| YouTube Channel

सनि- (sani-)

 
शब्दसागरः
English
सनि
m.
 (-निः)
1. Service, worship.
2. Giving, donation.
mf. (-निः-नी)
Request, solicitation, respectful solicitation as addressed to a
spiritual preceptor, &c.
2. Quarter, region, point of the compass.
E.
 षन् to honour, to give, इनि Unādi
aff.
 ङीष् optionally added.
Capeller Eng
English
सनि॑
m.
f.
 gain, reward, gift, alms
acc.
w.
 इ go begging.
Yates
English
सनि (निः) 2.
m.
 Service
donation.
m.
 and
f.
 (ई) Request
quarter,
region.
Wilson
English
सनि
m.
 (-निः)
1 Service, worship.
2 Giving, donation.
mf. (-निः-नी) Request, solicitation, respectful
solicitation as addressed to a spiritual preceptor, &c.
2 Quarter, region, point of the compass.
E.
 षन to honour, to give, इनि Uṇādi
aff.
 , ङीष् optionally added.
Apte
English
सनिः [saniḥ], [सन्-इः
Uṇ.*
 4.151]
Worship, , service.
A gift, donation.
An entreaty, a respectful solicitation (f. also in this sense).
Obtaining
तद्वां नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि Bṛi.
Up.*
 2.5.16.
A quarter or point of the compass (f. also).
Comp.
 -वन्य
a.
 what is obtained by begging
सनिवनिप्राप्तं सनिवन्यं याञ्चाप्राप्तमित्यर्थः ŚB. on MS.* 1.2.27
सनिवन्येव भृतिवचनात् MS.* 1.2.27.
Apte 1890
English
सनिः 1 Worship, service.
2 A gift, donation.
3 An entreaty, a respectful solicitation (f. also in this sense).
4 Obtaining.
5 A quarter or point of the compass (f. also).
Monier Williams Cologne
English
1. सनि॑ mf. (for 2. See
p.
 1141, col. 3) gain, acquisition, gift, reward (dat. with √ धा, ‘to grant, fulfil’
acc.
 with √ इ, ‘to go after gifts, go begging’),
RV.
AV.
TS.
Br.
सनि॑
mfn.
 gaining, procuring, bestowing (cf. अश्व-, धन-स्°
&c.
 )
2. सनि
f.
 (for 1. See
p.
 1140, col. 3) a quarter of the sky,
L.
Monier Williams 1872
English
सनि, इस्, इस्, इ, Ved. giving, a giver, (Sāy. सनि
= धनस्य दातृ
cf. सहस्र-स्°)
(इस्), m.,
Ved. obtaining, acquisition, pursuit
giving, dona-
tion
service, worship
(इस्), m. f. request, solicitation,
respectful entreaty (addressed to a spiritual preceptor,
&c.)
quarter, region, point of the compass.
Macdonell
English
सनि san-í,
m.
 (V.),
f.
 (Br.) gain, reward, 🞄gift.
Benfey
English
सनि सन् + इ,
I.
m.
1. Worship,
service.
2. Giving, donation.
II.
m.
 ,
f.
 , and नी,
f.
 A respectful solicitation.
III.
f.
 नी̆, A quarter or point of the
compass.
Apte Hindi
Hindi
सनिः
पुं*
 - सन् + इन्
"पू्जा, सेवा"
सनिः
पुं*
 - सन् + इन्
"उपहार, दान"
सनिः
पुं*
 - सन् + इन्
"अनुरोध, सादर निवेदन"
सनिः
स्त्री*
 - सन् + इन्
"पू्जा, सेवा"
सनिः
स्त्री*
 - सन् + इन्
"उपहार, दान"
सनिः
स्त्री*
 - सन् + इन्
"अनुरोध, सादर निवेदन"
L R Vaidya
English
sani {% (I) m. %} 1. Worship, service
2. donation.
sani {% (II) m.f. %} A respectful solicitation.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
अर्थव्ययज्ञः सुकलो याचकस्तु वनीपकः ॥ ३८७ ॥
मार्गणोऽर्थी याचनकस्तर्कुकोऽथार्थनैषणा ।
अर्दना प्रणयो याच्ञा याचनाध्येषणा सनिः ॥ ३८८ ॥
-wordlist-
अर्थव्ययज्ञ (पुं), सुकल (पुं), याचक (पुं), वनीपक (पुं), मार्गण (पुं), अर्थिन् (पुं), याचनक (पुं), तर्कुक (पुं), अर्थना (स्त्री), एषणा (स्त्री), अर्दना (स्त्री), प्रणय (पुं), याच्ञा (स्त्री), याचना (स्त्री), अध्येषणा (स्त्री), सनि (पुंस्त्री)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सनिः,
पुं,
 (सन + “खनिकष्यञ्जीति ।” उणा०४ । १३९ । इति इः ।) पूजा । दानम् । इतिसिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥
(यथा, ऋग्वेदे ।१ । १०० । १३ ।“तं सचन्ते सनयस्तं धनानि ॥
”“सनयो धनस्य दानानि सचन्ते सेवन्ते ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
)
सनिः,
पुं,
स्त्री,
 (सन + “खनिकष्यञ्जीति ।” उणा०४ । १३९ । इति इः ।) अध्येषणा । इत्यमरः ॥
गुर्व्वादेः सत्कारपूर्व्वकं क्वचिदर्थे नियोजनम् ।तच्च हे गुरो अस्माकं कर्म्म कुर्व्वि त्यादिरूपम् ।सायते दीयते पुष्पादिकमत्र सनिः षन दु ञदाने नाम्नीति इः पाच्छोणादीति ईपि सनीच । अन्वेषणादिवदध्येषणा । इति भरतः ॥
दिक् । इति शब्दमाला ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सनि
पु०
 सन--भाव इन् । १ पजायां २ दाने च सि० कौ० ।३ सतकारपूर्वकनियोगे पुंस्त्रीं० अमरः स्त्रियो वा ङीप् ।४ ङीबत्तः हस्तिकर्णास्फाले शब्दर० ५ दिशि स्त्री शब्दमा०
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@‘अर्च पूजायाम्’@} 2 ‘पूजायां णौ विभाषाऽर्चेरर्चयत्यर्चतेऽर्चति।
भूवादौ पाठसामर्थ्यात् कर्तृगामिफलेऽर्चति।।’ 3 इति देवः।
अर्चकः-र्चिका इत्यादिकानां ण्यन्ताण्यन्तसाधारण्येन लिखितत्वात् पूर्वोक्त 4 पूजार्थकार्चतिवद्रूपाणि ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु अर्चिचयिषकः-षिका, अर्चिचयिष्यम्
अर्चिचयिषिता-त्री, अर्चिचयिष्यमाणः
अर्चिचयिषन्-न्ती, अर्चिचयिषः
अर्चिचयिषिष्यन्-न्ती-ती, अर्चिचयिषितुम्
अर्चिचयिषमाणः, अर्चिचयिषा
अर्चिचयिषिष्यमाणः, अर्चिचयिषणम्
अर्चिचयिषितम्-तः-तवान्, अर्चिचयिषित्वा, समर्चिचयिष्य
अर्चिचयिषुः, अर्चिचयिषम् २, अर्चिचयिषितव्यम्
अर्चिचयिषित्वा २, अर्चिचयिषणीयम्
इमानि रूपाणि--इति विशेषः।
^आ।
‘आधृषाद्वा’ 5 इति णिचो वैकल्पिकत्वम्।
‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 6 इति णिजभावपक्षे परस्मैपदी।
शाकटायनस्तु अनुदात्तेत्त्वमस्य धातोरङ्गीकृत्यात्मनेपदित्वं ब्रूते।
तत्पक्षे शानचि ‘अर्चमानः’ इति रूपम्।
7
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८०९। से। उ। ^आ आधृषीयः।)
03
=>
 (श्लो। ४९।)
04
=>
 (३६)
05
=>
 (ग। सू।)
06
=>
 (१-३-७८)
07
=>
 [पृष्ठम्००३६+ २६]
1 {@“अर्ह पूजायाम्”@} 2 ‘--पूजनेऽर्हति चार्हयेत्।’ 3 इति देवः।
पूर्वोक्तभौवादिकार्हतिवत् 4 रूपाणि सर्वाणि ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु इमानि रूपाणि-- अर्जिहयिषकः-षिका
अर्जिहयिषितव्यम्
अर्जिहयिषिता-त्री
अर्जिहयिषणीयम्
अर्जिहयिषन्-न्ती
अर्जिहयिष्यम्
अर्जिहयिषिष्यन्-न्ती-ती
ईषदर्जिहयिषः-दुरर्जिहयिषः-स्वर्जिहयिषः
अर्जिहयिषमाणः
अर्जिहयिष्यमाणः
अर्जिहयिषिष्यमाणः
अर्जिहयिषः
अर्जिहयिषितम्-तः-तवान्
अर्जिहयिषितुम्
अर्जिहयिषुः
अर्जिहयिषा
5 अर्जिहयिषणम्
अर्जिहयिषम् २
अर्जिहयिषित्वा
अर्जिहयिषित्वा २
समर्जिहयिष्य
इति।।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४५)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७३२-सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (१९७)
04
=>
 (४४)
05
=>
 [पृष्ठम्००४३+ २४]
1 {@“अहि भाषार्थः”@} 2 “अहि भासार्थः” इति क्षीरस्वामी।
अिदित्करणसामर्थ्यात् णिचो वैकल्पिकत्वम्।
णिच्पक्षे, णिजभावपक्षे च, पूर्वोक्तभौवादिकांहति 3 वद्रूपाणि ज्ञेयानि।
परं तु, अस्य धातोः 4 णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 5 इति परस्मैपदित्वमेव।
तदानीं शतरि-अंहन्-न्ती, अंहिष्यन्-न्ती-ती
6 दुरंहः, इति रूपाणि।
ण्यन्तात् सनि तु-- अञ्जि 7 हयिषकः-षिका
अञ्जिहयिष्यम्
ईषदञ्जिहयिषः-इत्यादि
अञ्जिहयिषिता-त्री
अञ्जिहयिष्यमाणः
अञ्जिहयिषन्-न्ती
अञ्जिहयिषः
अञ्जिहयिषिष्यन्-न्ती-ती
अञ्जिहयिषा
अञ्जिहयिषमाणः
अञ्जिहयिषितुम्
अञ्जिहयिषिष्यमाणः
अञ्जिहयिषणम्
अञ्जिहयिषितः-तवान्
अञ्जिहयिषित्वा
अञ्जिहयिषुः
समञ्जिहयिष्य
अञ्जिहयिषितव्यम्
अञ्जिहयिषम् २
अञ्जिहयिषित्वा २
अञ्जिहयिषणीयम्
इत्यादिरूपाणीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७९८। अक। से। उभ।)
03
=>
 (५६)
04
=>
 [पृष्ठम्००५६+ २७]
05
=>
 (१-३-७८)
06
=>
 [[आ। “वीर्यं दुरंहमभिरंहय मंहयाभां मौग्ध्यं प्रलण्डय च तोडय निर्भयत्वम्। संनाडयन्त्य इति पूरितरोजशङ्का नार्यो हरेः समरकेलिमसिष्वदन्त।।” धा। का। ३-४७।]]
07
=>
 [[१। ‘न न्द्राः संयोगादयः’ (६-१-३) इति नकारस्य द्वित्वनिषेधः। ‘कुहोश्चुः’ (७-४-६२) इति चुत्वम्। अनुस्वारः। परसवर्णश्च।]]
1 {@“आपॢ लम्भने”@} 2 आधृषीयः।
लम्भनम् = प्राप्तिः--इति क्षीरस्वामी।
‘आपयत्यापतीत्यापेर्यौ वा णौ लम्भने पदे।
व्याप्त्यर्थस्यास्य तु स्वादे- राप्नोतीति पदं भवेत्।।’ 3 इति देवः।
आधृषीयत्वात् णिचो वैकल्पिकत्वम्।
णिच्पक्षे रूपाणि पूर्वं लिखि- तस्याप्नोतेरिव 4 ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 5 इति परस्मैपदित्वमेव।
तत्र शतरि 6 ‘आपन्-न्ती’ इत्येव रूपम्
शप औत्सर्गिकत्वात्।
ईप्सकः-इत्यादि च रूपम्।
ण्यन्तात् सनि तु-- आपिपयिषकः-षिका, आपिपयिष्यम्
आपिपयिषिता-त्री, आपिपयिष्यमाणः
आपिपयिषन्-न्ती, आपिपयिषितुम्
आपिपयिषिष्यन्-न्ती-ती, आपिपयिषः
आपिपयिषमाणः, आपिपयिषा
आपिपयिषिष्यमाणः, आपिपयिषणम्
आपिपयिषितः-तं-तवान्, आपिपयिषित्वा
आपिपयिषुः, समापिपयिष्य
आपिपयिषितव्यम्
आपिपयिषणीयम्
आपिपयिषम् २
आपिपयिषित्वा २
इति रूपाणि ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६०)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८४०-सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (१३७)
04
=>
 (५९)
05
=>
 (१-३-७८)
06
=>
 [[आ। “आपन् खेदमरिं तनञ्जनहितं चिक्रीड गोपेर्हरिः तूर्योत्थो वितनन् ध्वनिर्दिवमगात् दतो यथा वादितः” धा। का। ३-५१।]]
1 {@“ईर क्षेपे”@} 2 ‘ईरयतीरति।
ईरेः क्षेपे विभाषा णौ लुकीर्ते गतिकम्पयोः।’ 3 इति देवः।
‘आधृषाद्वा’ 4 इति णिचो वैकल्पिकत्वम्।
ण्यन्तात् शुद्धाच्च धातोः पूर्वोक्तेरतिवत् 5 रूपाणि सर्वाणि ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 6 इति शास्त्रात् शतरि ईरन्-न्ती ईरिष्यन्-न्ती-ती इति रूपाणि--इति विशेषः।
ण्यन्तात् सनि तु-- ईरिरयिषकः-षिका, ईरिरयिष्यम्
ईरिरयिषिता-त्री, ईषदीरिरयिषः
ईरिरयिषन्-न्ती, ईररियिष्यमाणः
ईरिरयिषिष्यन्-न्ती-ती, ईरिरयिषितुम्
ईरिरयिषमाणः, ईरिरयिषा
ईरिरयिषिष्यमाणः, ईरिरयिषणम्
ईरिरयिषितः-तवान्, ईरिरयिषित्वा
ईरिरयिषुः, समीरिरयिष्य
ईरिरयिषितव्यम्, ईरिरयिषम् २
ईरिरयिषणियम्
ईरिरयिषित्वा २। -- इत्यादि रूपाणि।
7
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८४)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८११-सक। सेट्। उभ। आधृषीयः)
03
=>
 (श्लो। १५३)
04
=>
 (ग। सू। चुरादौ)
05
=>
 (८३)
06
=>
 (१-३-७८)
07
=>
 [पृष्ठम्००८६+ २४]
1 {@“कुठि वेष्टने”@} 2 अिदित्करणात् णिचो वैकल्पिकत्वम्।
प्रायेणायं ‘अव’ पूर्वकः।
3 अव- कुण्ठयन्।
‘गुडि वेष्टने’ 4 इति धातोः पाठान्तरमिदम्।
णिज- भावपक्षे पूर्वलिखित 5 कुठिधातुवत्-केवलात् ण्यन्तात् सन्नन्तात् यङन्ताच्च रूपाणि ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे ‘शोषात् कर्तरि--’ 6 इति परस्मैपदमेव।
ण्यन्तात्तु सनि इमानि रूपाणि-- चुकुण्ठयिषकः-षिका, चुकुण्ठयिषिता-त्री, चुकुण्ठयिषन्-न्ती, चुकुण्ठयिषिष्यन्-न्ती-ती, चुकुण्ठयिषमाणः, चुकुण्ठयिषिष्यमाणः, चुकुण्ठयिषितः-तवान्, चुकुण्ठयिषुः, चुकुण्ठयिषितव्यम्, चुकुण्ठयिषणीयम्, चुकुण्ठयिष्यम्, ईषच्चुकुण्ठयिषः -- दुष्चुकुण्ठयिषः-सुचुकुण्ठयिषः, चुकुण्ठयिष्यमाणः, चुकुण्ठयिषः
चुकुण्ठयिषितुम्, चुकुण्ठयिषा, चुकुण्ठयिषणम्, चुकुण्ठयिषित्वा
सञ्चुकुण्ठयिष्य, चुकुण्ठयिषम् २, चुकुण्ठयिषित्वा २। इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२१०)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१५८४। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[आ। ‘किञ्च स्वगात्रमवकुण्ठयतो महाहेः दर्पं चुखुण्ड विषमेष मुखाद्विवण्टन्।।’ धा। का। ३। १९।]]
04
=>
 (१०-१५८४)
05
=>
 (२०९)
06
=>
 (१-३-७८)
1 {@“गर्ह निन्दायाम्”@} 2 आधृषीयः।
“ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते तत्रानदन्ताद् गृहेः भूवादेः शपि गर्हते, श्नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च।
गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् तथा गर्हयेत् भूवादेः शपि कुत्सनार्थविषये गर्हेर्भवेत् गर्हते।।” 3 इति देवः।
अस्य धातोराधृषीयत्वात् ‘आधृषाद्वा’ 4 इति णिचो वैकल्पिकत्वम्।
णिच्पक्षे, णिजभावपक्षे च कुत्सार्थकभौवादिकगर्हतिवत् 5 सर्वाणि रूपाणि ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे शुद्धात् सनि, यङि च तत्र लिखितान्येव रूपाण्यस्यापि।
शुद्धाद्धातोः ‘शेषात् कर्तरि--’ 6 इति शतैव।
7 गर्हन्-न्ती, इति रूपम्।
ण्यन्तात् सनि तु-- 8 जिगर्हयिषकः-षिका, जिगर्हयिषितम्-तः-तवान्, जिगर्हयिषिता-त्री, जिगर्हयिषुः, जिगर्हयिषिषन्-न्ती, जिगर्हयिषितव्यम्, जिगर्हयिषिष्यन्-न्ती-ती, जिगर्हयिषणीयम्, जिगर्हयिषमाणः, जिगर्हयिष्यम्, जिगर्हयिषिष्यमाणः, ईषज्जिगर्हयिषः-दुर्जिगर्हयिषः-सुजिगर्हयिषः, जिगर्हयिट्- 9 जिगर्हयिड्-यिषौ-यिषः, जिगर्हयिष्यमाणः, जिगर्हयिषः
जिगर्हयिषित्वा
जिगर्हयिषितुम्
सञ्जिगर्हयिष्य
जिगर्हयिषा
जिगर्हयिषम् २
जिगर्हयिषित्वा २। जिगर्हयिषणम्
इति रूपाणि इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३८६)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८४६। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। १९४)
04
=>
 (ग। सू। चुरादौ)
05
=>
 (३८५)
06
=>
 (१-३-७८)
07
=>
 [[B। ‘वचन्तो मानन्तो हरिविभवमानन्दमखिला बभूबुर्गर्हन्तो मनसि नृपतिं मार्गितखलम्। स्त्रियश्चोत्कण्ठन्त्यो ददृशुरजितं मृष्टतनवः मृपस्त्वेतन्नामर्षत रिपुजनाधर्षितबलः।।’ धा। का। ३। ५२।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०३७९+ २४]
09
=>
 [[१। क्विपि अतो लोपे कृते, ‘झलां जशोऽन्ते’ (८-२-३९) इति डकारः। चर्त्वविकल्पः]]
1 {@“गुप भाषार्थः”@} 2 “णौ गोपयति भाषा3र्थे, निन्दायां से जुगुप्सते।
गोपायेद् रक्षणे त्वाये, व्याकुलत्वे तु गुप्यति।।” 4 इति देवः।
‘भासार्थः’ इति क्षीरस्वामी।
गोपकः-पिका, गोपयिता-त्री, इत्यादीनि रूपाणि पूर्वलिखितदैवादिक- गुपधातोः 5 ण्यन्तस्येव ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु-- जुगोपयिषकः-षिका, जुगोपयिष्यम्, जुगोपयिषिता-त्री, ईषज्जुगोपयिषः-दुर्जुगोपयिषः-सुजुगोपयिषः
जुगोपयिषन्-न्ती, जुगोपयिष्यमाणः
जुगोपयिषिष्यन्-न्ती-ती, जुगोपयिषः
जुगोपयिषमाणः, जुगोपयिषितुम्
जुगोपयिषिष्यमाणः, जुगोपयिषा
जुगोपयिट्-जुगोपयिषौ-जुगोपयिषः, जुगोपयिषणम्
जुगोपयिषितम्-तः-तवान्, जुगोपयिषित्वा
जुगोपयिषुः, प्रजुगोपयिष्य
जुगोपयिषितव्यम्, जुगोपयिषणीयम्, जुगोपयिषम् २
जुगोपयिषित्वा २। इति रूपाणि, इति विशेषः।।
6
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४१०)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७७२। अक। सेट्। उभ। आस्वदीयः।)
03
=>
 (सा)
04
=>
 (श्लो। १२९)
05
=>
 (४०९)
06
=>
 [पृष्ठम्०३९९+ २६]
1 {@“गुर्द पूर्वनिकेतने”@} 2 ‘पूर्वनिकेनतम् = पूर्वव्यवहार इत्येके।’ इति धा।
का।
व्याख्या।
पूर्वनिकेनतम् = आद्यनिवासः, इति क्षीरस्वामी।
‘पूर्व’ इति धात्वन्तरमिति केचित्।
गूर्दकः-गुर्दकः-र्दिका, गुर्द 3 यिता-त्री, गुर्दितम्- 4 तः-तवान्, इत्यादीनि रूपाणि भौवादिककूर्दधातौ 5 ण्यन्तरूपवत् ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु -- 6 जुगूर्दयिषकः-षिका, जुगूर्दयिषितः-तवान्
जुगूर्दयिषिता-त्री, जुगूर्दयिषुः
जुगूर्दयिषन्-न्ती, जुगूर्दयिषितव्यम्
जुगूर्दयिषिष्यन्-न्ती-ती, जुगूर्दयिषणीयम्
जुगूर्दयिषमाणः, जुगूर्दयिष्यम्
जुगूर्दयिट्-जुगूर्दयिषौ-जुगूर्दयिषः, ईषज्जुगूर्दयिषः- 7 दुर्जुगूर्दयिषः-सुजुगूर्दयिषः, जुगूर्दयिषणम्
जुगूर्दयिष्यमाणः, जुगूर्दयिषित्वा
जुगूर्दयिषः, प्रजुगूर्दयिष्य
जुगूर्दयिषितुम्, जुगूर्दयिषा, जुगूर्दयिषम् २
जुगूर्दयिषित्वा २। इति रूपाणि, इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४१५)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६६६। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (गूर्द)
04
=>
 [[C। ‘खेदस्त्वियान् पटहगर्दनगर्जिताशे रङ्गे सगर्धनसुगुर्दितवीरलोके।’ धा। का। ३-३१।]]
05
=>
 (२३०)
06
=>
 [[३। ‘उपधायां च’ (८-२-७८) इति सर्वत्र दीर्घः। ‘ह्रस्वः’ (७-४-५९) इति अभ्यासह्रस्वः। ‘र्वोरुपधायाः--’ (८-२-७८) इति दीर्घस्य वैकल्पिकत्वे ‘जुगुर्दयिषकः- षिका’ इति रूपमपि साधु। एवं सर्वत्र। दीर्घस्य वैकल्पिकत्वे प्रमाणं तु २३०- धातुटिप्पणे निरूपितम्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०४०५+ २५]
1 {@“गृ विज्ञाने”@} 2 आकुस्मीयः।
‘ज्ञाने गारयते, गिरेन्निगरणे, शब्दे गृणाति त्रयं युक्तं, ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि।’ 3 इति देवः।
गारकः-रिका, गारयिता-त्री, 4 गारितम्-तः-तवान्
इत्यादीनि सेचनार्थकभौवादिकगृधातुवत् 5 ण्यन्ताद्रूपाणि सर्वाणि बोध्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु -- जिगारयिषकः-षिका, ईषज्जिगारयिषः-दुर्जिगारयिषः-सुजिगारयिषः
जिगारयिषिता-त्री, जिगारयिष्यमाणः
6 जिगारयिषमाणः, जिगारयिषः
जिगारयिषिष्यमाणः, जिगारयिषितुम्
जिगारयिट्-जिगारयिषौ-जिगारयिषः, जिगारयिषा
जिगारयिषितः-तवान्, जिगारयिषणम्
जिगारयिषुः, जिगारयिषित्वा
जिगारयिषितव्यम्, प्रजिगारयिष्य
जिगारयिषणीयम्, जिगारयिष्यम्, जिगारयिषम् २
जिगारयिषित्वा २। इति रूपाणीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४२१)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७०८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। ३३)
04
=>
 [[आ। ‘इत्यादि वाद्यशतदेवनमध्य एव लोकः समालपदगारितकृष्णवीर्यः।’ धा। का। ३-३७।]]
05
=>
 (४२०)
06
=>
 [[१। ‘आकुस्मादात्मनेपदिनः’ (गणसूत्रं चुरादौ) इति वचनात् ण्यन्तात् आत्मनेपदमेव।]]
1 {@“घृ प्रस्रवणे”@} 2 स्रावणे इत्येके।
संप्रस्रवणे इति मा।
धा।
वृत्तौ।
‘यद्दीप्तौ क्षरणे जिघर्त्ति तदिदं केचिद्विदुश्छान्दसम्।।’ 3 इति देवः।
घारकः-रिका, घारयिता-त्री, घारयन्-न्ती, 4 धारितम्, इत्यादीनि रूपाणि सेचनार्थकगृधातुवत् 5 बोध्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु इमानि रूपाणि--जिघारयिषकः-षिका, जिघारयिषिता-त्री
जिघारयिषन्-न्ती, जिघारयिषिष्यन्-न्ती-ती, जिघारयिषमाणः, जिघारयि- षिष्यमाणः, जिघारयिट् - जिघारयिषौ - जिघारयिषः, जिघारयिषितः- तवान्, जिघारयिषः, जिघारयिषितव्यम्, जिघारयिषणीयम्, जिघारयिष्यम्, ईषद्जिघारयिषः-दुर्जिघारयिषः-सुजिघारयिषः, जिघारयिष्यमाणः, जिघारयिषः, जिघारयिषितुम्, जिघारयिषा, जिघारयिषणम्, जिघारयिषित्वा, प्रजिघारयिष्य, जिघारयिषम् २, जिघारयिषित्वा २। इति।
6
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४७७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६५१। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ३३)
04
=>
 [[B। ‘इत्थं सुगाजितमृदङ्गविमार्जनानि संवार्य मर्चयति घारितशङ्कमस्मिन्।’ धा। का। ३। २८।]]
05
=>
 (४२०)
06
=>
 [पृष्ठम्०४६३+ २६]
1 {@“चर्च अध्ययने”@} 2 -- ‘अध्ययने चर्चयेत् चर्चतीति तु।
हिंसायां तर्जने शेतु तथैव परिभाषणे।।’ 3 इति देवः।
4 अस्य धातोः ण्यन्ते सर्वाणि रूपाणि भौवादिकचर्चतिवत् 5 बोध्यानि।
शतरि 6 सञ्चर्चयन्-न्ती।
क्तिन्विषये तु ‘ण्यासश्रन्थो युच्’ 7 इति युजपवादः, ‘चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च’ 8 इत्यादिना अङ् भवति, इति विशेषः।
ण्यन्तात् सनि तु रूपाणि लिख्यन्ते -- चिचर्चयिषकः-षिका, चिचर्चयिषिता-त्री, चिचर्चयिषन्-न्ती, चिचर्चयिषिष्यन्-न्ती-ती
चिचर्चयिषमाणः, चिचर्चयिषिष्यमाणः, चिचर्चयिट्-यिषौ-यिषः, चिचर्चयिषितः-तवान्, चिचर्चयिषुः, चिचर्चयिषितव्यम्, चिचर्चयिषणीयम्, चिचर्चयिष्यम्, ईषच्चिचर्चयिषः इत्यादि, चिचर्चयिष्यमाणः, चिचर्चयिषः, चिचर्चयिषितुम्, चिचर्चयिषा, चिचर्चयिषणम्, चिचर्चयिषित्वा, -- प्रचिचर्चयिष्य, -- चिचर्चयिषम् २
चिचर्चयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५०७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७१३। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ५४)
04
=>
 [पृष्ठम्०४९१+ २७]
05
=>
 (५०५)
06
=>
 [[आ। ‘सञ्चर्चयन् अपनयानथ बुक्कयिष्णुः श्वेवोग्रशब्दनपरः कररुद्धकाणः। मल्लो जिजम्भिषुरसूदितवीर्यमीशं मुष्ट्या जजास बहु पाशितवांश्च दोष्णा।।’ धा। का। ३-३८।]]
07
=>
 (३-३-१०७)
08
=>
 (३-३-१०५)
1 {@“चल भृतौ”@} 2 भृतिः = भरणम्, पोषणमिति यावत्।
‘--भृत्यां चालयेत्, कम्पने चलेत्।’ 3 इति देवः।
चालकः-लिका, 4 चाल्यम्, इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि ण्यन्तात् भौवादिकचलतिवत् 5 ऊह्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु-- चिचालयिषकः-षिका, चिचालयिषिता-त्री, चिचालयिषन्-न्ती, चिचालयिषिष्यन्-न्ती-ती, चिचालयिषमाणः, चिचालयिषिष्यमाणः, चिचालयिट्-यिषौ-यिषः, चिचालयिषितम्-तः-तवान्
चिचालयिषुः, चिचालयिषितव्यम्, चिचालयिषणीयम्
चिचालयिष्यम्, ईषच्चिचालयिषः-दुश्चिचालयिषः-सुचिचालयिषः चिचालयिष्यमाणः, चिचालयिषः, चिचालयिषितुम्
चिचालयिषा, चिचालयिषणम्, चिचालयिषित्वा, प्रचिचालयिष्य
चिचालयिषम् २
चिचालयिषित्वा २। इति रूपाणीति विशेषः।
इति रूपाणीति विशेषः।
6
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५१२)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६०८। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। १५८)
04
=>
 [[B। ‘काल्यप्रवेदनकरोऽयमवेलयद् द्राग् अन्याश्च तेलितकृपः खलु कंसचाल्यान्।’ कंसचाल्यान् = कंसपोष्यान् इत्यर्थः। धा। का। ३-२२।]]
05
=>
 (५१०)
06
=>
 [पृष्ठम्०४९४+ २४]
1 {@“ज्रि वयोहानौ”@} 2 “जॄ--’ इति चौरादिकघातोर्नन्दिसम्मतः पाठ एवम्” इति मा।
धा।
वृत्तौ।
आधृषीयत्वेनास्य धातोर्णिज्विकल्पः।
णिच्पक्षे, णिजभावपक्षे च, शुद्धात् सन्नन्तात् यङन्ताच्च जिधातुवत् 3 धातुस्वरूपनिबन्धनकार्याणि विना बोध्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु-- जिज्राययिषकः-षिका, जिज्राययिषिता-त्री, जिज्राययिषन्-न्ती, जिज्राय- यिषिष्यन्-न्ती-ती, जिज्राययिषमाणः, जिज्राययिषिष्यमाणः, जिज्राययिट्- यिषौ-यिषः, जिज्राययिषितः-तवान्, जिज्राययिषुः जिज्राययिषितव्यम्, जिज्राययिषणीयम्, जिज्राययिष्यम्, ईषज्जिज्राययिषः-दुर्जिज्राययिषः-सुजि- ज्राययिषः, जिज्राययिष्यमाणः, जिज्राययिषः, जिज्राययिषितुम्, जिज्राय- यिषा, जिज्राययिषणम्, जिज्राययिषित्वा, प्रजिज्राययिष्य, जिज्राययिषम् २, जिज्राययिषित्वा २
इति रूपाणीति विशेषः।
4
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६३०)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८१६। सक। सेट्। उभ। आधृषीयः।)
03
=>
 (५९९)
04
=>
 [पृष्ठम्०५९९+ २७]
1 {@“तप दाहे”@} 2 आधृषीयः।
‘सन्तापेऽर्थे तपेद् दाहे तापयेत् तपते तपेत्।’ 3 इति देवः।
अस्य धातोः आधृषीयत्वात् णिचो वैकल्पिकत्वं बोध्यम्।
ण्यन्तात्, शुद्धात्, सन्नन्तात्, यङन्ताच्च पूर्वोक्तभौवादिकतपधातुवत् 4 सर्वाण्यपि रूपाणि ज्ञेयानि।
अस्योभयपदित्वात् शानचि--तपमानः-तप्स्यमानः, तितप्समानः, तितप्सिष्यमाणः, इत्यादीनि रूपाण्यधिकानि भवन्ति, इति विशेषः।
5 चित्ततापी इति शुद्धाद्धातोर्णिनिप्रत्यये।
ण्यन्तात् सनि इमानि रूपाणि-- यथा--तितापयिषकः-षिका, तितापयिषिता-त्री, तितापयिषन्-न्ती, तिता- पयिषिष्यन्-न्ती-ती, तितापयिषमाणः, तितापयिषिष्यमाणः, तितापयिट्-ड्- यिषौ-यिषः
तितापयिषितः-तवान्, तितापयिषुः, तितापयिषितव्यम्, तितापयिषणीयम्, तितापयिष्यम्, ईषत्तितापयिषः-दुस्तितापयिषः-सुतिता- पयिषः, तितापयिष्यमाणः, तितापयिषः, तितापयिषितुम्, तितापयिषा, तितापयिषणम्, तितापयिषित्वा, संतितापयिष्य, तितापयिषम् २, तिता- पयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७०५)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८१९। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। १३१)
04
=>
 (७०४)
05
=>
 [[आ। ‘अजरद्वृषवद् विरिक्तपीडः पुनरभ्येत्य विशिष्टचित्ततापि।’ धा। का। ३। ४९।]]
1 {@“स्तृञ् आच्छादने”@} 2 ‘लक्षणया विक्षेपे’ इति धा।
का।
व्याख्या--3।
‘तॄञः श्नि च्छादने प्वादेः स्तृणीते च स्तृणाति च।
श्नावृदन्तस्य तत्रैव स्तृणोति स्तृणुते स्तृञः।।’ 4 इति देवः।
‘स्तृ प्रीतिरक्षापालने’ इति वोपदेवः इति पा।
धा।
समीक्षा।
सनि-- तिस्तीर्षकः-र्षिका, 5 तिस्तीर्षिता-त्री
यङि--तास्तरकः-रिका
विस्तृतः, 6 स्तीर्विः, 7 स्तरीः, 8 स्तरीमा इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि कृण्वतिवत् 9 बोध्यानि।
अष्टाध्याय्यां ग्रहणानि सर्वाण्यपि दीर्घान्तस्य क्रैयादिकस्येति बोध्यम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९३६)
02
=>
 (५-स्वादिः-१२५२। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (२-६८)
04
=>
 (श्लो। ३५)
05
=>
 [[१। सन्नन्ते ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे, इत्वे रपरत्वे ‘हलि च’ (८-२-७७) इति उपधायाः दीर्घे च रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[२। औणादिके (द। उ। १-२४) क्विन्प्रत्यये रूपमेवम्। स्तीर्विः = अध्वर्युः, तृणजातिर्वा।]]
07
=>
 [[३। औणादिके (द। उ। १-८२) ईप्रत्यये रूपमेवम्। स्तरीः = मेघः, शय्या च।]]
08
=>
 [[४। औणादिके (द। उ। ६-७६) ईमनिन्प्रत्यये रूपमेवम्। स्तरीमा = आच्छादनम्।]]
09
=>
 (२४५)
Capeller
German
सनि॑
m.
f.
 Gewinn, Erwerb, Gabe.
Grassman
German
saní, m. [von san], 1〉 Erlangung, Erbeutung
insbesondere 2〉 mit Gen. des Erbeuteten, oder 3〉 der Dat. wie ein Inf. konstruirt um zu erlangen mit Acc. oder (durch Attraktion) Dat. des Objekts
4〉 Geschenk, Gabe, Darbringung
insbesondere 5〉 in Verbindung mit dā, dhā, inv, yā etwas [A.] als Geschenk [saním] geben oder erbitten
6〉 mit dā etwas [A.] zum Geschenke [sanáye] geben
7〉 Dat. pl. (oder Ab. pl. mit ā́) saníbhyas zu Geschenken, um Gaben zu schenken.
-ís 4〉 mitrásya {632, 12}.
-ím 2〉 gós {235, 23}. — 4〉 {27, 4} (prá vocas)
{502, 6} (rada nas)
{381, 4} (dádat 〰, dádat medhā́m). — 5〉 medhā́m {18, 6} (sádasas pátim ayāsiṣam)
{225, 7} (dāta)
〰 medhā́m utá śrávas {744, 6} (dhehi)
vā́jam rayím {511, 6} (asmé sám invatām).
-áye 1〉 {116, 12}
{595, 5} nas 〰 dhíyas dhās
{804, 1}. — 2〉 dhánānām {31, 8}
{124, 7}
{316, 3}
{467, 8}
{808, 20}
{856, 11}. — 3〉 sahásrā {116, 21}
mahé 〰 vā́jasātaye {222, 3}. — 6〉 {30, 16} hiraṇyarathám nas sanitā́ 〰 adāt.
-áyas 4〉 {100, 13}
{264, 21}.
-íbhyas [D.] 7〉 {636, 3}
{644, 28}
{861, 4}
{866, 8}.
-íbhyas [Ab.] 7〉 {671, 11} sám yujyāva 〰 ā́.
-īnā́m 4〉 〰 vidiā́tam návānaam {625, 37}.
(sáni, sanít), a., gewinnend, verschaffend, verleihend, in go-ṣáṇi, vāja-, hṛdaṃ-sáni, suṣaṇít.
Burnouf
French
सनि सनि
m.
 (सन्
sfx. इ) don
offrande
honneur rendu. -- M. [et
f.
 ई] demande, sollicitation.
Point
de l'horizon.