| YouTube Channel

सत्त्रं (sattraM)

 
Apte 1890
English
सत्त्रं [सद्-ष्ट्रन्] (usually written सत्रं) 1 A sacrificial session, especially one lasting from 13 to 100 days.
2 A sacrifice in general.
3 An oblation, offering, or gift.
4 Liberality, munificence.
5 Virtue.
6 A house, residence.
7 Covering.
8 Wealth.
9 A wood, forest
Ki. 13. 9.
10 A tank, pond.
11 Fraud, cheating.
12 A place of refuge, asylum, covert.
Comp.
अपश्रयः a place of refuge, asylum.
अयनं (णं) a long sacrificial session.
परिवेषणं distribution of food at a sacrifice.
शाला an alms-house.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सत्त्रं,
क्ली,
 (सतः साधून् त्रायते इति । त्रै + कः ।यद्वा, सीदन्ति सज्जना यत्र । सद गतौ +“गुधृवीपचिवचीति ।” उणा० ४ । १६६ । इतित्रः ।) यज्ञः । (यथा, भनुः । ८ । ३०३ ।“अभयस्य हि यो दाता संपूज्यः सततं नृपः ।सत्त्रं हि वर्द्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणम् ॥
”)सदादानम् । आच्छादनम् । अरण्यम् । (यथा, किराते । १३ । ९ ।“अयमेव मृगव्यसत्त्रकामःप्रहरिष्यन् मयि मायया समस्थे ।पृथुभिर्ध्वजिनीरवैरकार्षीत्चकितोद्भ्रान्तमृगाणि काननानि ॥
”)कैतवम् इति मेदिनी ॥
(यथा, महाभारते ।४ । ३६ । ३८ ।“सत्त्रेण नूनं छन्नं हि चरन्तं पार्थमर्ज्जुनम् ।उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्य्यातो नगरात्बहिः ॥
”)धनम् । गृहम् । दानम् सरोवरम् । इत्यने-कार्थकोषः ॥
यागविशेषः । यथा, --“नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः ।सत्त्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसमभासत ॥
कलिमागतमाज्ञाय क्षेत्रेऽस्मिन् वैष्णवे वयम् ।आसोना दीर्घसत्रेण कथायां सक्षणा हरेः ॥
”इति श्रीभागवते १ स्कन्धे १ अध्यायः ॥
* ॥
द्वादशाहसाध्यसत्त्रं यथा । ज्योतिष्टोमे द्वादश-गोशतदक्षिणाविभागः षोडशर्त्विजां तद्विकृती-भूते सत्त्रात्मके द्वादशाहसाध्ये शतेनाद्धिनीदीक्षयन्तीत्यादिदर्शनेन निर्णीयते । तच्च सावन-मानेन कर्त्तव्यम् । यथा, --“सत्त्राण्युपास्यान्यथ सावनेनलौक्यञ्च यत् स्याद्व्यवहारमर्म्म ।”इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
सदक्षिणं सततान्नदानम् । तन्निन्दकस्पशनादि-निषेधो यथा, --“नालपेज्जनविद्विष्टान् वीरहीनां तथा स्त्रियम् ।देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञसत्त्रादिनिन्दकैः ।कृत्या तु स्पर्शनालापं शुद्ध्येतार्कावलोकनात् ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे सदाचाराध्यायः ॥
सत्त्रं सदक्षिणं सततान्नदानम् । इति तट्टीका ॥
सत्त्रं, [म्]
व्य,
 सह । इति शब्दरत्नावली जटा-धरश्च ॥