप्रसूः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|69|1 ⇢ सन्धा (सन्धा) (स्त्री) ⇒ Twilight ⇒ दिवरात्रिसम्बन्धिदण्डद्वयरूपः
➠ 2|1|69|1 ⇢ सन्ध्या (सन्ध्या) (स्त्री) ⇒ Twilight ⇒ दिवरात्रिसम्बन्धिदण्डद्वयरूपः
➠ 2|1|69|1 ⇢ पितृप्रसू (पितृप्रसू) (स्त्री) ⇒ Twilight ⇒ दिवरात्रिसम्बन्धिदण्डद्वयरूपः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ दिवसः
परा_अपरासंबन्धः ➡ प्रत्यूषम्
जातिः ➡ कालः
Tamil
Tamil
ஸந்த்4யா : இணைப்பு, பாகம், எல்லை, பிரதிக்ஞை, காலை சந்தி, மாலை சந்தி.
Mahabharata
English
Sandhyā^1, a river. § 268 (Varuṇasabhāv.): II, 9, 375 (present in the palace of Varuṇa).
Sandhyā^2 (“twilight, ” personif.). § 565 (Gālavacarita): V, 117, 3970 (wife of Pulastya).
पुराणम्
English
सन्ध्या १ / SANDHYĀ I. The previous birth of arundhatī, wife of vasiṣṭha. (For more details see under vasiṣṭha para 1, Sub-Section 1).
सन्ध्या २ / SANDHYĀ II. Mother of the giantess sālakaṭaṅkā. It is stated in uttara rāmāyaṇa that this sālakaṭaṅkā. the daughter of sandhyā was married by the giant vidyutkeśa.
सन्ध्या ३ / SANDHYĀ III. Time of union or conjunction. There are three Sandhyās in a day. These are morning sandhyā (Prātaḥsandhyā), noon sandhyā (Madhyāhna sandhyā) and evening sandhyā (Sāyaṁ sandhyā). The meeting time of night and day, is morning sandhyā, the joining time of the first half and the second half of the day, is noon (Madhyāhna sandhyā), and the joining time of day and night, is evening sandhyā (Sāyaṁ sandhyā). Brahmins should keep the three Sandhyās properly. The morning sandhyā is of three kinds. Good, Medium and Bad. When the morning stars are seen and the sunrise is approaching it is good morning
when the stars are not seen and the sun is not risen it is medium sandhyā and the morning time after the sunrise is bad sandhyā. In sāyaṁsandhyā also there is this difference of time, as good, medium and bad. The time till the sunset is good
the time after the sunset and before the rising of the stars is medium and the evening after the rising of the stars is bad. In the Vedas it is metaphorically mentioned that Brahmins are trees, and the three sandhyās are their roots, the Vedas, their branches and the rites and rituals ordained in the Vedas their leaves. From this it is clear that Brahmins should on no account leave unobserved, worships at these three sandhyās. The Brahmin who does not observe these three sandhyās carefully will, in his life time, become a śūdra and after the death, will be born again as a dog. Moreover the Brahmin who does not do the three evening, morning and noon worships, will have no right to conduct any other Vedic rites.
After the sun-rise and sun-set, within three nāzhikas (a nāzhika-24 minutes) the morning and evening worship should be finished. There is atonement ordered for morning and evening prayers conducted after the stipulated time. (devī bhāgavata, skandha 11).
सन्ध्या ४ / SANDHYĀ IV. A holy river who worships varuṇa in his assembly. (Sabhā Parva, Chapter 9, Verse 23).
सन्ध्या ५ / SANDHYĀ V. The presiding Devatā of dusk. She is called Pratīcyādevī as well. (Udyoga Parva, Chapter 117, Verse 16).
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सन्ध्या
Root: सन्ध्या
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ next
⇒ limit
⇒ union
⇒ assent
⇒ promise
⇒ twilight
⇒ junction
⇒ juncture
⇒ boundary
⇒ agreement
⇒ meditation
⇒ reflection
⇒ thinking about
⇒ holding together
⇒ morning twilight
⇒ particular flower
⇒ meeting of day and night
⇒ juncture of day and night
⇒ morning or evening twilight
⇒ juncture of the three divisions of the day
⇒ period which precedes a yuga or age of the world
⇒ deity presiding over the three divisions of the day
⇒ girl one year old representing the goddess sandhyA at the durgA festival
⇒ religious acts performed by Brahmans and twice-born men at the above three divisions of the day
Shloka(s):
1|4|3|1 ► प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः। (कालवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|4|3|1 ⇢ सन्ध्या (सन्ध्या) (स्त्री) ⇒ next, limit, union, assent, promise, twilight, junction, juncture, boundary, agreement, meditation, reflection, thinking about, holding together, morning twilight, particular flower, meeting of day and night, juncture of day and night, morning or evening twilight, juncture of the three divisions of the day, period which precedes a yuga or age of the world, deity presiding over the three divisions of the day, girl one year old representing the goddess sandhyA at the durgA festival, religious acts performed by Brahmans and twice-born men at the above three divisions of the day
➠ 1|4|3|1 ⇢ पितृप्रसू (पितृप्रसू) (स्त्री) ⇒ twilight, nightfall, father's mother, mother of the pitRs
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ दिवसः
परा_अपरासंबन्धः ➡ प्राह्णापराह्णमध्याह्नाः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सन्ध्या,
स्त्री,
 (सं सम्यक् ध्यायत्यस्यामिति स +ध्यै चिन्तने + “आतश्चोपसर्गे । इत्यङ् । यद्बा, सन्दधातीति । सं + धा + “अघ्न्यादयश्च ।”उणा० ४ । ११२ । इति यक्प्रत्ययेन निपा-तितः ।) कालविशेषः । स तु दिवारात्रि-सम्बन्धिदण्डद्वयरूपः । तत्पर्य्यायः । पितृप्रसूः २ ।इत्यमरः ॥
सन्धा ३ द्विजमैत्री ४ । इति भरत-धृतवाचस्पतिः । सायम् ५ दिनान्तम् ६निशादि ७ दिवसात्ययम् ८ । इति राज-निर्घण्टः ॥
सायाह्नः ९ विकालः १० ब्रह्म-भूतिः ११ सायः १२ । इति शब्दरत्नावली ॥
सा च कालस्य भार्य्या । यथा, --“कालस्य तिस्रो भार्य्याश्च सन्ध्यारात्रिदिनानि चयाभिर्विना विधात्रा च संख्यां कर्त्तुं न शक्यते ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १ अध्यायः ॥
* ॥
रात्रेराद्यन्तदण्डचतुष्टयात्मककालः । यथा, --“त्रियामां रजनीं प्राहुस्त्यक्त्वाद्यन्तचतुष्टयम् ।नाडीनां तदुभे सन्ध्ये दिवसाद्यन्तसंज्ञिते ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
तत्सार्थक्यं यथा, --“समुद्रे हिमवत्पार्श्वे नद्यामस्याञ्च दुर्म्मते ।रात्रावहनि सन्ध्यायां कस्य गुप्तः परिग्रहः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
त्रिसन्ध्याकालीनोपासना । तत्कालोपास्यादेवता । यथा । अथ सन्ध्योपासनम् । तत्रछन्दोगपरिशिष्टम् ।“अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सन्ध्योपासनिकं विधिम्अनर्हः कर्म्मणां विप्रः सन्ध्याहीनो यतःस्मृतः ॥
”अतः प्रातःस्नानानन्तरम् । तथा, --“एतत् सन्ध्यात्रयं प्रोक्तं ब्राह्मण्यं यदधिष्ठितम्यस्य नास्त्यादरस्तत्र न स ब्राह्मण उच्यते ॥
”शातातपः ।“अब्राह्मणास्तु षट् प्रोक्ता ऋषिणा तत्त्व-वादिना ।आद्यो राजभृतस्तेषां द्वितीयः क्रयविक्रयी ॥
तृतीयो बहुयाज्यः स्याच्चतुर्थो ग्रामयाजकः ।पञ्चमस्तु भृतस्तेषां ग्रामस्य नगरस्य च ॥
अनागतान्तु यः पूर्व्वां सादित्याञ्चैव पश्चिमाम् ।नोपासीत द्विजः सन्ध्यां स षष्ठोऽब्राह्मणःस्मृतः ॥
”राजभृतो राजसेवकः । ग्रामादेर्भृतो भर-णीयः । ग्रामलक्षणमाह मार्कण्डेयपुराणम् ।तथा शूद्रजनप्रायाः सुसमृद्धकृषीबलाः ।क्षेत्रोपयोगभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिका ॥
”अत्र सन्ध्यात्रयस्य नित्यत्वाभिधानात् ।“सर्व्वकालमुपस्थानं सन्ध्यायाः पार्थिवेष्यते ।अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः ॥
”इति विष्णुपुराणीये सन्ध्याया इत्येकवचनान्त-पाठो धर्म्मकोषोक्तो युक्तः । एवमेव नव्यवर्द्ध-मानः । सर्व्वकालं प्रातर्म्मध्याह्नसायंरूपकाल-त्रये । अन्यथा तदुपादानं व्यर्थंस्यात् । विभ्रम-श्चित्तविक्षेपः । तेन क्षतादावपि सन्ध्यामाच-रन्ति । अतएव याज्ञवल्क्यः ।“सर्व्वावस्थोऽपि यो विप्रः सन्ध्योपासनतत्परः ।ब्राह्मण्याच्च न हीयेत अन्त्यजन्मगतोऽपि सन् ॥
”सर्व्वावस्थोऽपि नित्यं सेवकादिकर्म्मरतोऽपि ।यथोचितशौचेऽप्यशक्तोऽपि इति रत्नाकरः ॥
अन्धाद्यवस्थापन्नोऽपीति युक्तम् ॥
* ॥
सन्ध्या-त्रयसाधारणलक्षणमाह योगियाज्ञवल्ग्यः ।“त्रयाणाञ्चैव वेदानां ब्रह्मादीनां समागमः ।सन्धिः सर्व्वसुराणाञ्च तेन सन्ध्या प्रकीर्त्तिता ॥
”सन्ध्याद्वयकालस्तु अहोरात्रसम्बन्धिमुहूर्त्ता-त्मकः । तथा च दक्षः ।“अहोरात्रस्य यः सन्धिः सूर्य्यनक्षत्रवर्ज्जितः ।सा च सन्ध्या समाख्याता मुनिभिस्तत्त्व-वादिभिः ॥
”सूर्य्यनक्षत्रवर्ज्जितः । अर्द्धास्तमितार्द्धोदितसूर्य्य-मण्डलप्रकृष्टतेजोनक्षत्रवर्ज्जितः । तथा चवराहः ।“अर्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारकायावत् ।तेजःपरिहानिरुषा भानोरर्द्धोदयं यावत् ॥
”अत्र आद्यन्तता उक्ता । परिमाणमाह दक्षः ।“रात्र्यन्तकाले नाड्यौ द्वे सन्ध्यादिः कालउच्यते ।दर्शनाद्रविरेखायास्तदन्तो मुनिभिः स्मृतः ॥
”नाडीदण्डः । योगी याज्ञवल्कः ।“ह्रासवृद्धी च सततं दिनरात्र्योर्यथाक्रमम् ।सन्ध्या मुहूर्त्तमाख्याता ह्रासे वृद्धौ समा स्मृता ॥
”अत्रोपासनाया अपि सन्ध्यात्वमाह व्यासः ।“उपास्ते सन्धिवेलायां निशाया दिवस्य च ।तामेव सन्ध्यां तस्मात्तु प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
”उपास्ते यद्वक्ष्यमाणप्राणायामादिक्रिययेतियावत् ॥
* ॥
तत्काले उपास्या अपि देवतासन्ध्या । तथा च याज्ञवल्क्यः ।“सन्धौ सन्ध्यामुपासीत नास्तगे नोद्गते रवौ ॥
”उपासनोपक्रममाह संवर्त्तः ।“प्रातःसन्ध्यां सनक्षत्रामुपासीत यथाविधि ।सादित्यां पश्चिमां सन्ध्यां अर्द्धास्तमितभास्क-राम् ॥
”सनक्षत्रामित्यनेन तद्युक्तकाले उपक्रम्य प्रातःसन्ध्यामुपासीत । एवमेवार्द्धास्तमितभास्करा-रब्धां पश्चिमां सादित्यामित्यनेन तद्युक्तकालेउपक्रम्य उपासीतेत्यर्थः ॥
* ॥
मध्याह्नसन्ध्यायाअष्टममुहूर्त्तं कालमाह स्मृतिः ॥
“पूर्व्वापरे तथा सन्ध्ये सनक्षत्रे प्रकीर्त्तिते ।समसूर्य्येऽपि मध्याह्ने मुहूर्त्तसप्तमोपरि ॥
”सांख्यायनगृह्यम् । अरण्ये समित्पाणिः सन्ध्या-मुपास्ते नित्यं वाग्यत उत्तरापराभिमुखो-ऽन्वष्टमदिशमानक्षत्रदर्शनात् । अतिक्रान्तायांमहाव्याहृतीः सावित्रीं स्वस्त्ययनादि जप्त्वा एवंप्रातः प्राङ्मुखस्तिष्ठन् आमण्डलदर्शनादिति ।उत्तरापराभिमुखो वायुकोणाभिमुखः । कोणंविवृणोति अन्वष्टमदिशमिति । उभयदिगष्टम-भागमिति यावत् । व्यासः ।“गायत्री नाम पूर्व्वाह्णे सावित्री मध्यमे दिनेसरस्वती च सायाह्ने सैव सन्ध्या त्रिषु स्मृता ॥
प्रतिग्रहान्न दोषाच्च पातकादुपपातकात् ।गायत्री प्रोच्यते तस्मात् गायन्तं त्रायते यतः ॥
सवितृद्योतनात् सैव सावित्री परिकीर्त्तिता ।जगतः प्रसवित्रीत्वात् वाग्रूपत्वात् सरस्वती ॥
”तैत्तिरीयब्राह्मणम् । उद्यन्तमस्तं यान्तं आदित्य-मभिध्यायन् कुर्व्वन् ब्राह्मणो विद्वान् सकलंभद्रमश्नुते । असावादित्यो ब्रह्मा इति ब्रह्मेवसन् ब्रह्माभ्येति य एवं वेदेत्ययमर्थः । वक्ष्यमाण-प्रकारेण प्राणायामादिकं कुर्व्वन् यथोक्तनाम-रूपोपेतं सन्ध्याशब्दस्य वाच्यमादित्यं ब्रह्मेतिध्यायन् ऐहिकमामुत्रिकञ्च सकलभद्रमश्नुते ।य एवमुक्तध्यानेन शुद्धान्तःकरणो ब्रह्मसाक्षात्कुरुते स पूर्व्वमपि ब्रह्मैव सन् प्रज्ञावान् चिर-जीवित्वं प्राप्तो यथोक्तज्ञानेनाज्ञानोपसमे ब्रह्मैवप्राप्नोति । इति पराशरभाष्ये माधवाचार्य्यः ॥
अतएव व्यासः ।“न भिन्नां प्रतिपद्येत गायत्त्रीं ब्रह्मणा सह ।सोऽहमस्मीत्युपासीत विधिना येन केन-चित् ॥
” * ॥
गायत्तीस्थभर्गपदप्रतिपाद्य ईश्वरः । अहं जीव-रूपोऽस्मि भवामि इति । अजहत्स्वार्थलक्ष-णया जीवेश्वरयोरहंकारप्रतिफलितत्वोपाधि-रहितेन चिद्रूपेणैक्यम् । घटाकाशगृहाकाशयो-रुपाधिरित्यवगमात् । ऐक्यमिव भावयन् उपा-सीत । याज्ञवल्क्योऽपि ।“या सन्ध्या सा तु गायत्त्री द्विधा भूत्वा प्रति-ष्ठिता ।सन्ध्या उपासिता येन विष्णुस्तेन उपासितः ॥
” *उपासनायाः फलमाह स एव ।“गवां सर्पिः शरीरस्थं न करोत्यङ्गपोषणम् ।निःसृतं कर्म्मसंयुक्तं पुनस्तासां तदौषधम् ॥
एवं स हि शरीरस्थः सर्पिर्वत् परमेश्वरः ।विना चोपासनादेव न करोति हितं नृषु ॥
प्रणवव्याहृतिभ्याञ्च गायत्त्र्या त्रितयेन च ।उपास्यं परमं ब्रह्म आत्मा यत्र प्रतिष्ठितः ॥
”त्रितयेन प्रणवादित्रितयेन ब्रह्मप्रतिपादकेनो-च्चारितेन तदर्थावगमेन उपास्यं प्रसादनीयम् ।तदाह स एव ।“वाच्यः स ईश्वरः प्रोक्तो वाचकः प्रणवः स्मृतःवाचकेऽपि च विज्ञाते वाच्य एव प्रसीदति ॥
भूर्भुवःस्वस्तथा पूर्व्वं स्वयमेव स्वयम्भुवा ।व्याहृता ज्ञानदेहेन तस्मात् व्याहृतयः स्मृताः ॥
”ज्ञानदेहेन तत्त्वज्ञानस्य चिद्रूपेश्वरस्य देहेनशरीररूपेण व्याहृता उक्ताः । तेन तद्वाच्यो-ऽपीश्वरः । कूर्म्मपुराणम् ।“प्रधानं पुरुषः कालो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।सत्त्वं रजस्तमस्तिस्रः क्रमाद्व्याहृतयः स्मृताः ॥
”एतद्रूपेणापि भावनीयाः । इत्याह्निकाचार-तत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च ।“दिनान्तसन्ध्यां सूर्य्येण पूर्व्वामृक्षैर्युतां बुधः ।उपतिष्ठेत् यथान्यायं सम्यगाचम्य पार्थिव ॥
सर्व्वकालमुपस्थानं सन्ध्यायाः पार्थिवेष्यते ।अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः ॥
सूर्य्येणाभ्युदितो यस्तु त्यक्तः सूर्य्येण यः स्वपन्अन्यत्रातुरभावाच्च प्रायश्चित्तीयते नरः ॥
तस्मादनुदिते सूर्य्ये समुत्थाय महीपते ।उपतिष्ठेन्नरः सन्ध्यां ससूर्य्याञ्च दिनान्तजाम् ॥
उपतिष्ठन्ति वै सन्ध्यां ये न पूर्व्वां न पश्चिमाम्व्रजन्ति ते दुरात्मानस्तामिस्रं नरकं नृप ॥
”इति विष्णुपुराणे ३ अंशे ११ अध्यायः ॥
* ॥
दीक्षितविशेषस्य सन्ध्याविशेषा यथा, --भूमिरुवाच ।“देवदेव कथं सन्ध्यां दीक्षितः कुरुते वद ।केन मन्त्रेण वा भक्तस्तव कर्म्मपरायणः ॥
वराह उवाच ।शृणु माधवि तत्त्वेन सन्ध्यामन्त्रमनुत्तमम् ।यथा वदन्ति वै सूर्य्यं सन्ध्यां पूर्व्वं चिरां तथा ॥
जलाञ्जलिं गृहीत्वा च मम भक्त्या व्यवस्थितः ।मुहूत्तं ध्यानमास्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
मन्त्रः । भवोद्भवमादिं व्यक्तमद्वयमादित्यं सर्व्वेदेवा ब्रह्मरुद्रेन्द्रास्ताञ्च कृष्णो यथासीत् ध्यान-योगस्थिता ते सन्ध्या संज्ञा वासुदेवं नमन्तिवयं देवमादि व्यक्तरूपं कृत्वा चात्मनि देवसंस्थातथापि संसारार्थं कर्म्म तत्कारणमेव सन्ध्यासंस्था वासुदेव नमो नमः ।अनेनैव तु मन्त्रेण सन्ध्यां कुर्य्यात्तु दीक्षितः ॥
”इति वाराहे चतुर्व्वर्णदीक्षानामाध्यायः ॥
* ॥
सन्ध्याप्रशंसा यथा, --मुनयः ऊचुः ।“कथं मुने दिवं याति ब्राह्मणो दग्धकिल्विषः ।अनग्निको हि मे ब्रूहि यदुक्तं वह्निना पुरा ॥
सूत उवाच ।सायं प्रातश्च यः सन्ध्यामुपास्तेऽस्कन्नमानसः ।जपन् हि पावनीं देवीं गायत्त्रीं वेदमातरम् ॥
तपसा भावितो देव्या ब्राह्मणः पूतकिल्विषः ।न सीदेत् प्रतिगृह्णानो अपि पृथ्वीं ससागराम् ॥
ये चान्ये दारुणाः केचित् ग्रहाः सूर्य्यादयोदिवि ।ते चास्य सौम्यतां यान्ति शिवाः शिवतरास्तथा ॥
यत्र तत्र गतं चैनं दारुणाः पिशिताशनाः ।घोररूपा महाकायाः प्रभवन्ति न राक्षसाः ॥
”इति वह्निपुराणे आश्वमेधिकनामाध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“नित्यं नित्यं त्रिसन्ध्याञ्च करिष्यसि दिने दिने ।मध्याह्ने चापि सायाह्ने प्रातरेव शुचिः सदा ॥
सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्व्वकर्म्मसु ।यदह्ना कुरुते कर्म्म न तस्य फलभाग्भवेत् ॥
नोपतिष्ठति यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् ।स शूद्रवद्वहिः कार्य्यः सर्व्वस्मात् द्विजकर्म्मणः ॥
यावज्जीवनपर्य्यन्तं यस्त्रिसन्ध्यं करोति च ।स च सूर्य्यसमो विप्रस्तेजसा तपसा सदा ॥
तत्पादपद्मरजसा सद्यःपूता वसुन्धरा ।जीवन्मुक्तः स तेजस्वी सन्ध्यापूतो हि यो द्विजः ॥
तीर्थानि च पवित्राणि तस्य संस्पर्शमात्रतः ।ततः पापानि यान्त्येव वैनतेयादिवोरगाः ॥
न गृह्णन्ति सुरास्तेषां पितरः पिण्डतर्पणम् ।स्वेच्छया च द्विजातिश्च त्रिसन्ध्यरहितस्य च ॥
विष्णुमन्त्रविहीनश्च त्रिसन्ध्यरहितो द्विजः ।एकादशीविहीनश्च विषहीनो यथोरगः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २१ अध्यायः ॥
अन्यत् कौर्म्मे १७ अध्याये गारुडे २१५ । २२०अध्याययोर्द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
जननमरणाशौचे तन्नि-षोधो यथा, --“सन्ध्यां पञ्चमहायज्ञं नैत्यिकं स्मृतिकर्म्म च ।तन्मध्ये हापयेत्तेषां दशाहान्ते पुनः क्रिया ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥
* ॥
सायंसन्ध्यानिषेधकाला यथा । कर्म्मोपदेशिन्यांव्यासः ।“संक्रान्त्यां पक्षयोरन्ते द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।सायंसन्ध्यां न कुर्व्वीत कृते च पितृहा भवेत् ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
तत्काले शयनादिनिषेधो यथा, --“स्वप्नमध्ययनं स्नानमुद्वर्त्तं भोजनं गतिः ।उभयोः सन्ध्ययोर्नित्यं मध्याह्ने चैव वर्ज्जयेत् ॥
”इति कौर्म्मे १५ अध्यायः ॥
नदीविशेषः । युगसन्धिः । इति मेदिनी ॥
चिन्ता । संश्रवः । सीमा । सन्धानम् । कुसुम-विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ध्यै चिन्तायाम्”@} 2 ध्यायकः-यिका, ध्यापकः-पिका, दिध्यासकः-सिका, दाध्यायकः-यिका
ध्याता-त्री, ध्यापयिता-त्री, दिध्यासिता-त्री, दाध्यायिता-त्री
ध्यायन्-न्ती, ध्यापयन्-न्ती, दिध्यासन्-न्ती
-- ध्यास्यन्-न्ती-ती, ध्यापयिष्यन्-न्ती-ती, दिध्यासिष्यन्-न्ती-ती
-- ध्यापयमानः, ध्यापयिष्यमाणः, -- दाध्यायमानः, दाध्यायिष्यमाणः
3 सुधीः 4 -सुधियौ-सुधियः
-- -- 5 6 ध्यातम्-तः, ध्यापितः, दिध्यासितः, दाध्यायितः-तवान्
7 दूढ्यः, मध्यः, 8 धीवा-धीवरी, 9 आढ्यः, ध्यापः, दिध्यासुः, दाध्यः
ध्यातव्यम्, ध्यापयितव्यम्, दिध्यासितव्यम्, दाध्यायितव्यम्
ध्यानीयम्, ध्यापनीयम्, दिध्यासनीयम्, दाध्यायनीयम्
10 ध्येयम्, ध्याप्यम्, दिध्यास्यम्, दाध्याय्यम्
11 ईषद्ध्यानः-दुर्द्ध्यानः-सुध्यानः
-- -- ध्यायमानः, ध्याप्यमानः, दिध्यास्यमानः, दाध्याय्यमानः
ध्यायः, ध्यापः, दिध्यासः, दाध्यायः
ध्यातुम्, ध्यापयितुम्, दिध्यासितुम्, दाध्यायितुम्
ध्यातिः, सन्ध्या, ध्यापना, दिध्यासा, दाध्याया
ध्यानम्, ध्यापनम्, दिध्यासनम्, दाध्यायनम्
12 ध्यात्वा, ध्यापयित्वा, दिध्यासित्वा, दाध्यायित्वा
आध्याय, अभिध्याप्य, आदिध्यास्य, आदाध्याय्य
13 ध्यायम् २, ध्यात्वा २, ध्यापम् २, ध्यापयित्वा २, दिध्यासम् २, दिध्यासित्वा २, दाध्यायम् २
दाध्यायित्वा २। 14
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९२५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९०८। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[४। ‘ध्यायतेः सम्प्रसारणं च’ (वा। ३-२-१७८) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्विप्प्रत्ययः, सम्प्रसारणम्, पूर्वरूपादिकं च। द्विवचनादिषु ‘न भूसुधियोः’ (६-४-८५) इति यणो निषेधात् ‘अचि श्नुधातु--’ (६-४-७७) इति इयङ्।]]
04
=>
 [[आ। ‘निद्रायदिन्दीवरभाजि मज्जन्नध्राणधीस्तत्र च तं ददर्श।।’ धा। का। २।३०।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०८१७+ २३]
06
=>
 [[१। ‘संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः’ (८-२-४३) इति निष्ठानत्वे प्राप्ते ‘न ध्याख्यापॄ--’ (८-२-५७) इति तस्य निषेधः।]]
07
=>
 [[२। दुष्टं ध्यायतीति दूढ्यः। ‘आतोऽनुपसर्गे--’ (३-२-३) इति कः। पृषोद- रादिषु ‘दुरो दाशनाशदभदृयेषु--’ (वा। ६-३-१०९) इति वचनात् ढत्वमुत्वं च। ‘मां ध्यायतीति मध्यः इत्यत्राप्येवमेव कप्रत्ययः।’ इति क्षीरस्वामी। अत्र, अस्मच्छब्दप्रकृतेः ‘म’ इति कथमादेश इति न ज्ञायते।]]
08
=>
 [[३। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति क्वनिपि सम्प्रसारणे रूपम्। स्त्रियाम्, ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीब्रेफौ।]]
09
=>
 [[४। आध्यायन्त्येनमिति आढ्यः। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कप्रत्ययः। पृषोदरादित्वान्मूर्धन्यः।]]
10
=>
 [[५। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यत्प्रत्यये, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इतीकारे गुणे च रूपम्।]]
11
=>
 [[६। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]
12
=>
 [[आ। ‘प्रस्कन्दिकामिव प्राप्तो ध्यात्वा ब्रूते स्म जाम्बवान्।’ भ। का। ७। ७४।]]
13
=>
 [[B। ‘ध्यायं ध्यायं परं ब्रह्म स्मारं स्मारं गुरोर्गिरः।’ प्रौढमनोरमा।]]
14
=>
 [पृष्ठम्०८१८+ २७]
Burnouf
French
सन्ध्या सन्ध्या
f.
 (सन्धि) union, jonction
point
de jonction de deux périodes quelconques: matin, midi, soir, période
qui unit deux yugas
limite, frontière.
Convention, promesse.
Saṃdhyā, fille de Brahmā et personnification du crépuscule [ou
de la méditation].
La prière du matin, du soir, etc.
-- सन्ध्या
f.
 (ध्यै) méditation, contemplation, réflexion.
सन्ध्याचल
m.
 (अचल) np. de montagne.
सन्ध्यानादिन्
m.
 Śiva [qui danse le soir].
सन्ध्याबल
m.
 rākṣasa.
सन्ध्याबलि
m.
 statue de Nandi, taureau de Śiva, faite
d'argile, de bois, de pierre.
सन्ध्याभ्र
n.
 (अभ्र) sorte de craie rouge.
सन्ध्याराग
n.
 minium.
सन्ध्याराम
m.
 (रम्) Brahmā [amant de sa fille
Saṃdhyā].
Stchoupak
French
१ सं-ध्या-
méditer.
२ सं-ध्या-
f.
 moment de transition, not. crépuscule (du matin et du
soir), prière du matin et du soir, crépuscule qui précède et suit un Yuga
Crépuscule (not. du soir) personnifié comme une manifestation de Brahma,
comme l'amante du Soleil, comme la femme de divers personnages
n.
 d'une
rivière
-त्व- nt. état crépusculaire
-मय- -ई- a.
crépusculaire.
°कार्य- nt. rite du matin et du soir.
°काल-
m.
 heure du crépuscule, soir.
°पयोद-
m.
 nuage vespéral.
°बलि-
m.
 offrande du soir ou du crépuscule
taureau relâché (en
l'honneur de Śiva).
°मङ्गल- nt. rite propice du soir.
°राग-
m.
 rougeur du crépuscule.
°वन्दन- nt. = °कार्य-।
°वास-
m.
n.
 d'un village.
°विधि-
m.
 = °कार्य-।
°शङ्ख-ध्वनि-
m.
 son de la conque à la tombée de la nuit.
°समय-
m.
 = °काल-।
संध्यांश-
m.
 crépuscule d'un Yuga (aussi -क-).
संध्यांस- a. qui a pour épaules les crépuscules du matin et du
soir.
संध्यान्तरित- a. v. caché par le crépuscule.
संध्याभ्र- nt. = °पयोद-।
संध्योपासन- nt. dévotions du matin et du soir.