| YouTube Channel

सनत्कुमार (sanatkumAra)

 
शब्दसागरः
English
सनत्कुमार
m.
 (-रः)
1. One of the four sons of BRAHMĀ, and eldest of
the progenitors of mankind.
2. One of the twelve emperors of
India according to the Jainas.
E.
 सनत् always, कुमार a youth: i. e.
continent
retaining the purity of that age, or being devoid of
human passion
otherwise, सनत् BRAHMĀ, and कुसार son.
Capeller Eng
English
सनत्कुमार
m.
 the eternal youth,
N.
 of a Ṛṣi.
Yates
English
सन-त्कुमार (रः) 1.
m.
 One of the
four sons of
Brahmā
one of the
twelve emperors of India ac-
cording to the
Jainas.
Wilson
English
सनत्कुमार
m.
 (-रः)
1 One of the four sons of BRAHMĀ, and eldest of the progenitors of mankind.
2 One of the twelve emperors of India according to the Jainas.
E.
 सनत् always, कुमार a youth: i. e. continent
retaining the purity
of that age, or being devoid of human passion
otherwise, सनत् BRAHMĀ, and
कुमार son.
Monier Williams Cologne
English
सनत्—कुमार
m.
 ‘always a youth’ or ‘son of Brahmā’,
N.
 of one of the four or seven sons of Brahmā (cf. सनक
he is said to be the oldest of the progenitors of mankind [= वैधात्र, q.v.], and sometimes identified with Skanda and Pradyumna, he is also the supposed author of an Upa-purāṇa and other works
with Jainas he is one of the 12 Sārvabhaumas or Cakravartins [emperors of India]
the
N.
 of Sanat-kumāra is sometimes given to any great saint who retains youthful purity),
ChUp.
MBh.
Hariv.
&c.
Macdonell
English
सनत्कुमार sanat-kumāra,
m.
 (the eternal 🞄youth) N. of a Ṛṣi accounted one of the 🞄spiritual sons of Brahman and identified 🞄with Skanda and Pradyumna.
Apte Hindi
Hindi
सनत्कुमारः
पुं*
 सनत्-कुमारः -
ब्रह्मा के चार पुत्रों में से एक
L R Vaidya
English
sanat-kumAra {% m. %} one of the four sons of Brahman (m.).
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
सनत्कुमार See Sanatkumāropapurāṇa.
सनत्कुमार on architecture. Quoted by Viṭṭhala Oxf.
341^a, and Rāmrāj:
Vāstuśāstra.
सनत्कुमार
Sakalagranthadīpikā lex.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Sanatkumāra (= Pali Sanaṃk°
doubtless in some sense to be identified with Skt. Sanatk°), n. or ep. of a (Mahā)brahman: Mv 〔ii.197.5〕 (vs
°ra-pratimo kumāro, mss. °rā, dyutimān ayaṃ)
〔iii.212.10〕 (vs
em., pṛcchāmi Brahmāṇaṃ °raṃ)
〔344.4〕 (vs
°ro, in 6 Brahmā).
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kun 'byed gzhon nu
सनत्कुमार
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मघवा वैजयिरथाश्वसेननृपनन्दनः ॥ ६९२ ॥
सनत्कुमारोऽथ शान्तिः कुन्थुररो जिना अपि ।
-wordlist-
मघवन् (पुं), वैजयि (पुं), अश्वसेननृपनन्दन (पुं), सनत्कुमार (पुं), शान्ति (पुं), कुन्थु (पुं), अर (पुं)
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: सनत्कुमारः
Root: सनत्कुमार
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ ब्रह्मणः पुत्रः
Meaning(s):
⇒ Son of Brahma
Shloka(s):
1|3|7|2 ► सनत्कुमारो वैधात्रो नारदः कलहप्रियः॥ (स्वर्गकाण्डः/यक्षाद्यध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|3|7|2 ⇢ सनत्कुमारः (सनत्कुमार) (पुं) ⇒ Son of Brahma ⇒ ब्रह्मणः पुत्रः
➠ 1|3|7|2 ⇢ वैधात्रः (वैधात्र) (पुं) ⇒ Epithet of Sanatkumār ⇒ ब्रह्मणः पुत्रः
Related word(s):
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ ब्रह्मा
जातिः ➡ अलौकिकचेतनः
Mahabharata
English
Sanatkumāra, a ṛshi, son of Brahmán. § 132 (Aṃśāvat.): I, 67, 2786 (incarnate as Pradyumna).--§ 140 (Purūravas): I, 75, 3146 (came from Brahmaloka to give Purūravas counsel which was rejected).--§ 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 441 (yogācāryaḥ, in the palace of Brahmán).--§ 367 (Pṛthūdaka): III, 83, 7017 (had praised the tīrtha Pṛthūdaka).--§ 373 (Prayāga): III, 85, 8213 (ºpramukhāḥ …paramarshayaḥ, in Prayāga).--§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 90, 8393 (praises Gaṅgādvāra).--§ 413 (Tīrthayātrāp.): III, 135, 10697 (had obtained success on the Gaṅgā).-§ 455 (Brāhmaṇamāhātmyak.): III, 185, 12700 (12702) (instructed some munis).--§ 581 (Bhīshmavadhap.): VI, 68, 3046 (ºpramukhaiḥ, praise Hari, i.e. Kṛshṇa).--§ 615u (Skanda): IX, 46, 2716 (Pitāmahasutaṃ prabhuṃ Sºṃ sarveshāṃ Brahmayoniṃ tam agrajaṃ, by some identified with Skanda).--§ 617b (Brahmaśiras): X, 12, 636 (incarnate as Pradyumna).--§ 637 (Rājadh.): XII, 47, 1595 (among the ṛshis who surrounded Bhīshma).--§ 692 (Mokshadh.): XII, 281, 10027 (mahāmuniḥ), 10030, 10086 (discourse with Vṛtra about emancipation and Vishṇu).--§ 694b (Jvarotpatti): XII, 284, 10217 (ºpramukhāḥ…maharshayaḥ).--§ 707 (Mokshadh.): XII, 319, 11784 (had instructed Viśvāvasu).--§ 715 (Śuka-Nāradasaṃv.): XII, 330, 12426 (a saying of his quoted).--§ 717b (Nārāyaṇīya)
XII, 340, 12901 (ºtvaṃ labhet, sc. Pradyumna (= manas))
341, 13078 (the fifth of the mind-born sons of Brahmán)
343, 13200 (ºgīlāḥ ślokāḥ, some ślokas of his are quoted)
349, V), 13587 (studied the religion [of Nārāyaṇa]
and communicated it to Vīraṇa).--§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 916 (ºo yoginām asi, sc. Śiva).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 14, 990.--§ 749 (do.): XIII, 88, 4250 (gāthāḥ …Sºo mayyapi abhāshate, some verses sung by him are quoted).--§ 768b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 147, 6850 (ºpramukhāḥ, sc. ṛshayaḥ).--§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII, 5, 160 (after death Pradyumna entered S.). Cf. Brahmayoni, Kumāra, Pitāmahasuta.
पुराणम्
English
सनत्कुमार / SANATKUMĀRA. One of the Sanakādis.
Vedic Reference
English
Sanat-kumāra is the name of a mythical sage in the Chān-
dogya Upaniṣad (vii. 1, 1
26, 2).
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सनत्कुमारः
Root: सनत्कुमार
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ always a youth or son of brahmA
Shloka(s):
1|1|51|1 ► सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ। (स्वर्गवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|51|1 ⇢ सनत्कुमारः (सनत्कुमार) (पुं)
➠ 1|1|51|1 ⇢ वैधात्रः (वैधात्र) (पुं)
Related word(s):
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ ब्रह्मा
जातिः ➡ अलौकिकचेतनः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सनत्कुमारः,
पुं,
 (सनतो ब्रह्मणः कुमारः ।)ब्रह्मणः पुत्त्रः । तत्पर्य्यायः । वैधात्रः २ । इत्य-मरः ॥
वैधातकिः ३ । इति भरतः ॥
धातृ-पुत्त्रः ४ वेधायः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
तन्नामव्युत्पत्तिर्यथा । सनत् ब्रह्मा तस्य कुमारःसनत्कुमारः । सन्नित्यकुमारस्तेन सनत्कुमारोवापीति स्वामिमतम् । इति भरतः ॥
तन्नाम-कारणम् । यथा, --“यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम् ।तस्मात् सनत्कुमारेति नामैतन्मे प्रतिष्ठितम् ॥
”इति महाभारते हरिवंशः ॥
* ॥
स च धर्म्मस्यौरसेन अहिंसायां जातः पश्चात्ब्रह्मणो दत्तपुत्त्रः । अयं साध्यगणः । यथा, --श्रीनारद उवाच ।“कोऽयं सनत्कुमारेति यस्योक्तं ब्रह्मणा स्वयम् ।तवापि तेन गदितं वद मामनुपूर्व्वतः ॥
पुलस्त्य उवाच ।धर्म्मस्य भार्य्याहिंसाख्या तस्यां पुत्त्रचतुष्टयम् ।सस्पाप्तं मुनिशार्द्दूल योगशास्त्रविचारकम् ॥
ज्येष्ठः सनत्कुमाराऽभूत् द्वितीयश्च सनातनः ॥
तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः ॥
सांख्यवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम् ।दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेष्ठं योगयुक्तं तपोनिधिम् ॥
ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसोऽपिकनीयसाम् ।ज्ञानमाद्यं महायोगं कपिलादिर्न चावदत् ॥
सनत्कुमारश्चाभ्येत्य ब्रह्माणं कमलोद्भवम् ।अपृच्छद्योगविज्ञानं तमुवाच प्रजापतिः ॥
कथयिष्यामि ते सांख्यं यदि पुत्त्रेति मे वचः ।शृणोषि कुरुषे तच्च ज्ञानं सांख्यं श्रुतो भव ॥
पितामहवचः श्रुत्वा साध्यः प्राह तपोधन ।सत्यं हि तव पुत्त्रोऽहं देव योगं वदस्व माम् ॥
तमुवाच महायोगी त्वन्मातापितरौ यदि ।दास्येते च ततः सूनुर्दायादो मेऽसि पुत्त्रकः ॥
सनत्कुमारः प्रोवाच दायादपरिकल्पना ।येषां हि भवता प्रोक्ता तान् मे व्याख्यातुमर्हसि ॥
तदुक्तं साध्यमुख्येन वाक्यं श्रुत्वा पितामहः ॥
प्राह प्रहस्य भगवान् शृणु वत्मेति नारद ! ॥
”इति वामने ५७ । ५८ अध्यायौ ॥
स च पञ्चहायनवयस्कः चूडादिसंस्कारवेद-सन्ध्याविहीनश्च । यथा, --“तच्छुत्वा सृञ्जयो राजा रत्नभूषणभूषिताम् ।गृहीत्वा कन्यकां रम्यां नारदाय ददौ मुदा ॥
गृहीत्वा च सभार्य्यं तं पुत्त्रं धाता मुदान्वितः ।प्रययौ ब्रह्मलोकञ्च देवेन्द्रैर्मुनिभिः सह ॥
तत्राजगाम नग्नश्च प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ।सनत्कुमारो भगवान् साक्षाच्च बालको यथा ॥
सृष्टेः पूर्व्वञ्च वयसा यथैवं पञ्चहायनः ।अचूडोऽनुपवीतश्च वेदसन्ध्याविहीनकः ॥
कृष्णेति मन्त्रं जपति यस्य नारायणो गुरुः ।अनन्तकालकल्पञ्च भ्रातृभिश्च त्रिभिः सह ॥
वैष्णवानामग्रणीशो ज्ञानिनाञ्च गुरोर्गुरुः ।आराद्द्वष्ट्वा नारदस्तं भ्रातरञ्च सतां वरम् ॥
सहसा शिरसा भूमौ दण्डवत् प्रणनाम तम् ।उवाच नारदं बालः प्रहस्य परमार्थकम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १२९ अध्यायः ॥
जिनमते द्वादशसार्व्वभौमान्तर्गतसार्व्वभोमभेदःइति हेमचन्द्रः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सनत्कुमार
पु०
 ६ त० । ब्रह्मणः पुत्त्रे मुनिभेदे अमरः ।तस्य नित्यकुमारत्वादपि तन्नामता यथोक्तम्“सृष्टेः पूर्वञ्च वयमा यथैव पञ्चहायनः । अचूडोऽनु-पवीतश्च वेदसन्ध्याविहीनकः । कृष्णेति मन्त्रं जपतियस्य नारायणो गुरुः । अनन्तकालकल्पञ्च भ्रातृभिश्चत्रिभिः सह । वैष्णवानामग्रलीशो चानिनाञ्च गुरोर्गुरुःब्रह्मव० श्रीकृष्णजन्मख० १२९ अ० ।
Capeller
German
सनत्कुमार
m.
 der ewige Knabe (N. eines
Rishi).
Stchoupak
French
सनत्-कुमार-
(v. l. सनात्°) °सुजात-
m.
n.
 de 2 Ṛṣi, fils
de Brahma.