| YouTube Channel

सत्त्वम् (sattvam)

 
Apte
English
सत्त्वम् [sattvam], [सतो भावः] (Said to be
m.
 also in the first ten senses)
Being, existence, entity.
Nature, essence.
Natural character, inborn disposition
अच्योष्ट सत्त्वान्नृपतिश्च्युताशः
Bk.*
 3.2.
Life, spirit, breath, vitality, principle of vitality
उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम्
Rām.*
 2.48.2
चित्रे निवेश्य परिकल्पित- सत्त्वयोगा
Ś.*
 2.1.
Consciousness, mind, sense
वाक्च सत्वं च गोविन्द बुद्धौ संवेशितानि ते
Mb.
 * 12.46.4
Bg.*
 16.1
Bhāg.*
 7.15.41.
An embryo.
Substance, thing, wealth.
An elementary substance such as earth, air, fire
&c.
(also
m.
 ) A living or sentient being, animal, beast
वन्यान् विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान्
R.*
 2.8
15.15
किं नो$पत्यनिर्विशेषाणि सत्वानि विप्रकरोषि Ś7
Māl.
 9
यश्चासूनपि संत्यजेत् करुणया सत्त्वार्थमभ्युद्यतः Nāg.2.1.
An evil spirit, a demon, ghost
अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते
Rām.*
 2.33.1.
Goodness, virtue, excellence.
Truth, reality, certainty.
Strength, energy, courage, vigour, power, inherent power, the stuff of which a person is made
निजमेव सत्त्वमुपकारि साम्
Ki.*
 18. 14
Mb.
 * 12.313.17
क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे Subhāṣ.
R.*
 5.31
Mu.*
 3.22.
Wisdom, good sense.
The quality of goodness or purity regarded as the highest of the three Guṇas q. v.
(it is said to predominate most in gods and heavenly beings).
A natural property or quality, characteristic.
A noun, substantive.
Intellect (बुद्धि)
अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम्
Mb.
 * 12.24.18.
The subtle body of individual soul (लिङ्गशरीर)
गृहाणीव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः । कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं तु शाश्वतम् ॥
Mb.
 * 11.3.8.
Comp.
 -अनुरूप
a.
according to one's inborn disposition or inherent character
सर्वः कृच्छ्रगतो$पि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम्
Bh.*
 2.3.
according to one's means or wealth
सत्त्वानुरूपाहरणीकृतश्रीः
R.*
 7.32. (Malli's interpretation does not appear to suit the context). -आत्मन्
m.
 the individual soul (लिङ्गदेह)
वशे तिष्ठति सत्त्वात्मा सततं योगयोगिनाम्
Mb.
 * 12.253.6.
उत्साहः natural energy.
energy and courage.
उद्रेकः excess of the quality of goodness.
pre-eminence in strength or courage. -गुणः the quality of purity or goodness. -तनुः epithet of Viṣṇu
श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः
Bhāg.*
 1.2.23. -धातुः the animal sphere. -धामन् epithet of Viṣṇu.
योगः dignity
Kau.
A.
 1.9.
association with life
चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा
Ś.*
 2.1. -लक्षणम् signs of pregnancy
तत्कथमिमामभिव्यक्तसत्त्वलक्षणां ... प्रतिपत्स्ये
Ś.*
 5. -लोकः a world of living beings. -विप्लवः loss of consciousness.
विहित caused by nature.
caused by goodness.
virtuous, upright. -संशुद्धिः
f.
 purity or uprightness of nature
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः
Bg.*
 16.1. -संपन्न
a.
endowed with goodness, virtuous.
equable, evenminded.
संप्लवः loss of strength or vigour.
universal destruction.
सारः essence of strength.
a very powerful person. -स्थ
a.
being in the nature of things.
inherent in animals.
animate.
characterized by goodness, good, excellent. -स्थः a Yogi
कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्त्वस्था समदर्शिनः
Mb.
 * 12.238.6.
Apte Hindi
Hindi
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"होने का भाव, अस्तित्व, सत्ता"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"प्रकृति, मूलतत्त्व"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"स्वाभाविक चरित्र, सहज स्वाभाव"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"जीवन, जीव, प्राण, जीवनी शक्ति, प्राणशक्ति का सिद्धान्त"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"चेतना, मन, ज्ञान"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
भ्रूण
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"तत्त्वार्थ, वस्तु, सम्पत्ति"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"मूलतत्त्व, जैसे कि पृथ्वी, वायु, अग्नि आदि"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"प्राणधारी जीव, जानदार, जन्तु"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"भूत, प्रेत, पिशाच"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"भद्रता, सद्गुण, श्रेष्ठता"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"सचाई, वास्तविकता, निश्चय"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"सामर्थ्य, ऊर्जा, साहस, बल, शक्ति, अन्तर्हित शक्ति, वह तत्त्व जिससे पुरुष बनता है, पुरुषार्थ"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"बुद्धिमत्ता, अच्छी समझ"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"भद्रता और शुचिता का सर्वोत्तम गुण, सात्त्विक"
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
स्वाभाविक गुण या लक्षण
सत्त्वम्
नपुं*
 - सतो भावः सत् + त्व
"संज्ञा, नाम"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 रसः, सारः, सारम्, सत्त्वम्
noun
कस्यापि पदार्थस्य मुख्यं तत्वम्।
"रसाः विविधप्रकारकाः सन्ति।"
Synonyms:
 अर्कः, सारः, रसः, सत्त्वम्
noun
आसवन-संघनके कस्यापि आसवः ऊष्णीकृत्य तस्य बाष्पात् सम्प्राप्तः द्रवः।
"पोदिनायाः अर्कः अन्नविकारे बहुगुणकारी अस्ति।"
Synonyms:
 रसः, द्रवः, सत्त्वम्, निर्यासः
noun
वृक्षेभ्यः स्रवमाणः द्रवपदार्थः।
"केषाञ्चित् वृक्षाणां रसः औषधरूपेण प्रयुज्यते।"
Synonyms:
 सत्यम्, तथ्यम्, ऋतम्, सम्यक्, अवितथम्, तत्त्वम्, तत्त्वार्थम्, यथार्थवचमन्, याथार्थ्यम्, सत्त्वम्, सत्ता, परमार्थः, पूतम्
noun
तद् वचनम् यद् यथार्थम् न्यायसङ्गतम् धर्मसङ्गतं च
"सत्यस्य रक्षणाय तैः स्वस्य प्राणाः अर्पिताः। / वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात् क्रतुः वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्यं पुत्रशतात् किल।"
Synonyms:
 वस्तुः, भूतम्, अभिभूतम्, सत्त्वम्, सत्ता, भावः
noun
वास्तविकी सत्ता।
"वायुः इति अमूर्तं वस्तु। / किं वस्तु विद्वन् गुरवे प्रदेयम्।"
Synonyms:
 पदार्थः, वस्तु, द्रव्यम्, सत्त्वम्
noun
यद् सपिण्डं साकारं वा अस्ति।
"दुग्धं पेयं पदार्थम् अस्ति।"
Synonyms:
 शक्तिः, सत्त्वम्, सामर्थ्यम्, बलम्, क्षमता, ऊर्जः, वीर्यम्, विक्रमः
noun
तत् तत्त्वम् यस्य प्रभावेण किमपि कार्यं कर्तुं कारयितुं वा शक्यते।
"अस्मिन् कार्ये तव शक्तिं ज्ञास्यामि।"