| YouTube Channel

सत्त्वं (sattvaM)

 
Apte 1890
English
सत्त्वं [सतो भावः] (Said to be m. also in the first ten senses) 1 Being, existence, entity.
2 Nature, essence
3 Natural character, inborn disposition.
4 Life, spirit, breath, vitality, principle of vitality
Ś. 2. 9.
5 Consciousness, mind, sense.
6 An embryo.
7 Substance, thing, wealth.
8 An elementary substance, such as earth, air, fire &c.
9 A living or sentient being, animal, beast
वन्यान् विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् R. 2. 8
15. 15
किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि Ś. 7
Māl. 9.
10 An evil spirit, a demon, ghost.
11 Goodness, virtue, excellence.
12 Truth, reality, certainty.
13 Strongth, energy, courage, vigour, power, inherent power, the stuff of which a person is made
क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे Subhāṣ.
R. 5. 31
Mu. 3. 22.
14 Wisdom, good sense.
15 The quality of goodness or purity regarded as the highest of the three Guṇas q. v.
(it is said to predominate most in gods and heavenly beings).
16 A natural property or quality, characteristic.
17 A noun, substantive.
Comp.
अनुरूप a. {1} according to one's inborn disposition or inherent character
Bh. 2. 30. {2} according to one's means or wealth
R. 7. 32 (Malli.'s interpretation does not appear to suit the context).
उत्साहः {1} natural energy. {2} energy and courage.
उद्रेकः {1} excess of the quality of goodness. {2} pre-eminence in strength or courage.
लक्षणं signs of pregnancy
Ś {5}
विप्लवः loss of consciousness.
विहित {1} caused by nature. {2} caused by goodness. {3} virtuous, upright.
संशुद्धिः f. purity or uprightness of nature.
संपन्न a. endowed with goodness, virtuous. {2} equable, even-minded.
संप्लवः {1} loss of strength or vigour. {2} universal destruction.
सारः {1} essence of strength {2} a very powerful person.
स्थ a. {1} being in the nature of things. {2} inherent in animals. {3} animate. {4} characterized by goodness, good, excellent.
Hindi
Hindi
शक्ति
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सत्त्वं,
क्ली,
 (सतो भावः । सत् + त्व ।) प्रकृते-र्गुणविशेषः । अत्र सत्त्वं प्रकाशकज्ञानं सुख-हेतुः । सतो भावः सत्त्वम् । त्वतौ भावे इति त्वंनिपातनात्तलोप इति केचित् । सत्त्वं हितकारमिति बहवः । इत्यमरभरतौ ॥
* ॥
(यथा, मनुः । १२ । २४ ।“सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रीन् विद्यादात्मनो गुणान् ।र्यैर्व्याप्येमान् स्थितो भावान् महान् सर्व्वान-शेषतः ॥
”)महाभारतमते सुखजनकगुणः । तस्य धर्म्माः ।प्रसादः १ हर्षः २ प्रीतिः ३ असन्देहः ४धृतिः ५ स्मृतिः ६ । इति मोक्षधर्म्मः ॥
द्रव्यम् ।असुः । (यथा, रामायणे । २ । ६० । १ ।“ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः ।धरण्यां गतसत्त्वेव कौशल्या सूतमब्रवीत् ॥
)”व्यवसायः ! इत्यमरः ॥
पिशाचादिः । (यथा, रामायणे । २ । ३३ । १० ।“अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते ।न हि राजा प्रियं पुत्त्रं विवासयितुमर्हति ॥
”)बलम् । (यथा, रघुः । ४ । ७२ ।“शशंस तुल्यसत्त्वानां सैन्यघोषेऽप्यसम्भ्रमम् ।गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्त्यावलो-कितम् ॥
”)स्वभावः । (यथा, किराते । १२ । ३९ ।“सत्त्वविहितमतुलम्भुजयो-र्बलमस्य पश्यत मृधेऽधिकुप्यतः ॥
”)आत्मा । चित्तम् । इति मेदिनी ॥
रसः । आयुः ।इति धरणिः ॥
कुबेरः । इति हेमचन्द्रः ॥
धनम् । आत्मता । इति शब्दरत्नावली ॥