| YouTube Channel

सङ्कल्प (saGkalpa)

 
शब्दसागरः
English
सङ्कल्प
m.
(-ल्पः)
1. Volition, will, resolve, mental determination.
2. A
solemn vow or declaration of purpose.
3. Expectation of desired
consequences from any voluntary act.
E.
सम् before कृप् to be able,
aff.
घञ्, and the changed to
Capeller Eng
English
संकल्प॑
m.
decision of the mind, persuasion
intention,
purpose
wish, desire.
Yates
English
सङ्कल्प (ल्पः) 1.
m.
Volition
will
solemn vow
determination
de-
sign, object of hope.
Spoken Sanskrit
English
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- idea or expectation of any advantage
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- will
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- volition
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- conviction
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- persuasion
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- wish
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- Will personified
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- declaration of purpose
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- purpose
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- idea
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- definite intention or determination or decision or wish for
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- determination
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- sentiment
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- intention
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- desire
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- thought
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- solemn vow or determination to perform any ritual observance
सङ्कल्प - saGkalpa -
m.
- conception or idea or notion formed in the mind or heart
Wilson
English
सङ्कल्प
m.
(-ल्पः)
1 Volition, will, resolve, mental determination.
2 A solemn vow or declaration of purpose.
3 Expectation of desired consequences from any voluntary act.
E.
सम् before कृप to be able,
aff.
घञ्.
Apte 1890
English
संकल्पः 1 Will, volition, mental resolve
कः कामः संकल्पः Dk
2 Purpose, aim, intention, determination.
3 Wish, desire
संकल्पमात्रोदितसिद्धयस्ते R. 14. 17.
4 Thought, idea, reflection, fancy, imagination
तत्संकल्पोपहितजाडिम स्तंभमभ्योति गात्रं Māl. 1. 35
वृथैव संकल्पशतैरजस्रमनंग नीतोसि मया विवृद्धिं Ś. 3. 5.
5 The mind, heart
Māl. 6. 2.
6 A solemn vow to perform an observance.
7 Expectation of advantage from a holy voluntary act.
8 Consideration, reflection.
9 A declaration made by a widow at the time of burning herself with her husband.
Comp.
आत्मक a. {1} willing, resolving. {2} consisting of thought only, imaginary.
जः,
जन्मन् m.,
योनिः epithets of the god of love
भगवन्संकल्पयोने M. 4
Ku. 3. 24.
रूप a. {1} volitional. {2} conformable to will.
Monier Williams Cologne
English
सं-कल्प a
&c.
See सं-√ कॢप्.
सं-कल्प॑ b
m.
(ifc. f(आ). ) conception or idea or notion formed in the mind or heart, (esp. ) will, volition, desire, purpose, definite intention or determination or decision or wish for (with
loc.
dat.
, or ifc. ), sentiment, conviction, persuasion
(ibc. often
=
‘intentionally’, ‘purposely’, ‘on purpose’, ‘according to will’,
&c.
acc.
with कृ, ‘to form a resolution, make up one's mind’),
AV.
&c.
&c.
idea or expectation of any advantage,
W.
a solemn vow or determination to perform any ritual observance, declaration of purpose (e.g. a declaration by a widow of her intention to burn herself with her deceased husband),
W.
the Will personified (as a son of Saṃ-kalpā and Brahmā),
Hariv.
MārkP.
Monier Williams 1872
English
सङ्कल्प सङ्-कल्प, &c. See under सङ्-
कॢप्।
सङ्-कल्प, अस्, m. will, volition, strength of will,
purpose, mental resolve or determination, resolution,
vow
power of will
wish, desire
idea formed in
the mind, thought, imagination, fancy, contrivance
consideration, reflection
mind, soul, heart
idea or
expectation of advantage from any voluntary act
a solemn vow to perform a ritual observance, decla-
ration of purpose
a declaration repeated by a widow
who burns herself with her deceased husband
N. of
a Prajā-pati
(आ), f., N. of a daughter of Dakṣa and
wife of Dharma.
—सङ्कल्प-कुल्मल, अस्, आ, अम्,
Ved. having desire for its shaft (said of an arrow).
—सङ्कल्प-ज, अस्, आ, अम्, produced from self-
determined will or desire, proceeding from idea of
advantage
(अस्), m. ‘mind-born, heart-born, epi-
thet of Kāma (god of love).
—सङ्कल्प-जन्मन्,
आ, or सङ्कल्प-भव, अस्, or सङ्कल्प-योनि, इस्,
m. epithet of Kāma (god of love).
—सङ्कल्प-
रूप, अस्, आ, अम्, formed or consisting of will, of
the nature of mental resolve, conformable to the will
or purpose.
—सङ्कल्प-सम्भव, अस्, आ, अम्,
produced from will or desire, arising out of an idea
or desire of advantage
(अस्), m. ‘mind-born, epi-
thet of Kāma.
—सङ्कल्प-सिद्ध, अस्, आ, अम्,
perfected by mental resolve or will, having super-
natural powers by the exercise of a strong will.
—सङ्कल्पात्मक (°प-आत्°), अस्, इका, अम्, con-
sisting of will or volition, of the nature of mental
resolve
willing, resolving.
Macdonell
English
संकल्प saṃ-kalpá,
m.
resolve of the mind 🞄(manas), will, purpose, definite intention, 🞄determination, desire (for, to, etc., d., lc., 🞄[Page328-1] 🞄—°): °—, = by the mere wish, according to 🞄desire, for a particular purpose: -ja,
a.
originating 🞄in the will, produced by the mere 🞄will
arising from interested motives
m.
🞄desire
love
-janman,
a.
produced from 🞄desire
m.
love, god of love
-mūla,
a.
based 🞄on interested motives
-yoni,
a.
originating 🞄in mere will
m.
(produced from desire), love, 🞄god of love
-vat,
a.
possessing decision.
Benfey
English
संकल्प संकल्प, i. e. सम्-कॢप् + अ,
m.
1. Will, Vedāntas. in Chr. 207, 1
Hit. 54, 8, M.M.
2. Wish, Megh. 100
desire, Mālat. 125, 4.
3. Mind, Nal.
24, 50.
4. A solemn vow, Chr. 48,
5.
5. Expectation of advantage from
a holy work, Man. 2, 3.
--
Comp.
धृत-,
adj.
,
f.
पा, resolved (to, with
loc.), Chr. 45, 10.
पाप-,
adj.
ill-
intentioned, Rām. 2, 74, 28. शिव-
(m. ), the name of a hymn, Man.
11, 250.
सिद्ध-,
adj.
one who has
obtained his wishes, Daśak. in Chr.
193, 23.
हृष्ट-,
adj.
contented, glad,
Nal. 24, 50.
Hindi
Hindi
दृढ़ संकल्प
Apte Hindi
Hindi
सङ्कल्पः
पुं*
- "सम् + कृप् + घञ्, गुणः, रस्य लः"
"इच्छाशक्ति, कामनाशक्ति, मानसिक दृढ़ता"
सङ्कल्पः
पुं*
- "सम् + कृप् + घञ्, गुणः, रस्य लः"
"प्रयोजन, उद्देश्य, इरादा, विचार"
सङ्कल्पः
पुं*
- "सम् + कृप् + घञ्, गुणः, रस्य लः"
"कामना, इच्छा"
सङ्कल्पः
पुं*
- "सम् + कृप् + घञ्, गुणः, रस्य लः"
"चिन्तन, विचार, विमर्श, उत्प्रेक्षा, कल्पना"
सङ्कल्पः
पुं*
- "सम् + कृप् + घञ्, गुणः, रस्य लः"
"मन, हृदय"
सङ्कल्पः
पुं*
- "सम् + कृप् + घञ्, गुणः, रस्य लः"
कोई धार्मिक कृत्य करने की प्रतिज्ञा
सङ्कल्पः
पुं*
- "सम् + कृप् + घञ्, गुणः, रस्य लः"
किसी ऐच्छिक पुण्यकार्य से फल की आशा
L R Vaidya
English
saMkalpa {% m. %} 1. Will, volition, mental resolve, resolution
2. wish, desire, e.g. यस्य सर्वे समाचाराः कामसकल्पवर्जिताः
3. thought, idea, reflection, अर्थाः संकल्पकल्पाः Bhartr.ii.82
4. imagination, fancy, contrivance, वृथेव संकल्पशतेरजस्रमनंग नीतोऽसि मयाभिवृद्धिम् Sak.iii.
5. mind
6. solemn vow
7. expectation of advantage from a holy work.
Bopp
Latin
सङ्कल्प m. (r. कॣप् fieri praef. सम् s. अ)
1) consilium, pro-
positum. N. 9. 26. SA. 4. 17. BH. 4. 19. 6. 2. 4.
2) mens,
animus. N. 24. 50.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
संकल्प from Hemādri's Caturvargacintāmaṇi. BP. 301.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
saṃkalpa, m., = vikalpa, false discrimination: nimittaṃ nāma saṃkalpaḥ (〔229.8〕 nāma-nimitta-saṃkalpāḥ) svabhāvadvayalakṣaṇam, samyagjñānaṃ hi tathatā (〔229.9〕 °naṃ tathātvaṃ ca) pariniṣpannalakṣaṇam Laṅk 〔68.3—4〕 = 〔229.8—9〕 (vss)
saṃkalpa-kalpa-janitena ayonisena (bhavate avidya …) LV 〔419.17(—18)〕, vs
there is no noun for the two instr. adj. to agree with, unless we separate saṃkalpa (as instr., 〔§ 8.8〕), by false discrimination produced by vain fancy, and superficial, (ignorance comes to be)
or understand manasikāreṇa as suggested by ayonisena? Tib. kun rtog (= saṃkalpa) rtog pas (by kalpa) bskyed paḥi tshul bzhin ma yin pas, which perhaps supports the second alternative, as it seems to make -janitena modify ayonisena. (In SP 〔97.13〕, vs, read anyonyasaṃkalpasagauravāś, as one word, having respect for each otherʼs purposes.)
Indian Epigraphical Glossary
English
saṅkalpa (Chamba), also called saṅkalpa-hast-odaka
liba-
tion of water
donation.
Lanman
English
saṃkalpá, m. a decision of the mind
the will or wish or purpose proceeding
from such decision, a definite intention.
[√kḷp + sam, 1148. 1, 236.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kun tu brtags pa
१) परिकल्पित २) सङ्कल्प
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मनसः कर्म संकल्पः स्यादथो शर्म निर्वृतिः
सातं सौख्यं सुखं दुःखं त्वसुखं वेदना व्यथा १३७०
पीडा बाधार्तिराभीलं कृच्छ्रं कष्टं प्रसूतिजम्
आमनस्यं प्रगाढं स्यादाधिः स्यान्मानसी व्यथा १३७१
-wordlist-
सङ्कल्प (पुं), शर्मन् (क्ली), निर्वृति (स्त्री), सात (क्ली), सौख्य (क्ली), सुख (क्ली), दुःख (क्ली), असुख (क्ली), वेदना (स्त्री), व्यथा (स्त्री), पीडा (स्त्री), बाधा (स्त्री), आर्ति (स्त्री), आभील (क्ली), कृच्छ्र (क्ली), कष्ट (क्ली), प्रसूतिज (क्ली), आमनस्य (क्ली), प्रगाढ (क्ली), आधि (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
सङ्कल्प
सङ्कल्प, मानस-कर्मन्
प्रवारणं महादानं सङ्कल्पः कर्म मानसम् ७७३
verse 4.1.1.773
page 0088
Mahabharata
English
Saṃkalpa, etc., see below under Saṅkº.
Saṅkalpa (“the Will, personif.). § 775 (Ānuśāsanik.): XIII, 166, 7638.
पुराणम्
English
संकल्प / SAṄKALPA. One of the sons born to Dharmadeva by his wife saṅkalpā. (bhāgavata, skandha 6).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सङ्कल्पः,
पुं,
(सं + कृप + भावे घञ् गुणे कृतेरस्य लः ।) कर्म्मणो मानसम् इत्यमरः
“सङ्कल्प उक्तो हारीतेन यथा मनसा सङ्कल्प-यति वाचा अभिलपति कर्म्मणा चोपपादयतिइति भविष्यपुराणवचनेन ।‘सङ्कल्पेन विना राजन् यत्किञ्चित् कुरुते नरः ।फलञ्चाल्पाल्पकं तस्य धर्म्मस्याद्धक्षयो भवेत्
’इति ब्रह्मपुराणेनापि ।‘आशास्य शुभं कार्य्यमुद्दिश्य मनोगतम्’ ।इत्यगस्त्यपूजने उक्तम् मनोगतं शुभं फलंआशास्य मनसा सङ्कल्प्य उद्दिश्य वाचा अभि-लप्य कार्य्यं कर्म्मणा उपपाद्यम् भविष्ये ।‘शुक्तिशङ्खाश्महस्तैश्च कांस्यरूप्यादिभिस्तया ।सङ्कल्पो नैव कर्त्तव्यो मृण्मयेन कदाचन
गृहीत्वौडुम्बरं पात्रं वारिपूर्णं गुणान्वितम् ।दर्भत्रय साग्रमूलं फलपुष्पतिलान्वितम्
जलाशयारामकूपे सङ्कल्पे पूर्वदिङ्मुखः ।साधारणे चोत्तरास्य ऐशान्यां निक्षिपेज्जलम्
’अत्र केवलहस्तनिषेधस्तु पात्रान्तरसद्भाव-विषयः शङ्खादिसाहचर्य्यात् एकहस्तपरो वा ।“गृहीत्वौडुम्बरं पात्रं वारिपूर्णमुदङ्मुखः ।उपवासन्तु गृह्णीयाद् यद्वा वार्य्येव धारयेत्
”इति वराहपुराणदर्शनात् ।” इति तिथ्यादि-तत्त्वम्
*
सङ्कल्पश्च भावे मयैतर्त् कर्त्तव्य-मेव निषधे तु मयैतन्न कर्त्तव्यमिति ज्ञानविशेषः ।व्रतादीनां सङ्कल्पसम्भवत्वं यथा, --“सङ्कल्पमूलः कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः ।व्रता नियमधर्म्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः
”इत्येकादशोतत्त्वम्
तद्वाक्यरचना यथा, --“श्रीपद पूर्वमुच्चार्य्य ततो विष्णुपदं वदेत् ।ओँ तत् सदित्युच्चार्य्य नाम गोत्रं ततो वदेत्
तत इष्टप्रोतिकामो मूलबीजं समुन्नयेत् ।ततोऽस्याञ्च वरारोहे गङ्गास्नानमहं ततः
करिष्ये इति सङ्कल्प्य शिरःस्नानं समाचरेत् ।त्रिः स्नात्वा चञ्चलापाङ्गि ! इति -- वाक्यं सुरा-च्चिते !
अद्येत्याद्यस्य चार्वङ्गि ! रहस्यं प्रवदामि ते
”इति कामधेनुतन्त्रे ३२ पटलः
*
अपि अथ सङ्कल्पविधानम् ।“असङ्कल्पितमर्त्यो यन्न्यूनाधिकमथापि वा ।न सम्यक्फलभाग्भूयात्तस्मान्नियममाचरेत्
ताम्रपात्रं सदूवञ्च सतिलं जलपूरितम् ।सकुशञ्च फलैर्द्देवि ! गृहीत्वाचम्य कल्पतः
अभ्यर्च्च्य शिरःपद्मे श्रीगुरुं करुणामयम् ।यक्षेशवदनो वापि देवेन्द्रवदनोऽपि वा
मासं पक्षं तिथिञ्चैव देवपर्व्वादिकन्तथा ।आद्यन्तकालञ्च तथा गोत्रं नाम कामिनाम्क्रियाह्वयं करिष्येऽन्तमेवं समुतसृजेत् पयः
”इति योगिनीतन्त्रे प्रथमखण्डीयः पटलः
*
अन्यच्च शिवपूजायां मानससङ्कल्पो यथा, --“ततस्तु परमेशानि ! कृत्वा सङ्कल्पमानसम् ।यथापूर्व्वं महादेवि ! ब्रह्माण्डस्थितिमानसः
तथा भवतु सर्व्वाङ्गं इति सङ्कल्प्य मानसः ।न गोत्रं मम देवेशि ! नाम परमेश्वरि
माता परमेशानि पिता मम कामिनि ।तस्मिन् काले महेशानि मम सर्वं हि प्रिये
वारं तिथिं देवि तस्मिन् काले शुचिस्मितेन काष्ठां कलां देवि तस्मिन् काले वराननेन दिवा परमेशानि रात्रिं परमेश्वरि ।अतएव महेशानि सङ्कल्पं मानसं स्मृतम्
मानसं यदि आयाति तदा स्थानेन किं प्रिये ।सङ्कल्पं मानसं देवि चतुव्वर्गप्रदायकम्
स्थूलं हि परमेशानि सङ्कल्पं व्यर्थमुच्यते
सङ्कल्पेन विना देवि यत्किञ्चित् कृतवान्सुधीःतदुक्तं परमेशानि तत् सर्व्वं मानसं परम्
यदुक्तं परमेशानि मुनिना क्षुद्रबुद्धिना ।तत् सर्व्वं परमेशानि व्यर्थं भवति पार्व्वति ।इति सङ्कल्पमाचर्य्य जीवन्यासं समाचरेत्
”इति लिङ्गार्च्चनतन्त्रे पटलः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सङ्कल्प
पु०
सम् + कृप--घञ् गुणे रस्य लः अभीष्टसिद्धये(इदमित्थमेव कार्य्यम) इत्येवंरूपे मतमोव्यापारभेदे अ-मरः कर्मसाधनाय अभिलापवाक्ये “सङ्कल्पेन विना-राजन्! यत् किञ्चित् कुञ्चित् कुरुते नरः फलस्याल्पाल्पकं तस्यधर्मस्यार्द्धक्षयो भवेत्” ब्रह्मपु० धर्मस्य अर्द्धक्षयोक्तेःफलस्याल्पाल्पकत्वमप्यर्द्धपरत्वं युक्तं धर्माधीनत्वात्फलस्य “आशास्य शुभं कार्यमुद्दिश्य मनोगतम्”अगस्त्यपूजने उक्तम् “मनोगतं शुभफलमाशास्य मनसासङ्कल्प्य, उद्दिश्य वाचा अभिलप्य, कार्यं कर्मणा उप-पाद्यम्” ति० त० रघु० “मनसा सङ्कल्पयति वाचा अभि-लपति कर्मणा चोपपादयति” हारीतः तत्प्रकारो यथा“शुक्तिशङ्खाश्महस्तैश्च कांस्यरूप्यादिभिस्तथा सङ्कल्पोनैव कर्त्तव्यो मृण्मयेन कदाचन गृहीत्वौदुम्बरं पात्रंवारिपूर्णं गुणान्वितम् दर्भत्रयं साग्रमूलं फलपुष्प-तिलान्वितम् जलाशयारामकूपे सङ्कल्पे पूर्वदिङ्मुखः ।साधारणे चोत्तरास्य ऐशान्यां निक्षिपेज्जलम्” भविष्यपु० ।अत्र केवलहस्तनिषेधस्तु पात्रान्तरसद्भावविषयः एक-हस्तपरो वा एका० त० रघु० मानससङ्कल्पश्च द्विविधः भा-वाभावविषयभेदात् तत्राद्यः मयैतत्कर्त्तव्यमित्येवरूपःद्वितीयः मयैतन्न कर्त्तव्यमित्येवं रूपः तत्र पूजादिसङ्क-ल्पोभावविषय उपवासादिसङ्कल्पोऽभावविषय इति भेदः ।ध्यम् “सङ्कल्पभूलः कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः ।व्रतानियमधर्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः” एका० त०
Capeller
German
संकल्प॑
m.
Entschluss, Entscheidung (opp. विकल्प), Vorsatz, Absicht, Wunsch,
Wille, Verlangen.
Grassman
German
saṃkalpá, m., Plan, Anschlag [von kalp m. sám].
-ás pāpás {990, 5}.
Burnouf
French
सङ्कल्प सङ्कल्प
m.
(कॢप्) projet, résolution
intention
pensée, conscience.
सङ्कल्पज
m.
(जन्) Kāma.
सङ्कल्पभव
m.
(भू) Kāma.
सङ्कल्पयामि (c. de कॢप्) faire
राजानं
पितृत्वे prendre le roi pour père.
Pp. सङ्कल्पित
désiré, projeté.
सङ्कल्पयोनि
m.
(योनि) Kāma.
Stchoupak
French
सं-कल्प-
m.
pensée concentrée, volonté, volition, imagination,
désir, intention, décision, conviction
Volonté personnifiée
-अं कृ-
prendre une décision
-आ-
f.
fille de Dakṣa et mère de Saṃkalpa
-न- nt. désir, intention
-नीय- a. v. bon à concevoir
-इत-
a. v. désiré
que l'on se propose, décidé, conçu, imaginé.
°ज- a. produit par la volonté, déterminé par une intention
m.
désir
amour, dieu de l'amour
°जन्मन्-
m.
id.
°प्रभव- a. du désir
°भव- id.
°मूल- a. fondé sur une idée, sur un désir.
°योनि-
m.
amour, dieu de l'amour.
°संपत्ति-
f.
réalisation des désirs.
°संभव- a. = °प्रभव- et °मूल-।
°सिद्ध- a. v. réalisé par la volonté
qui a acquis une puissance
magique à force de volonté.
संकल्पात्मक- a. dont l'essence est la volonté.