| YouTube Channel

सनत्कुमारः (sanatkumAraH)

 
Apte Hindi
Hindi
सनत्कुमारः
पुं*
 सनत्-कुमारः -
ब्रह्मा के चार पुत्रों में से एक
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सनत्कुमारः
noun
ब्रह्मणः मानसपुत्रः।
"ब्रह्मणः चतुर्षु मानसपुत्रेषु एकः सनत्कुमारः आसीत्।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: सनत्कुमारः
Root: सनत्कुमार
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ ब्रह्मणः पुत्रः
Meaning(s):
⇒ Son of Brahma
Shloka(s):
1|3|7|2 ► सनत्कुमारो वैधात्रो नारदः कलहप्रियः॥ (स्वर्गकाण्डः/यक्षाद्यध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|3|7|2 ⇢ सनत्कुमारः (सनत्कुमार) (पुं) ⇒ Son of Brahma ⇒ ब्रह्मणः पुत्रः
➠ 1|3|7|2 ⇢ वैधात्रः (वैधात्र) (पुं) ⇒ Epithet of Sanatkumār ⇒ ब्रह्मणः पुत्रः
Related word(s):
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ ब्रह्मा
जातिः ➡ अलौकिकचेतनः
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सनत्कुमारः
Root: सनत्कुमार
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ always a youth or son of brahmA
Shloka(s):
1|1|51|1 ► सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ। (स्वर्गवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|51|1 ⇢ सनत्कुमारः (सनत्कुमार) (पुं)
➠ 1|1|51|1 ⇢ वैधात्रः (वैधात्र) (पुं)
Related word(s):
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ ब्रह्मा
जातिः ➡ अलौकिकचेतनः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सनत्कुमारः,
पुं,
 (सनतो ब्रह्मणः कुमारः ।)ब्रह्मणः पुत्त्रः । तत्पर्य्यायः । वैधात्रः २ । इत्य-मरः ॥
वैधातकिः ३ । इति भरतः ॥
धातृ-पुत्त्रः ४ वेधायः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
तन्नामव्युत्पत्तिर्यथा । सनत् ब्रह्मा तस्य कुमारःसनत्कुमारः । सन्नित्यकुमारस्तेन सनत्कुमारोवापीति स्वामिमतम् । इति भरतः ॥
तन्नाम-कारणम् । यथा, --“यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम् ।तस्मात् सनत्कुमारेति नामैतन्मे प्रतिष्ठितम् ॥
”इति महाभारते हरिवंशः ॥
* ॥
स च धर्म्मस्यौरसेन अहिंसायां जातः पश्चात्ब्रह्मणो दत्तपुत्त्रः । अयं साध्यगणः । यथा, --श्रीनारद उवाच ।“कोऽयं सनत्कुमारेति यस्योक्तं ब्रह्मणा स्वयम् ।तवापि तेन गदितं वद मामनुपूर्व्वतः ॥
पुलस्त्य उवाच ।धर्म्मस्य भार्य्याहिंसाख्या तस्यां पुत्त्रचतुष्टयम् ।सस्पाप्तं मुनिशार्द्दूल योगशास्त्रविचारकम् ॥
ज्येष्ठः सनत्कुमाराऽभूत् द्वितीयश्च सनातनः ॥
तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः ॥
सांख्यवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम् ।दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेष्ठं योगयुक्तं तपोनिधिम् ॥
ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसोऽपिकनीयसाम् ।ज्ञानमाद्यं महायोगं कपिलादिर्न चावदत् ॥
सनत्कुमारश्चाभ्येत्य ब्रह्माणं कमलोद्भवम् ।अपृच्छद्योगविज्ञानं तमुवाच प्रजापतिः ॥
कथयिष्यामि ते सांख्यं यदि पुत्त्रेति मे वचः ।शृणोषि कुरुषे तच्च ज्ञानं सांख्यं श्रुतो भव ॥
पितामहवचः श्रुत्वा साध्यः प्राह तपोधन ।सत्यं हि तव पुत्त्रोऽहं देव योगं वदस्व माम् ॥
तमुवाच महायोगी त्वन्मातापितरौ यदि ।दास्येते च ततः सूनुर्दायादो मेऽसि पुत्त्रकः ॥
सनत्कुमारः प्रोवाच दायादपरिकल्पना ।येषां हि भवता प्रोक्ता तान् मे व्याख्यातुमर्हसि ॥
तदुक्तं साध्यमुख्येन वाक्यं श्रुत्वा पितामहः ॥
प्राह प्रहस्य भगवान् शृणु वत्मेति नारद ! ॥
”इति वामने ५७ । ५८ अध्यायौ ॥
स च पञ्चहायनवयस्कः चूडादिसंस्कारवेद-सन्ध्याविहीनश्च । यथा, --“तच्छुत्वा सृञ्जयो राजा रत्नभूषणभूषिताम् ।गृहीत्वा कन्यकां रम्यां नारदाय ददौ मुदा ॥
गृहीत्वा च सभार्य्यं तं पुत्त्रं धाता मुदान्वितः ।प्रययौ ब्रह्मलोकञ्च देवेन्द्रैर्मुनिभिः सह ॥
तत्राजगाम नग्नश्च प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ।सनत्कुमारो भगवान् साक्षाच्च बालको यथा ॥
सृष्टेः पूर्व्वञ्च वयसा यथैवं पञ्चहायनः ।अचूडोऽनुपवीतश्च वेदसन्ध्याविहीनकः ॥
कृष्णेति मन्त्रं जपति यस्य नारायणो गुरुः ।अनन्तकालकल्पञ्च भ्रातृभिश्च त्रिभिः सह ॥
वैष्णवानामग्रणीशो ज्ञानिनाञ्च गुरोर्गुरुः ।आराद्द्वष्ट्वा नारदस्तं भ्रातरञ्च सतां वरम् ॥
सहसा शिरसा भूमौ दण्डवत् प्रणनाम तम् ।उवाच नारदं बालः प्रहस्य परमार्थकम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १२९ अध्यायः ॥
जिनमते द्वादशसार्व्वभौमान्तर्गतसार्व्वभोमभेदःइति हेमचन्द्रः ॥