| YouTube Channel

सत्यवती (satyavatI)

 
Monier Williams Cologne
English
सत्य—वती (अती),
f.
N.
 of the wife of Parāśara (Śāṃtanu) and mother of Vyāsa,
MBh.
Hariv.
Pur.
Pañcar.
of a daughter of Gādhi and wife of Ṛcīka (fabled to have become the Kauśikī river),
MBh.
Hariv.
R.
Pur.
of the wife of Nārada,
MBh.
of the wife of Śiva-rāja-bhaṭṭa,
Vās.
 , Introd.
of a river
=
 अच्छोदा,
Cat.
Apte Hindi
Hindi
सत्यवती
स्त्री*
 - -
एक मछुए की लड़की जो पराशर मुनि के सहवास से व्यास की माता बनी
L R Vaidya
English
satya-vatI {% f. %} the wife of Parāśara and mother of Vyāsa.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सत्यवती
noun
ऋचीकस्य पत्नी।
"सत्यवती विदुषी आसीत्।"
Synonyms:
 सत्यवती, मत्स्यगन्धा, मत्स्योदरी, योजनगन्धा, दाशेयी, मीनगन्धा
noun
एका धीवरकन्या यस्याः विवाहः राज्ञा शन्तनुना सह जातः।
"सत्यवत्याः अपेक्षापूर्त्यर्थे भीष्मः वचनबद्धः आसीत्।"
Synonyms:
 सत्यवती
noun
गाधेः पुत्री ।
"सत्यवत्याः उल्लेखः महाभारते हरिवंशे रामायणे पुराणे च अस्ति"
Synonyms:
 सत्यवती
noun
शिवराजभट्टस्य पत्नी ।
"सत्यवत्याः उल्लेखः वासवदत्तायाम् अस्ति"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्राचेतसस्तु वाल्मीकिर्वल्मीककुशिनौ कविः ।
मैत्त्रावरुणवाल्मीकौ वेदव्यासस्तु माठरः ॥ ८४६ ॥
द्वैपायनः पाराशर्यः कानीनो बादरायणः ।
व्यासोऽस्याम्बा सत्यवती वासवी गन्धकालिका ॥ ८४७ ॥
योजनगन्धा दाशेयी शालङ्कायनजा च सा ।
-wordlist-
प्राचेतस (पुं), वाल्मीकि (पुं), वल्मीक (पुं), कुशिन् (पुं), कवि (पुं), मैत्रावरुण (पुं), वाल्मीक (पुं), वेदव्यास (पुं), माठर (पुं), द्वैपायन (पुं), पाराशर्य (पुं), कानीन (पुं), बादरायण (पुं), व्यास (पुं), सत्यवती (स्त्री), वासवी (स्त्री), गन्धकालिका (स्त्री), योजनगन्धा (स्त्री), दाशेयी (स्त्री), शालङ्कायनजा (स्त्री)
Mahabharata
English
Satyavatī^1, daughter of Vasu and Adrikā, by Parāśara mother of Vyāsa, wife of Śāntanu and mother of Citrāṅgada and Vicitravīrya).--§ 61 (Sarpasattra): I, 55, †2103 (Kṛshṇasya…Sºyāḥ sutasya, i.e. Vyāsa).--§ 76 (Matsya): I, 63, 2398 (Matsya and S. were born by Adrikā from the seed of Vasu, S. had a fishy smell and was reared by a fisherman).--§ 77 (Vyāsa): I, 63, (2405), 2413, 2415 (by Parāśara mother of Vyāsa, by the grace of Parāśara she remained a virgin and emitted a sweet scent extending over a yojana, thence she was named Gandhavatī or Yojanagandhā (v. 2411--12)).--§ 156 (Pūruvaṃś.): I, 95, 3801 (by Śāntanu mother of Citrāṅgada and Vicitravīrya, formerly she had born Vyāsa).--§ 157 (do.): I, 95, 3805 (appointed Vyāsa to beget children, cf. § 171).--§ 165 (Satyavatīlābhop.): I, 100, 4043, 4044, 4045, 4055 (Śāntanu's receiving S. as his wife).--§ 166 (Citrāṅgadop.): I, 101, 4069, 4071 (mother of Citrāṅgada and Vicitravīrya).--§ 167 (Vicitravīryop.): I, 102, †4132, 4145.--§ 168 (Bhīshma-Satyavatī-saṃv.): I, 103, 4146, 4159, 4164 (Bhīshma consulted with S.).--§ 171 (Vicitravīryasutotpatti): I, 105, 4225, 4251, 4258, (4262), 4267
106, 4274, 4302 (asked by S. Vyāsa begat children on the widows of Vicitravīrya).--§ 174 (Dhṛtarāshṭravivāha): I, 110, 4365.--§ 178 (Pāṇḍu): I, 114, 4469, 4471.--§ 184 (do.): I, 119, 4614.--§ 194 (do.): I, 126, 4912.--§ 196 (Vyāsa): I, 128, 4975 (retired to the forest with her daughters-in-law).--§ 238 (Pañcendrop.): I, 197, 7318 (ºyāḥ sutaḥ, i.e. Vyāsa).--§ 573 (Ambopākhyānap.): V, 173, 5947, 5965
174, 5968, 5969
176, 6072, 6075 (repetition from § 166 foll.)
178, 7099
186, 7339.--§ 602 (Droṇavadhap.): VII, 192, 8881 (ṛsheḥ…Kṛshṇasya Sºyāḥ sutasya).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 350, 13639 (bore Vyāsa from Parāśara).--§ 778 (Aśvamedhikap.): XIV, 10, †292 (ºyāḥ sutasya, i.e. Vyāsa). Cf. Dāśeyī, Gandhakālī, Gandhavatī (I, 2411
V, 5976
XII, 8835 (ºyāḥ sutaḥ, i.e. Vyāsa)), Kālī, Satyā, Vāsavī, Yojanagandhā.
Satyavatī^2, daughter of Gādhi and wife of Ṛcīka. § 395 (Jamadagni): III, 115, 10153 (married to Ṛcīka), 10163 (mother of Jamadagni).--§ 565 (Gālavacarita): V, 117, 3973 (reme…yathā…Ṛcīkaḥ Sºyāñ ca), 119, 4005 (Gādheḥ sutāṃ, married to Ṛcīka).--§ 638b (Rāmopākhyāna): XII, 49, 1721, 1728, 1730, 1735, (1739), 1742, 1744 (married to Ṛcīka, birth of Jamadagni).--§ 721b (Viśvāmitrop.): XIII, 4, 206, 228, 229, 234, 235, 241 (do., do.). Cf. Gādheyī, Gādhisutā.
Satyavatī^3, wife of Nārada. § 565 (Gālavacarita): V, 117, 3974 (reme…yathā Sºyāñ ca Nāradaḥ).
पुराणम्
English
सत्यवती १ / SATYAVATĪ I. The mother of vyāsa.1) A short history. satyavatī was the daughter of the celestial maid adrikā. Because of a curse she lived as a fish in the river Ganges. Once the semen of King uparicaravasu happened to fall in the Ganges and this fish swallowed it in consequence of which it became pregnant. A fisherman caught this fish and cut it. He got two human babies, male and female from the stomach of the fish. The fisherman gave the two infants to the King who took the male child. This child later became the matsya King. The female child had the smell of fish. The King called her matsyagandhī (She who has the smell of fish) and gave her back to the fisherman, who took the child to his hut and brought her up as his daughter. As the child was dark in complexion the fisherman called her kālī. Thus the girl was known by two names kālī and matsyagandhī. Later she got the name satyavatī also.
The fisherman was engaged in the work of ferrying people across the river. matsyagandhī helped her father in this work. She became a full-bloomed young woman. One day the hermit parāśara came by that way and when he saw matsyagandhī, he fell in love with her. She ferried the hermit across the river. In the middle of the river parāśara created an artificial fog inside which parāśara took matsyagandhī as his wife. From that moment matsyagandhī became kastūrīgandhī (she who has the smell of Kastūrī (musk). kālī became pregnant and delivered instantly. parāśara, left the place after having blessed her that she would not lose her virginity.
The son born to kālī, immediately grew up to be a youth. After promising his mother that he would come to her when she thought of him, the youth went to the forest for penance. The name of the son was kṛṣṇa. This kṛṣṇa later became famous by the name vyāsa. satyavatī again engaged herself in helping her father.
One day śantanu, a King of the lunar dynasty came to the forest for hunting. The fragrance of musk emanating from the body of kastūrīgandhī spread throughout the whole forest. The King walked on through the forest tracing the origin of the smell of musk and reached the fisherman's hut. The King fell in love with satyavatī. The King had a son named bhīṣma by his first wife gaṅgā. bhīṣma made it easy for the King to marry satyavatī. Two sons citrāṅgada and vicitravīrya were born to śantanu by his wife satyavatī. citrāṅgada was killed in his boyhood. vicitravīrya became a youth and married ambikā and ambālikā the daughters of the King of kāśī. vicitravīrya met with untimely death before a child was born to him. When satyavatī saw that the family was about to become extinct, she thought of her son vyāsa, who instantly arrived at the palace. From vyāsa, ambālikā got the son pāṇḍu and ambikā, the son dhṛtarāṣṭra. Both the sons dhṛtarāṣṭra and pāṇḍu got married. pāṇḍu died. The death of her son struck heavily at the heart of satyavatī. She did not wish to live much longer after this. She mentioned about the fearful things yet to happen. Then taking her daughters-inlaw ambikā and ambālikā with her, satyavatī went to the forest to do penance and finally attained heaven. (M.B. Ādi Parva, Chapter 127). (For further details see under adrikā, vyāsa and śantanu).2) Names. Dāśeyī, gandhakālī, gandhavatī, kālī satyā, vāsavī, Yojanagandhā and such other words are used in the mahābhārata as the synonyms of satyavatī.
सत्यवती २ / SATYAVATĪ II. The sister of viśvāmitra. (See under jamadagni
para 2).
सत्यवती ३ / SATYAVATĪ III. A princess of the country of kekaya. She was the wife of triśaṅku and the mother of hariścandra. (mahābhārata, Dākṣiṇātyapāṭha, Sabhā Parva, Chapter 12).
सत्यवती ४ / SATYAVATĪ IV. It is mentioned in mahābhārata, Udyoga Parva, Chapter 117, Verse 15, that one satyavatī was the wife of nārada.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सत्यवती,
स्त्री,
 (सत्यमस्त्यस्येति । सत्य + मतुप् ।मस्य वः । ङीप् ।) व्यासमाता । तत्पर्य्यायः ।काली २ योजनगन्धा ३ गन्धकाली ४ झषो-दरी ५ व्यासमाता ६ सत्या ७ चित्राङ्गदप्रसुः ८विचित्रवीर्य्यसूः ९ कस्त्रा १० दासेयी ११ दास-नन्दिनी १२ । इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, भागवते । १ । ३ । २१ ।“ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥
”)नारदपत्नी । (यथा, महाभारते । ५ । ११७ । १५ ।“दमयन्त्यां नलश्चैव सत्यवत्याञ्च नारदः ॥
”)ऋचीकमुनिपत्नी । इति मेदिनी ॥
(यथा, हरि-वंशे । २७ । १८ ।“गाधेः कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवतीशुभा ।तां गाधिः काव्यपुत्त्राय ऋचीकाय ददौ प्रभुः ॥
”सत्यविशिष्टे, त्रि ॥
यथा, भागवते । ४ । २१ । ४६ ।“पुत्त्रेन जयते लोकानिति सत्यवती श्रुतिः ।ब्रह्मदण्डहतः पापो यद्वेणोऽत्यतरत्तमः ॥
”)ऋचीकपत्न्याः प्रमाणान्तरं यथा, --“ब्रह्मपुत्त्रो भृगुर्नाम ऋचीकस्तत्सुतोऽभवत् ।स भार्य्यार्थी चरन् भूमौ कान्यकुब्जं गतः पुरा ॥
ददर्श चारण्यगतं जह्नोर्वंशसमुद्भवम् ।कुशिकस्य सुतं गाधिं तपस्थं नृपसत्तमम् ॥
अरण्यस्थस्य तस्याथ पुत्त्रकामस्य भूभृतः ।सभार्य्यस्य सुता जज्ञे देवकन्यासमा गुणैः ॥
ऋचीको भृगुपुत्त्रस्तां भार्य्यार्थं समयाचत ।गाधिं नृपतिशार्द्दूलं स चोवाच नृपो मुनिम् ॥
एकतः श्यामकर्णानामश्वानां चन्द्रवर्च्चसाम् ।सहस्रमेकं यो दद्यात्तस्मै पुत्त्री प्रतीयते ॥
ऋचीक उवाच ।दास्याम्यश्वसहस्रन्तु तव राजंस्तथाविधम् ।कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्तदहमानये ॥
गङ्गाजलादुत्थितन्तु दत्तं सम्यक् प्रचेतसा ।आदायाश्वसहस्रं स मुनिर्गाधिमथाभ्ययात् ॥
तानश्वान् गाधिरादाय पुत्त्रीं सत्यवतीं स्वकाम्ऋचीकाय ददौ लक्ष्मीं केशवायेव सागरः ॥
ऋचीको गाधितनयां लब्ध्वा भार्य्यामनिन्दिताम्मुदितः स तया रेमे यथाकामं स्वमाश्रमे ॥
कृतदारं सुतं श्रुत्वा द्रष्टुं पुत्त्रं स्वकं भृगुः ।अथाजगाम मतिमान् स्नुषां दृष्ट्वा ननन्द च ॥
दम्पती तं समासीनं भृगुं देवगणार्च्चितम् ।पूजयित्वा समासीनं तस्थतुस्तौ कृताञ्जली ॥
ततो भृगुः स्नुषां स्वीयां सुप्रीत इदमब्रवीत् ।वरं वृणीष्व दास्यामि वाञ्छितं वरवर्णिनि ।अदेयं दुष्करं वापि यत्र ते वर्त्तते स्पृहा ॥
ततः सत्यवती पुत्त्रं तप आम्नायपारगम् ।मातुश्च वीरमतुलं पुत्त्रं वरमयाचत ॥
स चैवमस्त्वित्युक्त्वैव भूत्वा ध्यानपरस्तदा ।विश्वमावत्य मनसा यत्नात् श्वासं ससर्ज्ज सः ॥
तस्य निःश्वासवातात्तु निःसृतं वै चरुद्वयम् ।तस्यै तत् द्वितयं दत्त्वा भृगुस्तामिदमब्रवीत् ॥
चरुद्वयं गृहाण त्वं स्नुषे सत्यवति स्वयम् ।स्नात्वा ऋतौ ऋतौ माता तदा त्वञ्च करि-ष्यथः ॥
आलिङ्ग्याश्वत्थवृक्षं ते माता पुंसवनाय वै ।चरुमारक्तकं चमं सा भोक्ष्यति सुतस्ततः ॥
त्वञ्चोडुम्बरवृक्षन्तु समालिङ्ग्य सितं चरुम् ।भक्षस्वैतेन पुत्त्रस्ते भविष्यति सनातनः ॥
एवमुक्त्वा भृगुर्यातो यथेच्छं सापि संमुदम् ।अवाप मांत्रा महिता भर्त्रा पित्रा च भाविगी ॥
अथ स्नानदिनेऽश्वत्थमालिङ्ग्यारक्तकं चरुम् ।अद्यात् सत्यवती तस्या माता फल्गुं सितंचरुम् ॥
* ॥
परिवर्त्तन्तु तं ज्ञात्वा दिव्यज्ञानो भृगुर्म्मुनिः ।अथागत्थ स्नुषां तान्तु वचनञ्चेदमब्रवीत् ॥
विपर्य्ययस्त्वया भद्रे वृक्षालिङ्गनकर्म्मणि ।तथा चरुप्राशने च तत्रेदन्ते भविष्यति ॥
ब्राह्मणः क्षत्त्रियाचारस्तव पुत्त्रो भविष्यति ।क्षत्त्रियो ब्राह्मणाचारो मातुस्ते भविता सुतः ॥
इत्युक्त्वा भृगुणा साध्वी तदा सत्यवती भृगुम् ।पुनः प्रसादयामास पौत्त्रो मेऽस्त्विति तादृशः ।एवमस्त्विति प्रोक्त्वा स तत्रैवान्तर्द्दधे भृगुः ॥
अथ काले सुतं दीप्तं जमदग्निञ्च गाधिजा ।सुषुवे जननी तस्या विश्वामित्रं तपोधनम् ॥
जमदग्निस्ततो वेदान् चतुरः प्राप मा चिरम् ।प्रादुरासद्धनुर्व्वेदः स्वयं तस्मिन् महात्मनि ॥
विश्वामित्रोऽपि सकलान् वेदानपि तथाचिरात्धनुर्व्वेदं तथा कृत्स्नं विप्रश्चाभूत्तपोधनः ॥
जाज्वल्यमानस्तेजस्वी जमदग्निर्महातपाः ।वेदैस्तपोभिः स मुनीनत्यक्रामच्च सूर्य्यवत् ॥
”इति श्रीकालिकापुराणे जामदग्न्योपाख्याने८४ अध्यायः ॥