| YouTube Channel

सद्यःशौचं (sadyaHzaucaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सद्यःशौचं,
क्ली,
 (सद्य एव शौचं शुद्धिः ।) तत्-क्षणाच्छद्धिः । यथा, --“शिल्पिनः कारवो वैद्या दासीदासाश्च भृत्यकाःअग्निमान् श्रोत्रियो राजा सद्यःशौचाः प्रकी-र्त्तिताः ॥
”इति गारुडे १०७ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च ।दातारो नियमी चेव ब्रह्मविद्व्रह्मचारिणौ ॥
सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यःशौचा उदाहृताः ।राजा चैवाभिषिक्तश्च प्रातः सत्रिण एव च ॥
यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च ।सद्यःशौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे वाप्युपद्रवे ॥
डिम्बाहवहतानाञ्च विद्युता पार्थिवर्द्दिजैः ।सद्यःशौचं समाख्यातं सजातिमरणे तथा ॥
अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वस्याप्यनाशके ।ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यःशौचं विधीयते ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे २२ अध्यायः ॥
* ॥
अपरञ्च । अथ सद्यःशौचम् । तत्र विष्णुः ।नाशौचं राज्ञां राजकर्म्मणि न व्रतिनां व्रते नसत्रिणां सत्रे न कारूणां स्वकर्म्मणि नराजाज्ञाकारिणां तदिच्छया न देवप्रतिष्ठा-विवाहयोः पूर्व्वसंवृतयोः इति । सत्रिणांनित्यप्रवृत्तान्नदानानां सत्रे अन्नदाने । कारवःसूपकाराद्याः । आदिपुराणे ।“सूपकारेण यत् कर्म्म करणीयं नरेष्विह ।तदन्यो नैव शक्नोति तस्माच्छुद्धः स सूपकृत् ॥
”कूर्म्मपुराणे ।“कारवः शिल्पिनो वैद्या दासा दास्यस्तथैव च ।दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्व्रह्मचारिणौ ।सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यःशौचा उदाहृताः ॥
”आदिपुराणे ।“शिल्पिनश्चित्रकाराद्याः कर्म्म यत् साधयन्त्युत ।तत् कर्म्म नान्यो जानाति तस्मात् शुद्धःस्वकर्म्मणि ॥
दासा दास्यश्च यत् कर्म्म कुर्व्वन्त्यपि च लीलया ।तदन्यो न क्षमः कर्त्तुं तेन ते शुचयः स्मृताः ॥
”चित्रकराद्यरूपाः शिल्पिनः । आद्यशब्दाच्चेल-निर्णेजकाद्याः । शातातपः ।“मूल्यकर्म्मकराः शुद्रा दासा दास्यस्तथैव च ।स्नाने शरीरसंस्कारे गृहकर्म्मण्यदूषिताः ॥
”स्मृतिः ।“सद्यःस्पृश्यो गर्भदासो भक्तिदासस्त्र्यहा-च्छुचिः ॥
”वैद्या अपि चिकित्सायामेव । तथा च स्मृतिः ।“चिकित्सको यत् कुरुते तदन्येन न शक्यते ।तस्मात् चिकित्सकः स्पर्शे शुद्धो भवतिनित्यशः ॥
”दातार आवश्यकप्रत्यहं गोभूमिहिरण्यादि-दाने प्रवृत्ताः । तेषां तद्दान एव । प्रत्यहंदानञ्च । दातव्यं प्रत्यहं पात्रे इति याज्ञ-वल्क्यात् । कादाचित्कदानकारिणान्तु दानेप्रक्रान्ते अशौचं नास्ति तावत् यावत्तत् कर्म्मकुर्व्वन्ति इति । हारलताप्येवम् । पूर्व्वसङ्कल्पित-द्रव्यदानेऽपि नाशौचम् । यथा च मिता-क्षरायाम् ।“पूर्व्वसङ्कल्पितं द्रव्यं दीयमानं न दुष्यति ॥
”इति ॥
आदिपुराणे ।“निवृत्ते कृच्छ्रहोमादौ ब्राह्मणादिषु भोजने ।गृहीतनियमस्यापि न स्यादन्यस्य कस्यचित् ॥
निमन्त्रितेषु विप्रेषु प्रारब्धे श्राद्धकर्म्मणि ।निमन्त्रणाद्धि विप्रस्य स्वाध्यायाद्विरतस्य च ।देहे पितृषु तिष्ठत्सु नाशौचं विद्यते क्वचित् ॥
”प्राजापत्यादिकृच्छ्रे समाप्ते होमयागजपेषुसमाप्तेषु सम्पूर्णार्थमवश्यं मया ब्राह्मणाभोजयितष्या इति गृहीतनियमो यस्तस्या-शौचेऽन्यकुलजातानामपि भुञ्जानानां दोषा-भावः । कस्यचिद्दातृभोक्त्वोरित्यर्थः । एवं प्रारब्ध-श्राद्धेऽपि क्वचिदित्यनेन दातृभोक्त्रोरशौचाभावः ।तथा च विष्णुः ।“व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽर्च्चने जपे ।आरब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकम् ॥
”इति ॥
पराशरः ।“दीक्षितेष्वभिसिक्तेषु व्रततीर्थपरेषु च ।तपोदानप्रसक्तेषु नाशौचं मृतसूतके ॥
”यजमानां सोमयागाङ्गदीक्षणीयेष्टौ कृतायांदीक्षितत्वं भवति तेन दीक्षणीयेष्ट्युत्तरकालंयजमानस्य यत् कर्म्म तत्राशौचं नास्ति ।अभिषिक्तेषु क्षत्त्रियनृपतिषु । तीर्थं गङ्गादि ।गुरुरिति कश्चित् ॥
कालमाधवीये कूर्म्मपुरा-णम् ।“काम्योपवासे प्रक्रान्ते अन्तरा मृतसूतके ।तत्र काम्यव्रतं कुर्य्यात् दानार्च्चनविवर्ज्जितम् ॥
”तत्र दानार्च्चनं स्वयं वर्ज्जयेत् अन्यद्वारा तुकारयेत् । तथा च मत्स्यपुराणम् ।“गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी च रजस्वला ।यदाशुद्धा तदान्येन कारयेत् क्रियते सदा ॥
”उपवासाचरणे गर्भादिपीडासम्भावनायां नक्तंभोजनं कुर्य्यात् ।“उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः ।अनभ्यासेन रोगाणां किमिष्टं व्रतमुच्यताम् ॥
”इति नारदप्रश्नानन्तरम् ।“उपवासष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते ।”इति मत्स्यपुराण एवेश्वरप्रतिवचनात् ।स्वयमशुद्धा शुद्धद्वारा पूजादिकं कारयेत् ।कायिकमुपवासादि सदा शुद्ध्यशुद्धिकाले स्वयंक्रियते । स्मृतिपरिभाषायामप्येवम् । विष्णुः ।“बहुकालिकसङ्कल्पो गृहीतश्च पुरा यदि ।सूतके मृतके चैव व्रतं तन्नैव दुष्यति ॥
”एतत्काम्यव्रतपरम् । नित्यानान्त्वारब्धानामना-रब्धानामविशेषेण कर्त्तष्यता । नाशौचमित्यनु-वृत्तौ ब्रह्मपुराणम् ।“नैष्ठिकस्याथवान्यस्य भिक्षार्थं प्रस्थितस्य च ॥
”नैष्ठिकस्य ब्रह्मचारिविशेषस्य । अन्यस्य चतुर्था-श्रमिणः । अशौचिभिक्षाग्रहणे दोषाभावः ।इति हारलताप्रभृतयः ॥
कौर्म्मे ।“सद्यःशौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपप्लवे ।डिम्बाहवहतानाञ्च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः ।सद्यःशौचं समाख्यातं शापादिमरणे तथा ॥
”उपप्लवे राजविप्लवे । औपसर्गिकात्यन्तमरक-पीडने च सद्यःशौचमुक्तम् । तथा च पराशरः ।“उपसर्गमृते चैव सद्यःशौचं विधीयते ।”अतएव ।“आपद्यपि च कष्टायां सद्यःशौचं विधीयते ।”इति याज्ञवल्क्यवचने अनिरुद्धभट्टशूलपाणि-प्रभृतिभिरौपसर्गिकात्यन्तमरकपीडायां सद्यः-शौचं विधीयते इत्युक्तम् । उपसर्गश्च त्रिवि-धोत्पातः । तथा च गर्गसंहिताबार्हस्पत्ययोः ।“अतिलोभादसत्याद्वा नास्तिक्याद्वाप्य-धर्म्मतः ।नरापचारान्नियतमुपसर्गः प्रवर्त्तते ॥
अतोऽपचारान्नियतमपवर्ज्जन्ति देवताः ।ताः सृजन्त्यद्भुतांस्तावद्दिव्यनाभसभूमिजान् ॥
त एव त्रिविधा लोके उत्पाता देवनिर्म्मिताः ।विचरन्ति विनाशाय रूपैः सम्भावयन्ति च ॥
”यद्यप्युपसर्गः स्मृतो रोगभेदोपप्लवयोरपीतिविश्वकोषादुपसर्गस्योभयवाचकत्वं तथाप्यत्रमुनिप्रयुक्तत्वेनान्तरङ्गत्वात् त्रिविधोत्पातात्म-कोपसर्गो गृह्यते न तु रोगविशेषात्मक इति ।एतेनोपसृजन्तीति व्युत्पत्त्या देहाभ्यन्तर एवयावद्वर्त्तते तावत्कालमरण एव सद्यःशौचं बहि-र्भावे व्रणपरम्परया मरणे सति स्वजात्युक्ता-शौचमेवेति त्र्यहमिति दर्शनस्मृतिसारप्रदीपाइति वाचस्पतिमिश्रोक्तं हेयम् । द्विजैर्ब्राह्मणैःशापादीत्यादिशब्देनाभिचारमृतस्य ग्रहणम् ।ब्रह्मकूर्म्मपुरणाभ्यां यद्ब्राह्मणहतस्याशौचा-भाव उक्तः स बुद्धिपूर्व्वकहनने बोद्धव्यः । प्रमाद-हते त्वशौचाद्यस्त्येव अन्यथा मरीचिवचनंनिर्व्विषयं स्यात् । यथा, --“विषशस्त्रश्वापदाहितिर्य्यग्ब्राह्मणघातिनाम्चतुर्द्दश्यां क्रिया कार्य्या अन्येषान्तु विगर्हिताविषादिसाहचर्य्यात् ब्राह्मणकृतघातोऽस्या-स्तीति प्रतीयते । यच्चात्र ये च वै ब्राह्मणैर्हताइति ब्रह्मपुराणीयं साधकत्वेनोपन्यस्तं श्राद्ध-विवेके तच्चिन्त्यम् ।“महापातकिनो ये च पतितास्ते उदाहृताः ।”इत्यत्तरार्द्धेन पातित्यमभिधाय तेषां श्राद्ध-निषेधात् । जावालः ।“दुर्भिक्षे राष्ट्रसम्पाते शस्त्रगोब्रह्मघातिते ।पतितेऽनशनप्रेते विदेशस्थे शिशौ न च ॥
”नाशौचमित्यर्थः । इति शुद्धितत्त्वम् ॥