सङ्क्रान्ति (saGkrAnti)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 सङ्क्रान्ति f.
  (-न्तिः)
	 1. The actual passage of the sun or other planetary
bodies from one sign of the zodiac into another.
	 2. Passage in
general,  proceeding from one time or condition or life to another, 
from one place to another,  &c.
	 3. Going,  proceeding in general.
	 4.
Meeting together,  union. 
	 5. Transference,  imparting.
	 6. The
power of teaching or transference.
	 7. Imitation,  reflection. 
 E.
  सम्
before क्रम् to go,  aff.
   क्तिन् ।

Capeller Eng

English

 संक्रान्ति f.
  passage or entrance into
 transfer, 
transition. 

Yates

English

 स-ङ्क्रान्ति (न्तिः) 2.
f.
  Passage of the
sun,  &c. from one sign to an-
other
 passing on
 mental pro-
cess.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti  f.
   image  
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti  f.
   transference to   
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti  f.
   going from one place to another  
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti  f.
   transference of an art   
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti  f.
   course or passage or entry into  
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti  f.
   reflection   
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti  f.
   passage of the sun or a planet from one sign or position in the heavens into another  
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti  f.
   transferring to a picture     
            

Wilson

English

 सङ्क्रान्ति
f.
  (-न्तिः)
1 The actual passage of the sun or other planetary bodies from one sign of the
zodiac into another.
2 Passage in general,  proceeding from one time or condition of life to
another,  from one place to another,  &c.
3 Going,  proceeding in general.
4 Imitation,  reflexion. 
E.
  सम् before क्रम to go,  aff.
   क्तिन्.

Apte 1890

English

 संक्रांतिः f. 1 Going together,  union. 
2 Passage from one point to another,  transition. 
3 The passage of the sun or any planetary body from one zodiacal sign into another. 
4 Transference,  giving over (to another)
 संपातिताः… पयसो गंडूषसंक्रांतयः U. 3. 16. 
5 Transferring or communicating (one's knowledge to another),  power of imparting (instruction to another)
 विवादे दर्शयिष्यंतं क्रियासंक्रांतिमात्मनः M. 1. 19
 शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था संक्रांतिरन्यस्य विशेषयुक्ता 1. 16. 
6 Image,  reflection. 
7 Depicting. 

Monier Williams Cologne

English

 सं-क्रान्ति f.
  going from one place to another,  course or passage or entry into,  transference to (loc.   or comp. ),  Kāv.
 
 MārkP.
  

 (in astron.
  ) passage of the sun or a planet from one sign or position in the heavens into another (e.g. उत्तरायण-स्°,  ‘passage of the sun to its northern course’ [cf.   कूट-स्°]
 a day on which a principal Saṃkrānti occurs is kept as a festival,  See RTL.
   428),  Sūryas.
 

 transference of an art (from a teacher to a pupil),  Mālav.
  i,  15,  18

 transferring to a picture,  image,  reflection,  W.
 

 =
  -वादिन्,  Buddh.
 

Monier Williams 1872

English

 सङ्-क्रान्ति,  इस्,  f. going or meeting together, 
union
 going from one place to another,  proceeding, 
procession,  passage,  proceeding from one condition
of life to another
 passage of the sun or planetary
bodies from one sign into another,  (कूट-स्°,  the
sun's entrance into another zodiacal sign after mid-
night)
 transferring to a picture,  image,  reflection.
—सङ्क्रान्ति-चक्र,  अम्,  n. an astrological diagram
marked with the Nakṣatras and used for foretelling
good or bad fortune.

Benfey

English

 संक्रान्ति संक्रान्ति,  i. e. सम्-क्रम् +
ति,  f.
 
 1. Union,  Mālat. 153,  17
Utt. Rāmac. 63,  4 (imbibing).
 2. Passage from
one point to another.
 3. The passage
of the sun or planetary bodies from
one sign of the zodiac to another.
 4.
Proceeding,  Mālav. d. 15
 18.
 5. Imi-
tation. 
 6. Reflection. 
 -- Comp.
  उत्त-
रायण-,  i. e.
उत्तर-अयन-,  f.
  the sun's
entrance into its northern journey, 
Pañc. 119,  1.
सूर्य-,  f.
  the sun's
entrance into a new sign. 

Hindi

मकर sankraant का त्योहार

Apte Hindi

Hindi

सङ्क्रान्तिः
स्त्री*
  - सम् + क्रम् + क्तिन्
"संगमन,  मेल"

सङ्क्रान्तिः
स्त्री*
  - सम् + क्रम् + क्तिन्
"एक बिन्दु से दूसरे बिन्दु तक का मार्ग,  अवस्थांतर"

सङ्क्रान्तिः
स्त्री*
  - सम् + क्रम् + क्तिन्
सूर्य या किसी और ग्रहपुंज का एक राशि से दूसरी राशि में जाने का मार्ग

सङ्क्रान्तिः
स्त्री*
  - सम् + क्रम् + क्तिन्
"स्थानान्तरण,  सौंपना"

सङ्क्रान्तिः
स्त्री*
  - सम् + क्रम् + क्तिन्
"हस्तान्तरित करना,  विद्यादान की शक्ति"

सङ्क्रान्तिः
स्त्री*
  - सम् + क्रम् + क्तिन्
"प्रतिमा,  प्रतिबिंब"

सङ्क्रान्तिः
स्त्री*
  - सम् + क्रम् + क्तिन्
चित्रण

L R Vaidya

English

 saMkrAMti {% f. %} 1. Going or meeting together,  union
passage from one point to another
the passage of the sun through the zodiacal signs
transference,  imparting,  पयसो गंडूषसंक्रांतयः Ut.iii.,  विवादे दर्शयिष्यंतं क्रियासंक्रांतिमात्मनः Mal.i.
 (hence) 5. the power of teaching or transference,  संक्रांतिरस्य य विशेषयुक्ता Mal.i.
reflection
imitation.

Indian Epigraphical Glossary

English

 saṅkrānti (CII 3
 IA 17),  same as saṅkramaṇa (q. v.).
(IE 7-1-2),  ‘twelve’.

Lanman

English

 saṃkrānti,  f. an entering,  esp. entering
of the sun upon a new zodiacal sign.
[√kram + sam,  cf. 1157^1 w. 955a.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 संक्रान्ति f. °Abbild,  Śrīk. IV,  52.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 सङ्क्रान्तिः,  स्त्री,
   (सं + क्रम + क्तिन् ।) राश्य-न्तरसंयोगानुकूलव्यापारः । यथा,  --“नाडीनक्षत्रदिवसे रविभौमशनैश्चराः ।सङ्क्रान्तिं यस्य कुर्व्वन्ति तस्य क्लेशोऽभिजायते ॥
इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
रविसंक्रान्तिर्यथा । भविष्यमात्स्यज्योतिषेषु ।“मृगकर्क्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने ।विषुवती तुलामेषे गोलमध्ये तथापराः ॥
”मृगो मकरः । गोलो राशिचक्रम् ।“धनुर्म्मिथुनकन्यासु मीने च षडशीतयः ।वृषवृश्चिकसिंहेषु कुम्भे विष्णुपदी स्मृता ॥
”देवीपुराणम् ।“यावद्विंशकला भुक्तास्तत् पुण्यं चोत्तरायणे ।निरंशे भास्करे दृष्टे दिनान्तं दक्षिणायने ॥
अर्द्धरात्रे त्वसंपूर्णे दिवा पुण्यमनागतम् ।अर्द्धरात्रे व्यतीते तु विज्ञेयं चापरेऽहनि ॥
संपूर्णे चार्द्धरात्रे च उदयेऽस्तमयेऽपि वा ।मानार्द्धं भास्करे पुण्यमपूर्णे शर्व्वरीदले ॥
सम्पूर्णे तूभयोर्ज्ञेयमतिरेके परेऽहनि ।षडशीतिमुखेऽतीते वृत्ते च विषुवद्वये ॥
भविष्यत्ययने पुण्यमतीते चोत्तरायणे ।आदौ पुण्यं विजानीयात् यद्यभिन्ना तिथि-र्भवेत् ॥
”विंशकला विंशतितमी कला संक्रान्तिक्षणादूर्द्ध्वंयावद्भवति तावत् पुण्यम् । निरंशेऽंशशून्येसंक्रान्तिकाले हि भास्करोऽंशरहितो भवतितस्मिन् दृष्टे दिवेति यावत् । दिनञ्च दिनकर-करसंस्कृतास्त्रिंशन्नाडिका इति ज्योतिर्विदः ।तदन्तं तत्समाप्तिं यावत् तावत् पुण्यम् । तथाच बृहद्वशिष्ठः । त्रिंशत्कर्क्कटके नाड्यो मकरेविंशतिः स्मृताः । नाडी दण्डः ।“उत्पलाद्विपलं षष्ट्या विपलात्तु पलं नयेत् ।पलात्षष्ट्या नयेन्नाडीं तत्षष्ट्या तु रवेर्द्दिनम् ॥
”इति सिद्धान्तसन्दर्भात् ॥
ततश्च देवीपुराणबृहद्वशिष्ठयोरेकवाक्यतयाकलानाड्योः पर्य्यायता ॥
 * ॥
 रात्रिसंक्रमणेत्वाह अर्द्धरात्रे त्विति । असम्पूर्णे कलान्यूना-र्द्धरात्रे ।“कलान्यूनार्द्धरात्रे तु यदि संक्रमणं भवेत् ।तदहः पुण्यमिच्छन्ति गार्गगालवगातमाः ॥
”इति कृत्यचिन्तामणिवर्षकृत्यधृतगर्गवचनात् ।कालकौमुद्याञ्च गालवेत्यत्र हारीत इति पाठः ।ततश्च कलान्यूनार्द्धरात्राभ्यन्तरे द्वादशस्वेवसंक्रान्तिषु अनागतं नागतं संक्रमणेन यत्रदिवा तदेव पुण्यं पुण्यजनकम् । तत्तु पूर्व्वदिनंतदैव संक्रान्तेरनागतत्वसन्भवात । तेन संक्र-मणकालादर्व्वागेव दिवापरार्द्धे स्नानादिकंकर्त्तव्यमित्यर्थः । अर्द्धरात्रे व्यतीते कालाधिकार्द्धरात्रे व्यतीते । संपूर्णे अर्द्धरात्रे रात्रिमध्य-कलयोः । कलान्यूनार्द्धरात्रे त्विति वचना-नन्तरं भुजबलभीमे ।‘अर्द्धरात्रे कलाधिक्ये यदा स क्रमते रविः ।तदोत्तरदिनं ग्राह्य स्नानदानजपादिषु ॥
अद्ध रात्रे तु संपूर्णे यदा संक्रमते रविः ।प्राहुद्दिनद्वय पुण्यं त्यक्त्वा भकरकर्क्कटौ ॥
”इति वचनाभ्या तथा प्रतीतेः । कालविवेकेकालकौमुद्याञ्च शातातपजावाली ।“पूर्णे चेदर्द्धरात्रे तु रविसंक्रमण भवेत् ।प्राहुर्द्दिनद्वयं पुण्यं त्यक्त्वा मकरकर्क्कटौ ॥
”एतयोर्व्यवस्था आह कालमाधवीये भविष्यो-त्तरीयम् ।मियुनात् कर्किसंक्रान्तिर्यदि स्यादंशुमालिनः ।प्रदोषे वा निशीथे वा कुर्य्यादहनि पूर्व्वतः ॥
कार्म्मुकन्तु परित्यज्य झष संक्रमते रविः ।प्रभात वार्द्धरात्रे वा स्नान कुर्य्यात् परेऽहनि ॥
”ततश्च रात्रिमध्यदण्डद्वयात्मकार्द्धरात्रसंक्रान्ता-वदयेऽस्तमयऽपि वा इत्यनेन उदयोपक्रममस्त-मयान्तञ्च मानार्द्धं पुण्यम् । एवञ्चोभयदिनेपुण्यकाले पूर्व्वदिनाकरण एव परदिने ।“श्वः कार्य्यसद्य कत्तव्य पूर्व्वाह्णे चापराह्णिकम् ।न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम् ॥
”इति लिङ्गपुराणात् मोक्षधर्म्माच्च ॥
तत्रापि दक्षिणायने पूर्व्वदिनार्द्धमात्रमितिविशेषः । उत्तरायणे परदिनार्द्धमात्रमितिविशेषः । मानार्द्धमिति भास्करे भास्करोप-लक्षिते काले दिवेति यावत् तस्मिन् संक्रमणे-ऽपि मानार्द्धं पुण्यम् । एतच्च विषुवषडशीति-विषयम् ! अयनकालयोः पूर्व्वमुक्तत्वात् विष्णु-पद्याञ्चोभयतः षोडशकलानां पञ्चदशनाडि-कानां वा पुण्यत्वस्य शातातपादिवचनेन वक्ष्य-माणत्वात् । तेन दिवासंक्रमण एवायनादित्वेनपुण्यकाले विशेषः । रात्रिसंक्रमणे तु अर्द्ध-रात्रीयमकरकर्क्कटसंक्रमणव्यतिरिक्ते सर्व्वेषांतुल्यतेति । अपूर्णे शर्व्वरीदले कलान्यूनार्द्धरात्रेइत्यत्रापि मानार्द्धमित्यनुषज्यते । दिवापुण्य-मिति यत् प्रागुक्तं अत्र तदेव मानार्द्धत्वेनविशेषितमित्यपुनरुक्तिः । एवमुदयास्तमयेयन्मानार्द्धं पुण्यं तत् किमेकदिने दिनयोर्व्वेतितत्राह संपूर्णे तूभयोरिति उभयोः पूर्व्वापर-दिनयोर्म्मानार्द्धं पुण्यं तेन पूर्व्वदिनस्यास्तम-यपर्य्यन्तं परदिनस्य उदयमारभ्य मानार्द्धंपुण्यमित्यर्थः । अतिरेके अर्द्धरात्रात् परतःसंक्रमणे परेऽहनि मानार्द्बं पुण्यमित्यनुष-ज्यते । मानार्द्धन्तु प्रहरद्वयम् ।“अर्द्धरात्रादधस्तस्मिन् मध्याह्नस्योपरिक्रिया ।ऊर्द्ध्वं संक्रमणे भानोरुदयात् प्रहरद्वयम् ।पूर्णार्द्धरात्रसंक्रान्तौ द्वे दिनार्द्धे तु पुण्यदे ॥
”इति स वत्सरप्रदीपगङ्गावाक्यावलीधृतवशिष्ठ-सौरधर्म्मवचनैकवाक्यत्वात् !“अर्द्धरात्रादधश्चैव दिनार्द्धस्योपरि क्रिया ।ऊर्द्धं संक्रमणे भानोरुदयात् प्रहरद्बयम् ॥
”इति भोजराजकृत्यचिन्तामणिधृतैकवाक्यत्वाच्चअधः पूर्व्वं ऊर्द्ध परत । क्रिया स्नानादिका ।एवञ्च गर्गवचनस्थतदहरिति यामद्वयपरम् ।अन्यथा मूलभूतश्रुत्यन्तरकल्पनापत्तेः । एवञ्चषडशीतिमुखेऽतीते इत्यादि दिवासंक्रमण-विषयम् । तेन दिवा षडशीतिसंक्रमणे भूतेभविष्यन्मानार्द्धं पुण्यं एवं विषुवद्वयेऽपि ।दिवोत्तरायणेऽपि भविष्यद्विंशतिदण्डानांपुण्यत्वम् । अत्रीत्तरायणस्य पृथगभिधानात्अयन इति पद दक्षिणायनपरं गीवलीवर्द्दन्या-यात् । तेन दिवा दक्षिणायने भविष्यति भूत-त्रिंशद्दण्डानां पुण्यत्वम । एवञ्च षडशीत्या-दिष्वप्यवकाशमलभमानम् ।“अर्व्वाक् षोडश विज्ञया नाड्यः पश्चाच्चषोडश ।कालः पुण्योऽकसक्रान्तेर्व्विद्वद्भिःपरिकीत्तितः ॥
”इति शातातपोयम् ।“अतीतानागतो भोगो नाड्यः पञ्चदश स्मृताः ।”इति देवीपुराणीयञ्च वचन दिवा विष्णपदीविषयम् । अतएव जावालिबृहद्वशिष्ठौ ।“पुण्यायां विष्णुपद्याञ्च प्राक् पश्चादपि षोडश ।”अर्द्धरात्रे विशेषमाह आदावित्यादि । अर्द्धरात्र-संक्रान्तावादौ पूर्व्वदिन एव मानार्द्धं पुण्यम् ।यद्यभिन्ना संक्रान्तिकाले पूर्वदिने च एकैवतिथिर्भवेत् तेन मध्यरात्रे संक्रमणेयदुमयदिन-मानार्द्धं पुण्यमुक्तं तद्भिन्नतिथिविषयम् । अतीतेपुनरर्द्धरात्रे पूर्वेणाह्ना तिथ्यभेदेऽपि परदिनस्यैवपूर्व्वार्द्धं पुण्यमिति तात्पर्य्यार्थः ॥
 एवञ्च रात्रि-संक्रान्तौ दिन एव पुण्यत्वाभिधानात् ।“राहुदर्शनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु ।स्नानदानादिकं कुर्य्युर्निशि काम्यव्रतेषु च ॥
”इति देवलेन दिनसंक्रमणस्य रात्रिप्रविष्टपुण्य-कालांशे सक्रान्तिनिमित्तेन स्नानदानादिविधीयते इति ॥
 * ॥
 यत्तु ।“मन्दा मन्दाकिनी ध्वाङ्क्षी घोरा चैव महोदरीराक्षसी मिश्रिता प्रोक्ता संक्रान्तिः सप्तधा नृपमन्दा ध्नुवेषु विज्ञेया मृदो मन्दाकिनी तथा ।क्षिप्रे ध्वाङ्क्षीं विजानीयादुग्रे घोरा प्रकीर्त्तिताचरे महोदरी ज्ञेया क्रूरैरृक्षैश्च राक्षसी ।मिश्रिता चैव विज्ञेया मिश्रितर्क्षैस्तु संक्रमे ॥
”इत्येतैर्द्बादशस्वेव संक्रान्तिषु ध्रुवादिनक्षत्र-योगान्मन्दादिरूपतया सप्तधाभिन्नासु ।“त्रि चतुः पञ्च सप्ताष्ट नव द्वादश एव च ।क्रमेण घटिका ह्येतास्तत्पुण्यं पारमार्थिकम् ॥
”इति देवीपुराणे एव त्रिचतुरादिघटिकानांपुण्यत्वमुक्तं तद्दिवारात्र्योस्तत्तत्कालोपदेशात्अवकाशमलभमानं सन्ध्याद्वयसंक्रान्तिविषयमि-ति समयप्रकाशः ॥
 * ॥
 ध्रुवादिगणस्तु दीपिकायाम्“उग्रः पूर्व्वमघान्तकाः ध्रुवगणस्त्रीण्युत्तराणिस्वभू-र्व्वातादित्यहरित्रयं चरगणः पुष्याश्विहस्तालघुः ।चित्रामित्रमृगान्त्यभं मृदुगणस्तीक्ष्णोऽहि-रुद्रेन्द्रयुक्मिश्रोऽग्निः सविशाखभः शुभफलाः सर्व्वेस्वकुत्येगणाः ॥
”अन्तको भरणी । स्वभू रोहिणौ । वातादित्य-हरित्रयं स्वाती पुनवसुः श्रवणा धनिष्ठाशतभिषा । मित्रमृगान्त्यभं अनुराधामृगशिरोरेवत्यः । अहिरुद्रन्द्रयुक् अश्लषा आर्द्राज्येष्ठा मूला । आग्नः कृत्तिका । कल्पतरुस्तु ।क्रमेण यथासंख्यन एता घटिकास्तत्पुण्यं तस्यसक्रमणस्य पुण्यहेतुत्वात् पुण्यं पारमार्थिकमुख्यम् ।“त्रुटेः सहस्रभागो यः स कालो रविसंक्रमः ।”इत्युक्तसूक्ष्मसङ्क्रमकालानानुष्ठानजन्यपुण्य-समपुण्यहेतवं इत्याह । त्रुटिस्तु ।“लघ्वक्षरचतुर्भागस्त्रुटिरित्यभिधीयते ।त्रुटिद्वय लवः प्रोक्ता निमेषस्तु लवद्वयम् ॥
”इति स्मृत्युक्ता ॥
एतदेव मत युक्तम् । अतएव देवलेन ।“या याः सन्निहिता नाड्यस्तास्ताः पुण्यतमाःस्मृताः ।”इत्यक्तम् । एवञ्चेता घटिकाः पुण्यतमाः माना-र्द्धादिकन्तु पुण्यमात्रमिति तस्मान्मन्देत्यादि नसन्ध्यासंक्रान्ति विषयकमिति । सन्ध्यासंक्रान्ति-विषयत्वे पारमार्थिकमित्यनुपपत्तेः । पुण्य-मित्यनेनैव सिद्धिः । पारमार्थिकमित्यत्र कल्प-तरुव्यांख्यानावलोकनात् रविसंक्रम इतिपाठकल्पनं कल्पनमेव । समयप्रकाशकृतापितथा पठितत्वात् । जीमूतवाहनाऽपि काल-विवेके ।“अह्रि संक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्त्तितम् ।रात्रौ संक्रमणे भानोर्द्दिनार्द्धं स्नानदानयोः ॥
”इति बृहद्वशिष्ठादिवचनपर्य्यालाचनया दिवा-संक्रान्तौ दिनमात्रं पुण्यं पुण्यतरास्तु विशेष-विहिता नाड्यः इत्याह । अतएव तद्धृतजा-बालिबृहस्पतिशातातपवचनमपि सङ्गच्छते ।यथा,  --“वर्त्तमाने तुलामेषे नाड्यस्तूभयतो दश ॥
”कालमाधवीयेऽपि । अह्रीत्यभिधाय प्राशस्त्य-तारतम्यमुक्तम् । एवञ्च दिवासंक्रान्तौ कृत्स्नंदिनं पुण्यं षडशीतिमुखेऽतीते इति वचनंपुण्यतरपरम् ॥
 * ॥
 ननु देवीपुराणे दिवा-रात्र्योः संक्रमणे विशिष्यकालाभिधानात्सन्ध्यासंक्रान्तेः कः काल इति चेत् ।“त्रिंशन्मुहूर्त्तं कथितमहोरात्रन्तु यन्मया ।”इति विष्णुपुराणेन सन्ध्ययोः पृथगनुपादानात्दिवारात्रिसम्बन्धित्वान्मुहूर्त्तार्द्धेन तयोरन्तर्भावःतथा च दक्षः ।“अहोरात्रस्य यः सन्धिः सूर्य्यनक्षत्रवर्ज्जितः ।सा तु सन्ध्या समाख्यातामुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
”योगियाज्ञवल्क्यः ।“ह्रासवृद्धी च सततं दिनरात्र्योर्यथाक्रमम् ।सन्ध्या मुहूर्त्तमाख्याता ह्रासे वृद्धौ समास्मृता ॥
”वराहः ।“अर्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारकायावत् ॥
”तेजःपरिहानिरुषा भानोरर्द्धोदयं यावत् ॥
”अतएव केनापि मुनिना नानादेशीयसंग्रह-कारेण च सन्ध्यासंक्रान्तित्वेन विशेषो नाभि-हितः ॥
 * ॥
 * ॥
 तदयं संक्षेपः । दिनसंक्र-मणे कृत्स्नं दिनं पुण्यम् । षडशीतिमुखेऽतीतेइत्याद्युक्तं पुण्यतरं । मन्दा मन्दाकिनीत्यादि-रूपेण त्रिचतुरादिघटिकाः पुण्यतमाः ।दिनवृत्तोत्तरायणादिविहितविंशतिदण्डादीनांरात्रिप्रविष्टभागस्यापि पुण्यत्वम् । रात्रिसंक्र-मणे तु कलान्यूनप्रथमार्द्धरात्रगते तद्दिवसीय-शेषयामद्वयं पुण्यम् । कलाद्वयात्मकमध्यरात्र-गते तद्दिवसीयतिथिरभेदे तद्दिवसीयशेषयामद्वयंपुण्यम् । भेदे तु तद्दिवसीयशेषयामद्वयं पर-दिवसीयाद्ययामद्वयञ्च पुण्यम् । उभयदिनेपुण्यकालेऽपि पूर्व्वदिनाकरण एव परदिनेतद्विहितं कार्य्यम् । तिथिभेदाभेदयोर्द्दक्षिणा-यने तद्दिवसीयशेषयामद्वयं उत्तरायणे तु पर-दिवसीयाद्ययामद्वयं पुण्यमिति । मध्यरात्रीय-कलोत्तरशेषार्द्धरात्रसंक्रमणमात्रे तु परदिनाद्य-यामद्वयं पुण्यमिति । सन्ध्यासंक्रमणे तु दिन-दण्डेदिनस्य रात्रिदण्डे रात्रेर्व्यवस्थेति ॥
 * ॥
 * ॥
ब्रह्मपुराणे ।“शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः ।महाजया तदा प्रोक्ता सप्तमी भास्करप्रिया ॥
स्नानं दानं तपो होमः पितृदेवाभिपूजनम् ।सर्व्वं कोटीगुणं प्रोक्तं तपनेन महौजसा ॥
”अत्र ।“मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाञ्च सर्व्वशः ।”इत्यनेन प्राप्ततिथ्युल्लेखे तद्विशेषणत्वेन महा-जया इत्युल्लेख्यम् । संज्ञाविधेरेतदेव प्रयोजनंयत्तया निर्द्देश इत्युक्तत्वात् । एवञ्च संक्रान्ति-विशेषस्य निमित्तत्वेन प्राप्तौ विषुवाद्यु-ल्लेखोऽपि ॥
 * ॥
 स्कान्दे ।“एकान्ततो मया प्रोक्ताः कालाः संक्रान्ति-संज्ञकाः ।नैतेषु विद्यतेऽनिष्टं यतश्चाक्षयसंज्ञिताः ॥
अश्रद्धयापि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः ।अकालेऽपि हि तत् सर्व्वं सत्यमक्षयतां व्रजेत् ॥
”मात्स्ये ।“अयने कोटिगुणितं लक्षं विष्णुपदीषु च ।षडशीतिसहस्रन्तु षडशीत्यामुदाहृतम् ॥
शतमिन्दुक्षये पुण्यं सहस्रन्तु दिनक्षये ।विषुवे शतसाहस्रमा का-मा-वैष्वनन्तकम् ॥
”आ-का-मा-वैषु आषाडीकार्त्तिकीमाघी-वैशाखीपूर्णिमासु । देवीपुराणे ।“रविसंक्रमणे पुण्ये न स्नायाद्यस्तु मानवः ।सप्तजन्मस्वसौ रोगी निर्द्धनश्चोपजायते ॥
” * ॥
दीपिकायाम् ।“नाडीनक्षत्रदिवसे रविभौमशनैश्चराः ।संक्रान्तिं यस्य कुर्व्वन्ति तस्य क्लेशोऽभिजायते ॥
गोमूत्रसर्षपैः स्नानं सर्व्वौषधिजलेन च ।विशुद्धं काञ्चनं दद्यान्नाडीदोषोपशान्तये ॥
नाडीनक्षत्राणि चाद्यदशषोडशाष्टादशत्रयो-विंशतिपञ्चविंशतयः । रत्नमालायाम् ।“ताराबलादिन्दुरथेन्दुवीर्य्या-द्दिवाकरः संक्रममाण उक्तः ।ग्रहाश्च सर्व्वे सवितुर्बलेनमहीसुताद्याः क्रमशः प्रशस्ताः ॥
” * ॥
संवत्सरप्रदीपे ।“धुस्तूरबीजसलिलैः स्नायात् संक्रान्तिशान्तयेतथा सर्व्वौषधीभिश्च विष्णुमन्त्राश्च संजपेत् ॥
यदाह्रि मेषसंक्रान्तिस्तुलासंक्रमणं निशि ।तदा प्रजा विवर्द्धन्ते धनधान्यसमृद्धिभिः ॥
कुजार्कशनिवारेण महासंक्रमणं यदा ।तदा भवेत् प्रजानाशो दुर्भिक्षादिभयं महत् ॥
”षट्त्रिंशन्मतनिगमौ ।“संक्रान्त्यां पञ्चदश्याञ्च द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।वस्त्रं न पीडयेत्तत्र न च क्षारेण योजयेत् ॥
संक्रान्त्याञ्च त्रयोदश्यां पक्षान्ते नवमीदिने ।सप्तम्यां रविवारे च स्नानमामलकैस्त्यजेत् ॥
”शातातपः ।“रविवारेऽर्कसंक्रान्त्यां षष्ठ्यां वै सप्तमीतिथौ ।आरोग्यकामस्तु नरो निम्बपत्रं न भक्षयेत् ॥
” *कृत्यचिन्तामणी गुणिसर्व्वस्वे च ।“चैत्रे मासि च सम्पूज्यो घण्टाकर्णो घटात्मकः ।आरोग्याय स्नुहीमूलं सक्रान्त्यां तत्र कारयेत् ॥
”पूजामन्त्रः ।“घण्टाकर्ण महावीर सर्व्वव्याधिविनाशन ।विस्फोटकभये प्राप्ते रक्ष रक्ष महाबल ! ॥
”शिवपुराणे ।“घण्टाकर्णो गणः श्रीमान् शिवस्यातीव-वल्लभः ॥
” * ॥
कृत्यचिन्तामणौ ।“मसूरं निम्बपत्रञ्च योऽत्ति मेषगते रवौ ।अपि रोषान्वितस्तस्य तक्षकः किं करिष्यति ॥
”संवत्सरप्रदीपे तूत्तरार्द्धे ।“मेषस्थे च विधौ तस्य नास्त्यङ्गे विषजं भयम् ॥
”स्मृतिः ।“मेषादौ शक्तवो देया वारिपूर्णा च गर्गरी ॥
”वारिदानमन्त्रः ।“एष धर्म्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः ।अस्य प्रदानात् सफला मम सन्तु मनोरथाः ॥
वैशाखे यो घटं पूर्णं सभोज्यं वै द्विजन्मने ।ददात्यभुक्त्वा राजेन्द्र स याति परमां गतिम् ॥
”पूर्णं जलेनेति शेषः । महार्णवे ।“यो ददाति हि मेषादौ शक्तूनम्बूघटान्वितान्पितॄनुद्दिश्य विप्रेभ्यः सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
विप्रेभ्यः पादुके छत्रं पितृभ्यो विषुवे शुभम् ।”पितृम्यः पितॄनुद्दिश्य इत्यर्थः । अत्र विषुवस्यपुण्यविशेषजनकत्वेन विवक्षितत्वात् मेषादावितिविषुवसंक्रान्तिपुण्यकालपरम् । अन्यथा कालद्व-यकल्पनापत्तेः ॥
 * ॥
 कर्म्मोपदेशिन्यां व्यासः ।“संक्रान्त्यां पक्षयोरन्ते द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।सायंसन्ध्यां न कुर्व्वीत कृते च पितृहा भवेत् ॥
”देवीपुराणे ।“अतीतानागतो भोगो नाड्यः पञ्चदश स्मृताः ।सान्निध्यन्तु भवेत्तत्र ग्रहाणां संक्रमे रवेः ॥
पुण्यपापविभागेन फलं देवी प्रयच्छति ।”भोगः पुण्यपापजननयोग्यकालः । पुण्यपाप-विवेचने विश्वामित्रः ।“यमार्य्याः क्रियमाणं हि शंसन्त्यागमवेदिभिः ।स धर्म्मो यं विगर्हन्ति तमधर्म्मं प्रचक्षते ॥
”आगमवेदिभिः क्रियमाणमिति सम्बन्धः ।तान्त्रिकास्तु ।“विहितक्रियया साध्यो धर्म्मः पुंसो गुणो मता ।प्रतिषिद्धक्रियासाध्यः स गुणोऽधर्म्म उच्यते ॥
”अत्रैकस्मिन्नेव काले पुण्यपापफलदानदर्शनात्संक्रमणपुण्यकाल एव स्नानादिवत्तैलादित्यागःएवमेव गुरुचरणाः । एकादशीप्रकरणोक्त-सक्रान्त्यु पवासस्य व्रतत्वेन भावरूपत्वात् भाव-घटितत्वाद्वोभयथापि तत्र पूज्ये विधेर्वृत्तिरित्य-नेन पुण्यकालयुक्ताहोरात्रकर्त्तव्यता अष्टम्युप-वासवत् । एकादशीतत्त्वे एतद्बहुधा विमृष्टम् ।एवञ्च रात्रिप्रागर्द्धसंक्रान्तौ दिवाशेषार्द्धमात्रस्यतत्पुण्यकालत्वाद्रात्रिमुहुर्त्तार्द्धे सायं सन्ध्यो-पासनं कार्य्यमेव । * । ब्रह्मपुराणे ।“नित्यं द्वयोरयनयोर्नित्यं विषुवतोर्द्वयोः ।चन्द्रार्कयोर्ग्रहणयोर्व्यतीपातेषु पर्व्वसु ॥
अहोरात्रोषितः स्नानं श्राद्धं दानं तथा जपम् ।यः करोति प्रसन्नात्मा तस्य स्यादक्षयञ्च तत् ॥
”अहोरात्रोषितः पूर्व्वदिने कृतोपवासः । एतत-परमेव ।“अर्द्धरात्रे व्यतीते तु संक्रान्तिर्यदहर्भवेत् ।पूर्व्वे व्रतादिकं कुर्य्यात् परेद्युः स्नानदानयोः ॥
”इति भीमपराक्रमीयम् ॥
स्नानदानयोरित्यत्र सप्तमीनिर्द्देषात् परदिव-सायस्नानदानादिनिमित्तकं पूर्व्वदिने उपवास-संयमरूपः व्रतादिकं कुर्य्यादित्यर्थः । इतितिथ्यादितत्त्वम् ॥
 * ॥
 अथ रविसंक्रान्तिगणनम्“नवाष्टशक्रहीनेन शकाब्दाङ्केन पूरिताः ।भूर्व्वाणचन्द्रावेकाम्नी कुरामौ वेदयुग्मके ॥
१ । १५ । ३१ । ३१ । २४ ॥
अङ्का अनुपलादेस्तु षष्ट्या लब्धाङ्कमिश्रिताः ।दण्डात् खाम्बी हयेषू च ३० । ५७ । पलाद्धित्वाततः पुनः ॥
सप्तावशिष्टा वाराः स्युस्ततो दण्डादिकाः परे ।मेषसंक्रमणे भानोः सिद्धान्तस्फुटसम्मताः ॥
भुजौ षडिषू रामाग्नी २ । ५६ । ३३ । कालोजातिर्गजावनी । ६ । २२ । १८रामश्चन्द्रोऽग्नियुग्मश्च ३ । १ । २३ । तर्कोऽङ्क दृङ्-नवाशुभौ ॥
 ६ । २९ । ५९ ॥
द्वावङ्कदृग्वेदबाणा २ । २९ । ५४ । अब्धिर्वाणशरौसुराः । ४ । ५५ । ३३ ।षणागवेदौ शून्येन्दू ६ । ४८ । १० । एकं शैलभुवौशराः ॥
 १ । १७ । ५ ॥
द्वौ षडग्नी तथा काला २ । ३६ । ६ । अब्धीरामाःशरावनी । ४ । ३ । १५ ।पश्चाग्नीषू तथा रुग्रा ५ । ५३ । ११ । मेष-संक्रमवारतः ।अङ्केर्योज्या वृषादेस्तु वाराद्याः संक्रमे रवेः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 संक्रान्ति स्त्री सम् + क्रम--भावे क्तिन् । संक्रमणशब्दार्थेसंक्रान्तिपदार्थरविसंक्रान्तिनामभेदफलभेदादि मु० चि०पी० धा० निरूपितं यथा“घोरा १ ऽर्कसंक्रमणमुग्ररवौ हि शूद्रात्,  ध्वाङ्क्षी २ विशो, लघुविधौ च चरर्क्षभौमे । चौरान्,  महोदरयुता ३ नृप-तीन्,  ज्ञमैत्रे मन्दाकिनी ४ स्थिरगुरौ सुखयेच्च,  मन्दा । ५ ।विप्रांश्च,  मिश्रभभृगौ तु पशूंश्च मिश्रा ६ तीक्ष्णर्कजेऽ-न्त्यजसुखा खलु राक्षसी ७ च । त्र्यंशे दिनस्य नृपतीन्प्रथमे निहन्ति मध्ये द्विजानपि विशोऽपरके च शूद्रान् ।अस्ते निशाप्रहरकेषु पिशाचकादोन्नक्तञ्चरानपि नटान्पशुपालकांश्च । सूर्य्योदये सकललिङ्गिजनञ्च सौम्यया०म्यायनं मकरकर्कटर्निरुक्तम् । षडशीत्याननञ्चापमृयु-क्वन्याझषे भवेत् । तुलाजौ विषुवं,  विष्णुपदं सिंहालिगोघटे । संक्रान्तिकालादुभयत्र नाडिकाः पुण्या मनाःषोडशषोडशोष्णगोः । निशीथतोऽर्वागपरत्र संक्रमे पूर्वा-पराहान्तिमपूर्वभागकौ । पूर्णे निशीथे यदि संक्रमः स्या-द्दिनद्वयं पुण्यमथोदयास्तात् । पूर्वं परस्ताद् यदि या-म्यसौम्यायने दिने पूर्वपरे तु पुण्ये । सन्ध्या त्रिनाडी-प्रमितार्कबिम्बादर्द्धोदितास्तादधऊर्द्ध्वमत्र । चेद्याम्यसौव्ये-अयने क्रमात्स्तः पुण्यौ तदनीं परपूर्वघस्रौ । थाभ्या-यने विष्णुपदे चाद्या मध्यास्तुनाजायीः । षडशीत्याकनेसौम्ये परा नाड्योऽतिपुण्यदाः” मु० चि० ।“तत्र ग्रहाणां प्राग्राशितोऽपरराशौ संक्रमणं संक्रान्ति-रिति संक्रान्तिलक्षणं सा च द्विविधा मध्यमा स्पष्टा च ।षट्कर्मसंस्कृतो मध्यमग्रहोराश्यन्तरं यदा संक्रानतिसा मध्यमसंक्रान्तिरुच्यते । यदा तु स्पष्टीकृतसंस्कार-विशिष्टो ग्रहो राश्यन्तरं गच्छेत् सा स्पष्टसंक्रान्तिरु-च्यते । तत्र मध्यममानस्य स्पष्टोकरणार्थत्वादेव तज्ज-नितसंस्कारानुपयोगादत्रा तत्त्यागेन स्पष्टसं क्रान्तिरेव गृ-ह्यते । सापि द्विविधा सायनांशा निरयनांशा चेति ।तत्र यदा सिद्धान्तगणनागतायनांशसंस्कृता ग्रहाराश्य-न्तरगमनमुररीकुर्वते सा सायनांशसंक्रान्तिरुच्यते । यदात्वयनांशसंस्काररहिताग्रहाराश्यन्तरगास्तदा निरय-नांशा संक्रान्तिरुच्यते । तत्रान्यासां चन्द्रांदिसंक्रान्तीनान्तु“देवद्व्यङ्कर्त्तवोऽष्टाष्टौ नाड्योऽङ्काः खनृपाः क्रमात्” ।वर्ज्याः संक्रामणेऽर्कादेः प्रायोऽर्कस्यातिनिन्दिता” इतिवर्ज्यधटीत्वमेव विवाहप्रकरणे वक्ष्यति न तु फलकथनेआसां संक्रान्तीनां कश्चिदुपयोगः । सूर्य्यसंक्रान्तीनान्तुनक्षत्रवारसमयभेदेन ववादिकरणभेदेन च शुभाशुभफल-कथनयोग्यता पुण्यकालता संक्रान्तिविशेषे वर्ज्यघटी-न्यूनाधिकभावश्चास्तीत्यतो बहुवक्तव्यत्वात् स्वतन्त्रमेव सू-र्य्यसंक्रान्तिप्रकरणर रिप्सुर्नक्षत्रवारभेदेन फल तावत्सार्द्धवसन्ततिलकयाह । घोरेति अर्कस्य सूर्य्यस्य सं-क्रमणं निरयनाशा संक्रान्तिरुग्ररवावुग्रसंज्ञकनक्षत्रेरविवारेऽर्कवारे वा स्यात् तदा घोरानाम्नी सा शूद्रान्सुखयेत् सुखिन उत्पादयेत् । अत्रार्कसंक्रमणमिति पदौ-पादानसामर्थ्यात् सूर्य्यसं क्रान्तिष्वेवायं विचारो नाखि-लग्रहसंक्रान्तिष्विति फलितोऽर्थः ।अथ लघुनक्षत्रे विधौ चन्द्रवारे वा सूर्य्यसंक्रान्तिर्ध्या-ङ्क्षीनार्म्ना विशी वैश्यान् सुखयेत् । चरर्क्ष चरनक्षत्रेभौमे मङलवारे वा संक्रान्तिर्महोदरयुता महोदरी-नाम्नी चोरान् सुखयेत् ज्ञमैत्रे बुधे मैत्रसंज्ञकनक्षत्रेवा संक्रान्तिर्मन्दाकिनीनाम्नी नृपतीन् राज्ञः सुखयेत् ।स्थिरनक्षत्रे गुरुवारे वा संकान्तिर्मन्दानाम्नी विप्रान्सुणयेत् । मिश्रनक्षत्रे भृगुवारे वा संक्रान्तिर्मिश्रनाम्नीपशून् सुखयेत् । तीक्ष्णनक्षत्रे अर्कजे शनिवारे वा सं-क्रान्तिः खलु निश्चयेन राक्षसीनाम्नी अन्त्यजांश्चाण्डालान्सुखयतीत्यन्त्यजसुखा स्यादित्यर्थः । यद्राह कश्यपः“घोराष्वाङ्क्षीमहोदर्य्यो मन्दा मन्दाकिनी तथा मिश्रा-राक्षसिका सूर्य्यसंक्रान्तष्वर्कवासरात्” । वसिष्ठ “घो-रोग्रर्क्षे ध्वाङ्क्षी लघुभे चरमे महोदरी मृदुभे । मन्दा-किनी चरर्क्षे मन्दा मिश्रा मिश्रे च राक्षसी तीक्ष्णे” ।अत्र छन्दीभङ्गस्त्वार्षः । देवीपुराणे “मन्दा ध्रुवेषु विज्ञेयामृदौ मन्दाकिनी तथा । क्षिप्रे ध्वाङ्क्षीं विजानीयादुग्रे घोरा प्रकीर्त्तिता । चरे महीदरी ज्ञेया क्रूरैरुग्रैस्तु राक्षसी । मिश्रिता चैव विज्ञेया मिश्रऋक्षैस्तुसंक्रमे” इति । रत्नमालायाम् “उग्रक्षिप्रचरे मित्रध्रुव-मिश्राख्यदारुणैः । ऋक्षैः संक्रान्तिरर्कस्य घोराद्या क्रमशोभवेत्” । नारदकश्यपौ “शूदूतस्करवैश्ये क्ष्मादवभूप-गवां क्रमात् । अनुक्तानाञ्च सर्वेषां धरिद्याः सुखदाःस्मृताः” । क्ष्मादेवाः ब्राह्यणाः अनुक्तानां चाण्डाला-दीनाम् । ननूक्तं वक्ष्यमाणं वा शुभाशुभफलं सायनांश-संक्रान्तितः कुतो न विचार्य्यते इति चेत् उच्यते साय-नांशसंक्रान्तेः स्नानदानजपादावेव कार्य्यं न सर्वत्र य-दाह पुलस्त्यः “स्नानदानजपश्राद्धव्रतहोमादिकर्मसु ।सुकृतं चलसंक्रान्तावक्षयं पुरुषोऽश्नुते” इति । चलसं-क्रान्तिः सायनांशसंक्रान्तिः । अतश्चलसंक्रान्तेः परिगणि-तस्नानादिकविषयत्वादेव कृत्यान्तरेषु विवाहादिशुभकर्मसुसंक्रान्तिमासाङीकारे शुभाशुभफलकथनञ्च नास्या उप-यीग इति युक्तमुत्पश्यामः । इदं चाग्रे सम्यक्ततया नि-र्णेष्यते” । “अथ दिनरात्रिविभागेन संक्रान्त्यशुभफल-मुत्तरायणदक्षिणायनसंज्ञाञ्च सार्द्धवसन्ततिलकय्याह ।त्र्यंशे इति अत्रार्कसंक्रमणमित्यनुवर्त्तते दिनप्रमाणं त्रि-भिर्भक्तं घट्यात्मकस्तृतीयांशो भवति तत्र दिनस्य प्रथमत्र्यंशेऽर्कसंक्रमणं नृपतीन् हन्ति मध्ये द्वितीयत्र्यंशेद्विजान् ब्राह्मणान् हन्ति अपरके तृतीयत्र्यंशे वैश्यान्इत्येवं सर्वेत्र व्याख्येयम् । अस्ते सूर्य्यास्तसमयेऽर्कसंक्रमणंशूद्रान् । अथ रात्रिसं क्रान्तिफल तत्र रात्रिप्रथमप्रहरेपिशाचकादीन् आदिशब्देन भूवादीन् । द्वितीयप्रहर न-क्तञ्चरान् राक्षसान् तृतीयप्रहरे नदान् नर्त्तकान्,  चतुर्थ-प्रहरे पशुपालकान् आभीरान् । सूर्य्योदयसमयकालेऽर्क-संक्रमणं सकललिङ्गिजनं पाखण्डादिकं हन्तीत्यर्थः“पाखण्डाः सर्वलिङ्गिन” इत्यभिधानात् । यदाहतुर्नार-दकश्यपौ “पूर्वाह्णे नृपतीन् हन्ति विप्रान् मध्यदिनेविशः । अपराह्णेऽस्तगे शूद्रान् प्रदोषे च पिशाचकान् ।निशि रात्रिञ्चरान्नाट्यकारानपररात्रके । गोचारिणश्चसन्ध्यायां लिङ्गिनं रविसंक्रमः” इति । संक्रान्तेः क्रूर-सौम्यवारपरत्वेन फलविशेषमाह वसिष्ठा रविरविज-समवारे संक्रान्तौ दिनकरस्य तन्मामे । पित्तकफा-निलजामयनरपतिकलहस्त्ववृष्टिश्च । बुधगुरुसितचन्द्राहेसति संक्रान्तावनामयं नॄणाम् । क्षितिपतिनिकरक्षेमं सस्यविवृद्धिर्विधर्मिणां पीडा” । अत्र मेषसंक्रान्तौ विशेष-माह कश्यपः “यदा मेषगतः सूर्य्यो भरण्यादिचतु-ष्टये । सस्यवृद्धिर्भवेत्तत्र वृद्धिरार्द्राचतुष्टये । मघादिदशके हानिः क्षेमं चानुक्तभेषु च” । अस्यार्थः । यस्मिन्दिने मेषसंक्रमस्तद्दिने चन्द्रो यदि भरण्यादिनक्षत्रचतु-ष्टये स्यात् तदा सस्यवृद्धिः एवमग्रेऽपि व्याख्येयम् ।अथ जन्मनक्षत्रे संक्रान्तिफलं दीपिकायां “यस्य जन्म-र्क्षमासाद्य रविसंक्रमणं भवेत् । तन्मासाद्यन्तरे तस्य रोगःक्लेशो धनक्षयः” इति । तत्र शान्तिकमपि दिपिकाया-मुक्तम् “तगरसरोरुहपत्रैरजनीसिद्धार्थलोधरसंयुक्तैः ।स्नानं जन्मन्यृक्षे रविसंक्रान्तौ नृणां शुभदमिति” । अथसंक्रान्तिषु वृष्टौ जातायां फलमुक्तम् वसिष्ठेन “अज-कन्याझषकर्किणि संक्रान्तौ यदि भवेद्वर्षम् । अतुलं क्षेम-सुभिक्षं नृपसज्जनगोकुलक्षेमम् । घटचापसिंहमिथुन-संक्रान्तौ यदि भवेद्वर्षम् । आमयडामरभूभृद्युद्धमनर्थंत्ववृष्टिश्च । वृषवृश्चिकतुलमकरे वृष्टिः स्यात् संक्रमेसमये । विस्फोटामयतस्करपीडावृष्टिः कृशानुभयमिति” ।अथ सौम्येति मकरकर्कटयोः संक्रान्तिश्चेत् तदा क्रमेणसौम्ययाम्यायनं निरुक्तं कथितं मकरे उत्तरायणं कर्कटेयाम्यायनं स्यादित्यर्थः । यदाह नारदः “सौम्ययाम्यायनेनूनं भवतो मृगकर्किणि” इति । अथावशिष्टतादृशसंक्रा-न्तीनां षडशीतिमुखादिकाः संज्ञा अनुष्टभाह षडशीतीतिधनुर्मिथुनकन्यामीनेषु संक्रान्तिश्चेत् तदा षडशीतिमुखा-नाम्नी संक्रान्तिः,  तुलामेषयोः संक्रान्तिर्विषुवनाम्नी ।सिंहवृश्चिकवृषकुम्भेषु संक्रान्तिर्विष्णुपदाख्या । उक्तञ्चनारदेन “स्थिरभेष्वर्कसंक्रान्तिर्ज्ञेया विष्णुपदाह्वया । षड-शीतिमुखं ज्ञेयं द्विस्वमावेषु राशिषु । तुलाधराजयो-र्ज्ञेयं विषुवं सूर्य्यसंक्रमः” । संज्ञाप्रयोजनञ्च “याभ्यायनेविष्णुपदे चाद्या मध्यास्तुलाजयोः । षडशीत्यानने सौम्येपरा नाद्योऽतिपुण्यदाः” । इति ग्रन्थकृदग्रे वक्ष्यति ।अत्र मनुः “संक्रान्तौ यानि दत्तानि हव्यकव्यानि दा-तृभिः । तानि नित्यं ददात्यर्कः पुनर्जन्मनि जन्मनि ।रविसंक्रमणे पुण्ये न स्नायाद् यदि मानवः । सप्तजन्मसुरोगी स्यात् दुःखभागी हि जायते” इति शातात-पोक्तेः स्नानदाश्राद्धादिकृत्यस्य संक्रान्तिकालेऽवश्यकर्त्त-व्यता प्रतीयते तत्र श्राद्धादेरनेकक्षणसाध्यत्वादननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यमापद्येत संक्रान्तिकालस्यातिसूक्ष्ममत्वात्तदुक्तम् देवीपुराणे “सुस्थे नरे सुखासीने यावत्स्पन्दति लोचनम् । तस्य त्रिंशत्तमोभागस्तत्परः परि-कीर्तितः । तस्माच्छततमोभागस्त्रुटिरित्यभिधीयते । त्रुटेःसहस्रभागी यः स काली रविसंक्रमः” इति । देव-लोऽपि “संक्रान्तिसमयः सूक्ष्मो दुर्ज्ञेयः पिशितेक्षणैः”इति पिशितेक्षणैः मनुष्यैः । अतोमुख्यकालानुपलब्धौगौणकालेऽपि कार्य्यं वचनप्रामाण्यात् । स च गौण-कालः प्रतिनिधिरित्यतो गौणकालमुषजातिकाच्छन्दःपूर्वार्द्धेनाह संक्रान्तीति । गणितमार्गेण यः उष्णगोःसूर्य्यस्य संक्रान्तिकाल आगतस्तत उभयत्र पूर्वतः पर-तश्च षोडश नाड्यः पुण्यसम्पादकत्वात् पुण्या मताः स-म्मता सूर्य्यसंक्रान्तिसमयात् पूर्वं षोडश पश्चाच्च षोडश-घटिकाः पुण्यकाल इति द्वात्रिंशद्घटिका भवन्तीत्यर्थः ।तदाह वसिष्ठः “दिनपतिसंक्रमणात् प्राक् षोडश नाड्यश्चपुण्यकालः सः । परतः षोडश नाड्यः सर्वत्र स्नानदान-कार्य्येषु । ब्रह्मसिद्धान्तेऽपि “सक्रान्तेः प्राक्परस्ताच्चसार्द्धाः षोडश नाडिकाः । त्रयस्त्रिंशत् संक्रमस्यपुण्याः सर्वस्य नाडिकाः” । अनेन “संक्रान्तेः पुण्यका-लस्तु षोडशोभयतः कलाः” इति स्मृतिवाक्ये “यैः पूर्वतःपरतश्चाष्टावष्टौ घटिकाः पुण्यकालं इत्येवं षोडशेतिव्याख्यातं तदपाकृतं भवति । किञ्चायमर्थोवासनासिद्धःसूर्य्यसिद्धान्तेऽभिहितः “अर्कमानकलाः षष्ट्या गुणिताभुक्तिभाजिताः । तदर्द्धनाड्यः संक्रान्तेरर्वाक् पुण्यंतथा परे” । सिद्धान्तशिरोमणावपि “षष्टिघ्नबिम्बं ग्रह-भूक्तिभक्तं संक्रान्तिनाड्योऽखिलधर्मकृत्ये । रवेस्तु ताःपुण्यतमा ग्रहः स्वसंक्रान्तिगोमिश्रफलं विधत्ते” । इतिवासना चेयं यदि ग्रहस्पष्टगतितुल्यकलाभिरहोरात्र-मानरूपाः षष्टिघटिकालभ्यन्ते तदा ग्रहबिम्बकलाभिःकिमिति त्रैराशिकेन ग्रहे बिम्बकलानां षष्टिर्गुणकोजहाभुक्तिर्भाजको निष्पन्न इत्यर्थः । एवं सर्वग्रहाणामपिसंक्रान्तिः स्यात् तदुक्तं सिद्धान्त एव । अत्र तु विस्तरभया-दनुपयुक्तत्वाच्च नास्माभिरलेखि । अतएव त्रिं शद् एक-त्रिंशत्सार्द्धद्वात्रिंशत्त्रयस्त्रिंशदादिभेदेन स्मृतिषु पुण्य-घटिकाभिवधान स्पष्टीकृत्या भेदसंभवाद्भिन्नं तदेव सामा-न्यतः संक्रान्तिषु द्वात्रिंशत् घटिकारूपः पुण्यकालोनिर्णीतः । देवीपुराणे तु मन्दादिसंज्ञाभेदात् पुण्यकाल-विशेष एवोक्तः “द्विचतुःपञ्चसप्ताष्टनपद्वादश एव च । क्र-भेण घटिकाह्येतास्तत् पुण्यं पारमार्थिकम्” इति ।अस्यार्थः मन्दायामन्तरालवर्त्तिघटिकाद्वयं मन्दाकिन्याञ्च-तस्रो घटिकाः ध्वाङ्क्ष्यां पञ्च,  घोरायां सप्त,  महोदर्या-मष्टौ,  राक्षर्स्या नव,  मिश्रायां दश” प्रागभिहितदेवीपुरा-णोक्तमन्दादिसंज्ञावाक्यान्नक्षत्रजनितसंज्ञासु मन्दादिष्वयंविचारो न वारप्रयुक्तास्वचनात् एवं संक्रान्तिषु पुण्य-कालमभिधाय इदानी रात्रिसंक्रान्तौ विशेषमुपजा-त्युत्तरार्द्धेनाह निशीथत इति । निशीथोऽर्द्धरात्रं तस्मा-दवाक् पूर्वत्र अपरत्र पश्चाच्च सं क्रमे संक्रान्तिकाले सतिपूर्वापरयोरह्नोः क्रमेणान्तिमपूर्वभागौ पुण्यौ स्यातां भा-गकाविति स्वार्थे कः । यद्यर्द्धरात्रात् प्राक्संक्रान्तिस्तदापूर्वदिनस्योत्तरार्द्धं पुण्यं यद्यर्द्धरात्रादुपरि संक्रान्तिस्तदीत्तरदिनस्य पूर्वार्द्धमेव पुण्यमित्यर्थः । उक्तञ्च ब्रह्म-सिद्धान्ते “भवनान्तं बिम्बमध्यं रात्र्यर्द्धात् प्रागुवेतिचेत् । स्नानदानादि मध्याहात् कुर्य्यादूर्ध्वं गते दिने ।रात्र्यर्द्धादुपरि क्षेत्रं याति चेदन्यथार्यमा । अह्न्यागा-मिनि मध्याह्नात् पूर्वं स्नानादि पुण्यदम्” । भवनं राशिःबिम्बमध्यं रवेः,  क्षेत्रं राशिः । वृद्धवसिष्ठोऽपि अह्नि-संक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्तितम् । रात्रौ संक्र-मणे भानोर्दिनार्द्धं म्नानदानयीः । अर्द्धरात्रादधास्तस्मिन्मध्याह्नस्योपरिक्रिया । ऊर्ध्वं संक्रमणे चोर्ध्वमुदयात्प्रहरद्वयम्” इति । ननु रात्रौ शेषदिनसंक्रान्तौ वा रात्रावपिघुण्यकालसत्त्वात् तदा स्रानादि कुतो न क्रियते यदर्थम-यसुद्यम आरब्ध उच्यते “रात्रौ म्नानं न कुर्वीत दानं चैवविशेषतः” इति सुमन्तुवाक्याद्रात्रौ म्नानाद्यधिकारास-त्त्वात् । यत् तु नैमित्तिकं ग्रहणादिप्रयुक्तं तद्भवत्येव“नैमित्तिकञ्च कुर्वीत म्नानं दानञ्च रात्रिषु” इति सुमन्तुवा-क्यशेषात् “अर्द्धरात्रसमये संक्रमणे मकरकर्कयोश्च विशेषमुपजातिकयाह । पूर्णे इति । “अर्द्धरस्त्रनिशीथौ द्वौद्वौ यामप्रहरौ समौ” इत्थभिधानादर्द्धरात्रो निशीथशब्दवाच्यः तणिन्निशीथे पूर्णे रात्रिद्वितीयप्रहरान्तिमकलाव-च्छिन्ने यदि संक्रमः स्यात् तदा प्रागपरं दिवद्वये पुण्यमुक्तम् । उक्तञ्च वृद्धवसिष्ठेन “पूर्णे चेदर्द्धरात्रे तु यदासंक्रमते रविः । प्राहुः दिनद्वयं पुण्यं मुक्त्वा मकरकर्कटाविति” । ब्रह्मसिद्धान्तेऽपि “यद्यर्द्धरात्र एव स्यात्संपूर्णे संक्रमो रवेः । तदा दिनद्वयं पुण्य म्नानदानादिकर्मसु” । अत्र मुक्त्वा मकरकर्कटावित्य क्तं तत्रः मकरकर्क-टयोस्तु कथमित्यत आहाथेति अथानन्तरमुदयास्तात्सूर्य्योदयात् सूर्य्यास्ताच्च पूर्वं परस्ताच्च यदि याम्यसौम्य-यने कर्कटमकरसंक्रान्ती भवतस्तदा पूर्वपरदिने पुण्येस्यातां यदि सूर्य्योदयात् पूर्वं कर्कटसंक्रमणं स्यात् तदापूर्वदिन एव पुण्यकालो न परदिने । तदाह वृद्धगार्ग्यः“यदास्तमयवेलायां मकरे याति भास्करः प्रदोषे चार्द्धरात्रे वा स्नार्न दानं परेऽहनि । अर्द्धरात्रे तदूर्ध्वं वासंक्रान्तौ दक्षिणायने । पूर्वमेव दिनं ग्राह्यं यावन्नोदयतेरविः” इति । अस्तमयवेलाया इति पञ्चम्यन्तं पदंवाशब्द इवार्थे । भविष्योत्तरपुराणेऽपि “कार्मुकन्तु परि-त्यज्य मृगं संक्रमते रविः । प्रदोषे चार्द्धरात्रे वा कुर्य्या-दहनि पूर्वतः” इति । प्रदोषलक्षणं स्कन्दपुराणे “त्रिमुहर्त्तः प्रदोषः स्याद्रवावस्तं गते सति” इति ।अथार्द्धोदयास्तादिति वचनस्याप्यवादमिन्द्रवज्राछन्दसाहअर्द्धोति अर्द्धोदितादर्द्धास्ताच्चाध ऊर्द्ध्वं च क्रमात्त्रिघटि-कास्ताभिः प्रमिता सन्ध्यासन्ध्याकालः स्यात् अर्द्धोदितार्क-विम्बात्पूर्वं त्रिघटीप्रमिता प्रातःसन्ध्या तथार्द्धास्तादर्क-बिम्बादुपरि त्रिनाडीप्रमिता सायसन्ध्येत्यर्थः । तदाहवराहः “अर्द्धास्तमितानुदितात् सूर्यादस्पष्टभं नभो या-वत् । तावत् सन्ध्याकालञ्चिह्नैरेतैः फलं ब्रूयादिति” ।तत्प्रमाणमाह नारदः “अर्द्धास्तमनसन्ध्या हि घटिकात्रयसन्मिता । तथैवार्द्धोदयात् प्रातर्घटिकात्रयस-म्मिता” इति । स्कन्दपुराणेऽपि “उदयात् प्राक्तनी सन्ध्याघटिकत्रयमुच्यते । सायसन्ध्या त्रिघटिका ह्यस्तादु-परि भास्वतः” इति । अत्र सन्ध्यांलक्षणे अर्द्धास्तमिता-नुदितवाक्यस्य स्कन्दपुराणीयवाक्यस्य च व्रीहिय-यवद्विकल्पः । अथः सन्ध्यालक्षणप्रयोजनमाहात्रेति ।अथ सन्ध्यायां पातःसन्ध्यायां सायंसन्ध्यायां च क्रमा-च्चेदु याम्यसौम्ये अयने दक्षिणोत्तरायणे तदानीं पर-पूर्वौ घस्रौ दिवसौ पुण्या याम्यसौम्ये अयने इत्यत्रयदि प्रातःसन्ध्यायां दक्षिणायनप्रवृत्तिस्तदा सूर्योदयादनन्तर सम्पूर्णमहः पुण्यं तथा यदि सायंस-न्ध्यायामुत्तरायणप्रवृत्तिस्तदा सूर्य्यास्तात्पूर्वं सम्पूर्णमहः पुण्यं स्यादिर्थः । यदाह नारदः “सूर्य्यस्योदय-सन्ध्यायां यदि याम्यायनं भवेत् । तदोदयादहःपुर्ण्यपूर्वाहः पूर्वतो यदि । सूर्य्यास्तमनसन्ध्यायां यदि सौ-म्यायनं भवेत् । तदाहः पुण्यकालः स्यात् परतश्चोत्तरे-ऽहनि इति । अत्र यद्युदयसन्ध्यातः प्राक्कर्कसंक्रम-स्तदा प्रागदिन एव पुण्यकालो नोत्तरदिने । तथा यद्य-स्तसन्ध्यामतिक्रम्य मकरसंक्रान्तिस्वदोत्तरदिन एव पुण्य-कालोनोत्तरदिने इति निष्कृष्टोऽर्थः । अतो वृद्धगार्ग्यादिवाक्यनारदवाक्ययोः प्रदोषसन्ध्यापदोपादानेन सामान्य-विशषमावोऽवगन्तव्यः । यत्तु हेमाद्रौ स्कन्दपुराणीयं वा-क्यम् “धनुर्मीनावतिक्रम्य कन्यां च मिथुनं ततः । पूर्वापर-विभागेन रात्रौ संक्रमते यदा । दिनानान्ते पञ्च नाड्र्यस्तुतदाः पुण्यतमाः स्मृताः । उदये च तथा पञ्च दैवे पित्र्येच कर्मणि” इति । तदपि सन्ध्याविषयकमेवेत्याहुरभि-युक्ताः । वषुवे तु यथाश्रुतम् एवेति,  अन्यदपि सन्ध्या-लक्षणप्रयोजनं प्राक्सन्ध्यागर्जित इत्यादिषु वक्ष्यति ।ननु नायमयनपुण्यकालोक्त्युद्यमः सफलः शास्त्रान्तर-विरुद्धत्वात्तथा हि “अह्नि संक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नंप्रकीर्त्तितम् । रात्रौ संक्रमणे भानोर्दिनार्द्धं स्नानदा-नयोः । अर्द्धरात्रादधस्तस्मिन् मध्याह्नस्योपरिक्रिया ।ऊर्द्धं संक्रमणे चोर्द्ध्वमुदयात् प्रहरद्वयम् । पूर्णे चेद-र्द्धरात्रे च यदा संक्रमते रविः । प्राहुर्दिनद्वयं पुण्यंमुक्त्वा मकरकर्कटौ” इति वृद्धवसिष्ठेनायनव्यतिरिक्तेषुदशसु संक्रमेषु रात्रिगतेषु “यायाः सन्निहिता नाड्य-स्तास्ताः पुण्यतमाः स्मृताः” इति कश्यपोक्तसामान्यवा-क्याद्रात्रावेवानुष्ठानं प्रसक्तमहः संक्रम इत्यादिनाप्येत-देवानुष्ठानं विहितं तस्यापि पर्युदासः क्रियते मुक्त्वा म-करकर्कटाविति तस्मान् मकरकर्कटयोः संक्रमणे रात्रा-वेवानुष्ठानं कर्त्तव्यमित्युक्तं भवति अतएवाह याज्ञव-ल्क्यः “राहुदर्शनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु । स्नान-दानादिकं कार्यं निशि काम्यव्रतेषु च” इति वसिष्ठोऽपि“सुतजनने संक्रान्तावुपरागे चन्द्रसूर्ययोर्नियतम् । रात्रावपि कर्त्तव्यं स्नानं दानं विशेषतो नॄणामिति” सुमन्तुश्च“ग्रहणोद्वाहसंक्रान्तियात्रार्त्तिप्रसवेषु च । श्रवणेचेतिहासस्य रात्रौ दान प्रशस्यते” इति । एषु वाक्येषुसामान्यवाचिनोऽपि संक्रातिपदस्य मकरकर्कटसंक्रान्ति-परत्वमवसीयते यस्तु “रात्रौ स्नानं न कुर्वीत दानं चैवविशेषतः” इति निषेधः स संक्रान्त्यन्तरे व्यवतिष्ठते अत-एवोक्तं कश्यपेन “स्नानं दानं ग्रहणवत् सौम्ययाम्या-यनद्वये” इति । तस्मादयनसंक्रमे रात्रौ सत्यां तत्रैवस्नानदानाद्यनुष्ठातव्यमितिः । अत्राहुः शास्त्रद्वयेन तुल्य-बलत्वाद्विकल्पसिद्धौ तत्तद्देशप्रसिद्धशिष्टाचारेण व्यवस्थादष्टव्या । तत्र गौर्जरास्तु कश्यपादिवाक्यमभ्युपेत्य रात्रा-वयनसम्भवे सति रात्रौ एव स्नानदानादिकं कुर्वन्ति ।दाक्षिणात्यास्तु वृद्धगार्ग्यादिवाक्यमङ्गीकृत्य दिवस एवस्नानदानादि कुर्वन्तीत्यलमतिप्रसङ्गेन । यदा तु दिने क-र्कमकरसंक्रमस्तदा क्रमेण पूर्वोत्तरघटिकानियममाह वृद्धवसिष्ठः “अतीतानागते पुण्ये द्वे तूदग्दक्षिणायने ।त्रिंशत् कर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः स्मृता” इति । उत्त-रायणमतीतं सत् पुण्यं कर्कटायनमागामि पुण्यं तत्रकर्कटसंक्रान्तेः प्राक्त्रिशत् घटकिः पुण्याः मकरेतूत्तरविंशतिर्घटिकाः पुण्या इत्यर्थः । अत्र वाक्ये यद्यपिदिनपदानुपादानं तथापि यदास्तमयवेलायामिति रात्रिपरविशेषवाक्यालोचनादिदं दिनपरं प्रतिभाति तथ-सति केनापि हेतुना समीपथटीषु श्राद्धाद्यनुष्ठानासम्भवेपरमावधित्वेन त्रिंशदादयो घटिका अत्रानुज्ञायन्ते यदातु प्रतिबन्धस्तदा “यायाः सन्निहिता नाड्यस्तास्ताः पूण्य-तमाः स्मृता” इति कश्योपोक्तेः समीपघटिकास्वेवश्राद्धादि विधेयं “सन्निहितपरित्यागे कारणाभावादितिंन्यायच्चि” । “अथ पूर्वापराः षोडश घटिकाः पुण्याइति पूर्वं सामान्येनोक्तमिदानीं विष्णु पदादिषु स क्र-मेषु विशेषमनुष्ट भाह याम्यति । याम्यायने कर्कमं-क्रान्तौ तथा विष्णुपदे वृषसिंहवृश्चिककुम्भसं क्रान्तिकालेआद्याः नाड्यः प्रथमाः षोडशघटिकाः अतिपुण्टदाःस्नानदानादावनन्तफलदाज्ञेयाः अपिमास्तु न तथेतिनिष्कृष्टोऽर्थः । तुलाजयोस्तुलामेषयोः मध्या उभयतःषोडश षोडश घटिकाः पुण्याः अथ वा षोडशैव घटिकाःपुण्या । षडशीत्यानने मिथुनकन्याधनुर्मीनसंक्रान्तिषुतथा सौम्ये मकरसंक्रातौ संक्रान्तिकाल त्परा अग्रिमाःषोडश घटिकाः अतिपुण्यदाः प्रथमास्तु न तथेति निष्-कृष्टोऽर्थः । यदाह श्रीपतिः याम्यायने विष्णुपदेतथादौदानाद्यनन्तं विषुवे च मध्ये । वदन्त्यतीते षडशीतिवक्त्रेमहर्षयः खल्वयने च सौम्ये” । तत्र कर्के प्रागेव मकर-संक्रान्तौ पश्चादेव पुण्यकाल इति तु प्राङ्निरणायि ।विष्णुपदे तु अग्रिमादिघटीनां पुण्यकाले तरतमभावः“पुण्यायां विष्णुपद्यां च प्राकपश्चादपि षोडशेति” वृद्ध-वसिष्ठोक्तेः । विषुवे तु सामान्यनिर्णय एवेति केचित्दीपिकाटीकाकारस्त्वेवमाह “मेषे तुलायां संक्रान्तिमध्य एव संक्रान्तिकालात्पूर्वमष्टौ घटिकाः परतश्चाष्टौघटिका पुण्य इति” । युक्तं चैतत् । विषुवे च मध्यपदो-पदानान् मध्ये षोडश धटिकाः पुण्याः इत्युच्यते अस्पात्कालान् मध्य इत्यपेक्षायां संक्रान्तिकालादेवेत्यतः पूर्व-भष्टौ पश्चाच्चाष्टौ घटिकाः पुण्या इत्यर्थः । यत्तूक्तं वृह-स्पतिना “वर्त्तमाने तुलामेषे नाड्यस्तूभयतो दश” इति ।तुलामेषसक्रान्तिकालात् प्राक्पश्चाच्च पञ्च पञ्च ष्टट्यः पुण्याइत्युक्तम् यदप्युक्तम् आद्यन्तसापेक्षत्वान् मध्यशब्दस्यगणितागतपुण्यकालघटिकानां मध्ये त्रिभागः स्थूलदृशादशघटिकात्मको भवतीति । “यायाः सन्निहिता नाड्य”इति कश्यपोक्तेः । षडशीतिमुखेऽप्याद्याग्रिमघटीनांपुण्यकाले तरतमभावः । यत्तु षडशीत्यां व्यतीतायां षष्टि-स्तुल्यास्तु नाडिका” इति वृद्धवसिष्ठवाक्यं तत् प्राग्घ-टीषु प्रतिवन्धवशात् श्राद्धादेरसम्भवे सत्यन्तिमघटीषु श्रा-द्धादिक्रियाभ्यनुज्ञायाः परमावधिकालेयत्तार्थम् । इदंसर्वं दिनसंक्रान्तिविषयं वेदितव्यम् “अह्नि सं क्रमणेपुण्यमहः कृत्स्वं प्रकीर्त्तितम्” इति सामान्यवाक्यस्यसौम्यायने विष्णुपदे इत्यस्य च विशेषवाक्यस्यैकवाक्यता ।अतएव “रात्रौ संक्रमणे भानोर्दिनार्द्धं स्नानदानयोः”इति रात्रिपरविशेषस्य सत्त्वाच्च । एवं निर्णीते पुण्यकालेस्नानदानाद्यवश्यं विधेयमिति फलितोऽर्थः । तत्र स्ना-नदानाद्यकुर्वतश्च प्रत्यवायमाह वसिष्ठः “इति सञ्चिन्त्य-विनिर्णयमादेष्टव्यं सदैव दैवज्ञैः । विषुवत्यसने ग्रहणेसंक्रान्तौ पुण्यदिवसेऽपि । पितृतृप्तिं यो न कुरुतेदत्त्वा शापं व्रजति तस्य पिता । आगतगतसमयेऽपि चकरोति यद्दानजपहोमाद्यम् । ऊषरवापितवोज यद्वत्तद्वच्च निष्फलं भवतीति” । अयते अयनघ्रवृत्त्याख्ये हलसंक्रमणे आगतसमये निर्णीते पुण्यकालातिक्रमसमयेस्नादि निष्फलमित्यर्थः । संक्रान्तिषु स्नानदानादेः फ-लमाह भरद्वाजः “षडशीत्यां तु यद्दानं विषुवद्वितयेतथा । दृश्यते सागरस्यान्तस्तस्यान्तो नैव दृशते” । वृद्ध-वसिष्ठोऽपि “अयने कोटिः पुण्यानि सहस्रं यिषुवे फ-लम् । षडशीत्यां सहस्रन्तु फलं विष्णुपदेषु च” इत्यल-मतिप्रसङ्गेन । इति सूयसङ्क्रान्तिनिर्णयः । अथ नायंकेवलं सूर्यसङ्क्रमण एव पुण्यकालः किन्तु चन्द्रादीनांग्रहाणां नक्षत्रसङ्क्रमे राशिसङ्क्रमे च पुण्यकालोभवति सोऽपि सोपपत्तिकः प्रसङ्गतः प्रोच्यते अस्माभिःयदाह जैमिनिः “नक्षत्रराश्यो रविसङ्क्रमे स्युरर्वाक्परत्रापि रमेन्दुनाद्यः १६ । पुण्यास्तथेन्दोस्त्रिघरापलै-र्पुक् शुभैकनाडी १ । १३ सुनिभिः शुभोक्ता । नाद्ध्यश्चतस्रःषपलाः कुजस्य ४ । १ बुधस्य तिस्रो मनवः पलानि ३१४अब्ध्यब्धिनाड्यः पलसप्तयुक्ता गुरौ च ४४ । ७ शुक्रे सप-लाश्चतस्रः ४ । १ । द्विनागनाड्यः पलसप्तयुक्ताः ८२ । ७शनैश्चरस्याभिहिताः सुपुण्याः । आद्यन्तमध्ये जपदा-नहोमं कुर्वन्नवाप्नोति सुरेन्द्रधाम” । अस्यार्थः सूर्यस्यनक्षत्रसंक्रमे राशिसंक्रमे च प्राक्परतश्च षोडश घटिकाःपुण्याः एवं चन्द्रस्यैकधटी त्रयोदश पलानि । भौमस्यचतस्रो घटिका एकं पलम् । बुधस्य तिस्रो घटिकाश्चतु-र्दश पलानि,  गुरोश्चतुश्चत्वारिंशत्घटिकाः सप्त पलानिशुकस्य चतस्रो घटिकाः पलमेकं,  शनेर्द्व्यशीतिघटिकाःसप्त पलानि चोभयतः पुण्यकाल इत्थर्यः । अत्रोपपत्तिः ।“भानोर्गतिः स्वदशभागयुतार्द्धिता वा बिम्बं विधोस्त्रिगु-णितायुगशैलभक्ता ७४ । तिथ्यद्रि ७१५ हीनशशिभुक्तिरिषुद्वि २५ भक्ता नन्दाक्षि २९ युग्भवति वा विधुविम्बमे-वमिति” सिद्धान्तशिरोमण्युक्तप्रकारेण रविचन्द्रयोर्मा-नकला आनेयाः “व्यङ्घ्रीषवः सचरणा ऋतवस्त्रिभा-गयुक्ताद्रयो नव च सत्रिलवेषवश्च । स्युर्मध्यमास्तनुकलाःक्षितिजादिकानां त्रिज्याशुकर्णविवरेण पृथग्विनिघ्ना ।इति तत्रैवोक्ताः भौमादूनां मानकलास्तत्र क्रमेणमानकलाः । तत्र “षष्टिघ्नविध्बं ग्रहभुक्तिभक्तं संक्रा-न्तिनाड्योऽखिलधर्मकृत्ये । रवेस्तु ताः पुण्यतमाग्रहःस्वसंक्रान्तिगोमिश्रफलं विधत्ते” इति भास्करोक्तदिशासंक्रान्तिनाड्ग्यः स्युः तत्र ग्रहभुक्तयस्तेबैवीक्ताः “न-न्दाक्षाभुजगारवेः शशिगतिः खार्काद्रयः क्ष्माग्नयस्तुङ्ग-स्याङ्गकलाः कुर्वेद ४४ विकलाः पातस्यरामाभवाः । माहे-यस्य महीगुणारसकरा ज्ञस्येषुसिद्धारदाः पञ्चेज्यस्य सि-तस्य षण्णवमिता अष्टौ शने र्द्वे कले” इति बुधशुक्रयोस्तुसंक्रान्तिघटिकानयने सूर्य्यगतिरेव हारः कल्प्यस्तद्गति-तुल्यत्वात्तयोः,  वासनाभाष्ये हि बुधशुक्रौ तु रवेरासन्ना-वेव कदाचिदग्रतः कदाचित् पृष्ठतस्तस्यानुचराविव सदा-व्रजन्तौ दृश्येते । ततस्तयोरपि रविभगणतुल्या एवभगणा इत्युपपन्नमिति भास्करेणाभिहितत्वात् । पठ्य-मानानुगतिस्तच्छीघ्रयोः शीघ्रफलानयानार्थं वासनासिद्ध-जीर्णैः कल्पिता तदेवं ग्रहगतय इमास्त्रिप्रकारेण सा-धिताः पुण्यकालघटिकाः सूर्य्यस्य यथा त्रिंशत् घटिकाएवं चन्द्रस्य द्वे धटिके षड्विंशतिप्रलानि भौमस्य नव-घटिकाश्चत्वारिंत्पलानि बुधस्य षट्घटिकाः विंशतिपलानिगुरोरष्टाशीतिर्घटिका एवं शुक्रस्य नव घटिका अष्टौपलानि शनेः षष्ट्यधिकं शतं घटिकाः । पूर्वापरकालौमिलित्वा पुण्यकाल इत्यर्थः । अत्र वासना प्रागुक्ताएतदर्द्धा नाद्ध्य प्राक्परतश्चपुण्या । अत्र गणितागतघटी-पलेषु लिखितजैमिनिवाक्ये च क्वचित् किञ्चित्पलभेदोघटिकाभेदश्च सगतिस्पष्टकृतिवशतः । युक्तं चैतत् आकाशेहि वेधादिना स्पष्टा एव स्वगा दृश्यन्ते न मध्यमाः“दिनद्वयस्पष्टखगान्तरालकालः स्फुटस्तु स्फुटभुक्तिबिम्बै-रिति” स्पष्टगत्यैव बिम्बसंक्रान्तिघट्यानयनमुचितम् उक्तञ्चकेशवार्केण “कुजादिकानामपि बिम्बलिप्ताः षष्ट्यागुणाःस्वस्वजवेन भक्ताः । नाड्यादिकः संक्रमणान्तराल कालःस्फुटस्तु स्फुटभुक्तिविम्बैरिति” अपिशब्दात् सूर्यचन्द्रम-सोर्ग्रहणं तथा सति मध्यमाग्रेक्षया स्पष्टगतिबिम्बयो-रुपचयापचयाम्यां साम्यैस्तत्तद्घटिकानामप्युपचयापच-यसाम्यातिक्रमेणापतति तेषां चानियतत्वात्पद्ये उपनिब-न्धायोगाज्जीर्णैर्नियतमध्यगत्या सूर्य्यादीनां ग्रहाणांपुण्यकालघटीरानीयोपनिबन्धः कृतः । अत्र मत्कृतं प-द्यम् “नाड्यो रामगुणा ३३ रवेरथ विधोः षट्दोः पलै-र्युग्द्वयं २ । २६ भौमस्याब्धिपलैर्युतानव ९ । ४ विदो ६ । २० यु-क्ताः पलैः खाश्विभिः । षण्णाद्ध्योऽष्टगजा ८८ गुरोरथ भृगो-र्नन्दा ९ । ८ पलैरष्टभिः पुण्याः स्युः खनृपाः शने १६०रुभयतो राश्यृक्षयोः संक्रमे । अतो यो जैमिनिवाक्ये सा-र्द्धाश्चतस्रः पलसप्तयुक्ता गुरोरितिपाठो माधवादिभिरपाठितथा हेमाद्रिणापि द्विनागनाड्यः इति पदै नागा अष्टौद्विरावृत्ता नागा द्विनागाः षोडशनाडिकाः शनैश्चरसं-क्रान्तौ पुण्यकाल इति यत् व्याख्यातवान् तदुभयमपा-कृत भवति तथा रामचन्द्राचार्य्या अपि कालनिर्णयदीपि-कायां हेमाद्र्यादिमूलकममुमर्थं स्वपद्येनोपानिबध्नात्अतश्चिन्त्योक्तयोज्ञेयाः । तस्मात्सर्वग्रहाणां राशिनक्षत्रयोः संक्रान्तिषु पुण्यकालताप्यास्त । भास्करोऽपि “रवे-स्तु ताः पुण्यतषाः” इतिवदंश्चन्द्रादिसंक्रान्तिषु नाड्यःपुण्या इत्यसूचयत् । अतिशायने तमविष्ठनावितिपाणिनिवचनात् “ग्रहः स्वसंक्रान्तिगोमिश्रफलं विधत्ते”इति । सूर्य्यादिसंक्रान्तिसाधारणं तत्र सकलसंक्रान्तिषुदिनरात्रिविष्णुपदादिभेदेन सूर्यसंक्रमवन्निर्णयोध्येयः ।एतत्संक्रान्तिमान्यता हि गुर्जरदेशेऽस्तोत्यलं प्रसक्ता-नुप्रसक्तेन । इति सकलग्रहसंक्रान्तिनिर्णयः” पी० धा०करणभेदेऽर्कसंक्रान्तिफलं तत्रैवनारदः “निविष्टो वणिजे विष्ट्यां वालवे च यवे गरे ।कौलवे शकुनौ भानुः किंस्तुत्रे चोर्ङ्गसंस्थितः । चतुष्पा-त्तैतिले नागे सुप्तः क्रान्तिं करोति सः । धान्यार्धवृष्टिषु समंश्रेष्ठं हीनं भवेत्क्रमात्” क्रान्तिं संक्रान्तिम । रत्नमाला-यामपि “चतुष्पदे तैतिलनागयोश्च सुप्तो रविः संक्रमणंकरोति । विष्ट्यां ववाख्ये च गराह्वये च स बालवाख्येबणिजे निबिष्टः । किंस्तुघ्ननाम्नि शकुनावपि कौलवाख्येचोर्द्ध्वस्थितस्य खलु संक्रमणं रवेः स्यात् । धान्यार्घवृष्टिषुभवेत् क्रमशस्त्वनिष्टमध्येष्टतेति मुनयः प्रवदन्ति पूर्वे” इति ।“संक्रान्तौ ग्रहणर्क्षं वा जन्मन्युभयपार्श्वयोः । नेष्टंत्रयं षट्शुभदं पर्य्यायाच्च पुनःपुनः । हानिर्वृद्धिः स्थान-हानिस्तथा प्राप्तिरिति क्रमात्” नारदेनोक्तम् ।संक्रान्तेर्यन्नक्षत्रं ग्रहणनक्षत्रं वा यदि जन्मभं भवेदथ वाताभ्यामुभयपार्श्वगतं जन्मभं भवेत्तदा अनिष्टमेव नक्षत्रत्रयंनिषिद्धं तत्रो नक्षत्रषट्कं शुभं ततस्त्रिकेऽर्थहानिस्ततः षट्केवृद्धिः ततस्त्रिके स्थानहानिस्ततः षट्सु वृद्धिः षट्सु स्थान० प्राप्तिरिति । अतएव पठन्ति दाक्षिणात्याः “संक्रान्त्यधर-नक्षत्राद्गणथेज्जन्मभावधि । त्रिकं षट्कं त्रिकं षट्कं त्रिकंषट्कमिति क्रमात् । पन्थाभोगो व्यथा वस्त्रं हानिश्चविपुलं धनम्” इति त्रिकं शुभं षट्कमशुभमिति फलितो-ऽर्थः” पी० धा० । अधिकमयनसंक्रान्तिशब्दे ३३९ पृ० दृश्यम् ।स्थूलतया मेषादौ रविसंक्रान्तेर्वारदण्डाद्यानयनप्रकारःज्यो० त० उक्तो यथा“नवाष्टशक्र १४८९ हीनेन शकाव्दाङ्केन पूरिताः । भूर्वा-णचन्द्रावेकाम्नी कुरामौ वेदयुग्मके । १ । १५ । ३१ । ३१ । २४अङ्का अनुपलादेस्तु षष्ट्या लब्धाङ्कमिश्रिताः । दण्डात्खाग्नी हयेषू च ३० । ५७ पलाद्धित्वा ततः पुनः । सप्ता-वशिष्टा वाराः स्युस्ततो दण्डादिकाः परे । मेषस क्रमणेभानोः सिद्धान्तस्फुटसम्मताः । भुजौ षडिषूरामाग्नी २ ।५६ ३३ कालोजातिर्गजावनी । ६ । २२ । १८ रामश्चन्द्रो-ऽग्नियुम्मञ्च ३ १ २३ तर्कोऽङ्कदृक् नवाशुगौ । ६२९ ५९द्वावङ्कदृग् वेदवाणा २ । २९ । ५४ अब्धिर्वाणशरौ सुराः ।४ । ५५ । ३३ षस्मागवेदौ शून्येन्दू ६ ४८ १० एकं शैल-भुवौ शराः । १ । १७ । ५ । द्वौ षडग्नी तथा काला २ । ३६ ।६ अब्धीरामः शराचनी । ४ । ३ । १५ । पञ्चाग्नीषू तथारुद्रा ५ । ५३ । ११ । मेषसंक्रमवारतः । अङ्कैर्योज्या वृ-षादेस्तु वाराद्याः संक्रमे रवेः” ।राशिभेदे संक्रान्तिनामभेद तत्संक्रमकाले स्वनक्षत्रस्य पुरुषा-कृतिसंक्रान्तिचक्रस्थानविशेषस्थितौ फलभेदश्च तत्रोक्तो यथामृगकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने । विषुवती तुलामेषे गोलमध्ये तथापराः । धनुर्मिथुनकन्यासु मीने चषडशीतयः । वृषवृश्चिककुम्भेषु सिंहे विष्णुपदी स्मृता ।मूर्ध्नि सप्त मुखे त्रीणि हृदये पञ्च विन्यसेत् । त्रितयं हस्त-पादेषु महाविषुवभक्रमात् । मस्तके भूपतेः सौख्यं वदनेपटुता शुभे । हृदये च धनाध्यक्षोऽर्थप्राप्तिर्दक्षिणे करे ।वामे करे महद्दुःखं सुखं पादे च दक्षिणे । भ्रमणंवामपादे च कथितं विषुवत् फलम् । षड्मूर्ध्नि वदने पञ्चचत्वारि हृदये तथा । त्रितयं करपादेषु पयोविषुवतःक्रमात् । मानं मूर्ध्नि मुखे वैरं हृदये सुखसम्भवः । दोः-पदोर्दक्षयोर्भोगस्त्रासश्च वामयोः स्वभे” जलविषुवफलम् ।“शीर्षे पञ्च मुखे त्रीणि हस्तयोश्च त्रयं त्रयम् । हृदिपञ्च शशी नाभौ गुदे च पादयोरसाः । उत्तरायणभा-ज्ज्ञेयं स्वनक्षत्रस्थितेः फलम् । शीर्षेऽथ लाभो वदनेसुखानि दक्षे करेऽङ्घ्रौ हृदये च सौख्यम् । नाभौ शुभंवामकरेऽर्थनाशो गुह्ये भयं वामपदे प्रवासः उत्तरा-यणफलम् । “शीर्षे त्रीणि मुखे त्रीणि हृदये पञ्च ह-स्तयोः । अष्टौ पादद्वयेऽप्यष्टौ दक्षिणायनसंक्रमात् । शीर्षेमानो मुखे विद्या हृदये वित्तसञ्चयः । प्रवासः स्यात् करेवामे भिक्षालाभश्च दक्षिणे । निष्फलं वामपादे च कि-ञ्चिल्लाभश्च दक्षिणे” दक्षिणायनफलम् । “ऋक्षे संक्रमणंयत्र विष्णुपद्यां मुखे तु तत् । चत्वारि दक्षिणे वाहौत्रीणि त्रीणि पदद्वये । चत्वारि वामवाहौ च हृदयेपञ्च निर्दिशेत् । अक्ष्णोर्द्वयं द्वयं योज्यं मूर्ध्नि द्वे चैककंगुदे” “रोगो भोगस्तथा यानं बन्धनं लाभ एवच । ऐश्वर्य्यं राजपूजा च अपमृत्युरिति क्रमात्”विष्णुपदीफलम् “मुखे चैकं करे वेदाः पादयुग्मे द्वयंद्वयम् । क्रोडे वाणस्तथा वेदाः करे सव्येतरेऽपि च ।द्वयं द्वयं तथा नेत्रे मस्तके त्रितयं तथा । द्वयञ्चैव तथागुह्ये षडशीत्यां स्वभे स्थिते । मुखे दुःखं करे लाभःपादयोर्भ्रमणं हृदि । कान्ता स्याद्बन्धनं वामे हस्तेस्यात् स्त्रीयभेनॄणाम् । सम्मानो नेत्रयोश्चैव अपमानश्चमस्तके । गुह्ये चैव भवेन्मृत्युः षडशीतिफलश्रुतिः” षड-शीतिफलम्” । गुरुसंक्रान्तिफलमुक्तं ज्यो० त० यथा“शीर्षे चत्वारि राज्यं जलधिरपि करे दक्षिणे चापिसौख्यं चैकं कण्ठे विभूतिं मदनशरसितं वक्षसि प्रीति-सङ्गम् । पादस्थाः षट् च पीडा पुनरपि जलधिर्वाम-हस्ते च मृत्युं नेत्रे त्रीणि प्रदद्युः सुखमथ निजभेवाकपते संक्रमर्क्षात्” ।संक्रान्तिपुण्यकालव्यवस्था ति० त० संक्षेपतो दर्शिता यथा“तदयं संक्षेपः । दिनसंकमणे कृत्स्नं दिनं पुण्यं षड-शीति मुखे” इत्याद्युक्तं पुण्यतरं मन्दामन्दाकिनी-त्यादि रूपेण त्रिचतुरादिघटिकाः पुण्यतमाः । दिन-वृत्तोत्तरायणादिविहितविंशतिदण्डादीनां रात्रिप्रविष्ट-भागस्यापि पुण्यत्वं रात्रिसंक्रमणे तु कलान्यून प्रथमा-र्द्धगते तद्दिवसीयशेषयामद्वयं पुण्यम् । कालद्वयात्मक-मध्यरात्रगते तद्दिवसीयतिथेरभेदे तद्दिवसीयशेषयामद्वयंपुण्यं भेदे तु तद्दिवसीयशेषयामद्वयं परदिवसीयाद्यया-मद्वयञ्च पुण्यम् । उभयदिने पुण्यकालेऽपि पूर्वदिनाकरणएव परदिने तद्विहितं कार्य्यम् । तिथिभेदाभेदयोर्द-क्षिणायने तद्दिवसीयशेषयामद्वयम् उत्तरायणे तु पर-दिवसीयाद्ययामद्वयं पुण्यमिति मध्यरात्रीयकलोत्तरशेषार्द्धरात्रसंक्रमणमात्रे तु परदिनाद्ययामद्वयं पुण्य-मिति सन्ध्यासंक्रमणे तु दिनदण्डे दिनस्य रात्रिदण्डेरात्रेर्व्यवस्थितिः” । तत्प्रमाणं ति० त० दृश्यम् ।संक्रान्तौ कालाशुद्धिदोषादिकं नास्ति यथोक्तं ति० त० स्कान्दे“एकान्ततो मया प्रोक्ताः कालाः संक्रान्तिसंज्ञकाः । नैतेषुविद्यतेऽनिष्टं यतश्चाक्षयसंज्ञिताः । अश्रद्धयापि यद्दत्तंकुपात्रेभ्योऽपि मानवैः । अकालेऽपि हि तत्सर्वं सत्य-मक्षयतां व्रजेत्” ।

Capeller

German

 संक्रान्ति f.
  Übergang in,  Übertragung
auf (Loc. o. —°).

Stchoupak

French

 सं-क्रान्ति-
 f.
  fait de passer,  d'aller à (loc. ifc.) 
 transmission, 
not. de la science 
 entrée du soleil sous un nouveau signe du zodiac.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.