| YouTube Channel

संस्कारः (saMskAraH)

 
Apte
English
संस्कारः [saṃskārḥ], 1 Making perfect, refining, polishing
(मणिः) प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ
R.*
 3.18.
Refinement, perfection, grammatical purity (as of words)
संस्कार- वत्येव गिरा मनीषी
Ku.*
 1.28 (where Malli, renders the word by व्याकरणजन्या शुद्धिः)
R.*
 15.76.
Education, cultivation, training (as of the mind)
निसर्ग- संस्कारविनीत इत्यसौ नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक्
R.*
 3.35
Ku.*
 7.1.
Making ready, preparation.
Cooking, dressing (as of food
&c.
 ).
Embellishment, decoration, ornament
स्वभावसुन्दरं वस्तु न संस्कारमपेक्षते Dṛi.
Ś.*
 49
Ś.*
 7.23
Mu.*
 2.1.
Consecration, sanctification, hallowing
संस्कारो नाम स भवति यस्मिञ्जाते पदार्थो भवति योग्यः कस्यचिदर्थस्य ŚB. on MS.* 3.1.3.
Impression, form, mould, operation, influence
यन्नवे भोजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् H. Pr.8
Bh.*
 3.84.
Idea, notion, conception.
Any faculty or capacity.
Effect of work, merit of action
फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव
R.*
 1.2.
The self-reproductive quality, faculty of impression
one of the 24 qualities or guṇas recognised by the Vaiśeṣikas
it is of three kinds: भावना, वेग, and स्थितिस्थापकता q .q. v. v.
The faculty of recollection, impression on the memory
संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S.
A purificatory rite, a sacred rite or ceremony
संस्कारार्थं शरीरस्य
Ms.*
 2.66
R.*
 1.78
(Manu mentions 12 such Saṃskāras viz. 1. गर्भाधान, 2. पुंसवन, 3. सीमन्तोन्नयन, 4. जातकर्मन्, 5. नामकर्मन्, 6. निष्क्रमण, 7. अन्नप्राशन, 8. चूडाकर्मन्, 9. उपनयन, 1. केशान्त, 11. समावर्तन, and 12. विवाह
see
Ms.*
 2.26
&c.
some writers increase the number to sixteen).
Purification, purity.
A rite or ceremony in general.
Investiture with the sacred thread
मांसं मूत्रं पुरीषं च प्राश्य संस्कारमर्हति
Mb.
 * 12.165.76.
Obsequial ceremonies.
A polishing stone
संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणो$पि नालक्ष्यते
Ś.*
 6.5 (where संस्कार may mean 'polishing' also).
Comp.
 -पूत
a.
purified by sacred rites.
purified by refinement or education. -भूषणम् (speech) adorned by correctness. -रहित, -वर्जित, -हीन
a.
 (a person of one of the three higher castes) over whom the purificatory ceremonies, particularly the threadceremony, have not been performed and who therefore becomes a Vrātya or outcast
cf.
 व्रात्य. -शब्दः a word which gains its currency owing to संस्कार
संस्कारशब्दा एते आहवनीयादयः ŚB. on MS.* 5.3.21.
Apte 1890
English
संस्कारः 1 Making perfect, refining, polishing
(मणिः) प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ R. 3. 18.
2 Refinement, perfection, grammatical purity (as of words)
संस्कारवत्येव गिरा मनीषी Ku. 1. 28
(where Malli renders the word by व्याकरणजन्या शुद्धिः)
R. 15. 76.
3 Education, cultivation, training (as of the mind)
निसर्गसंस्कारविनति इत्यसौ नृपणे चक्र युवराजशब्दभाक् R. 3. 35 Ku. 7. 10.
4 Making ready, preparation.
5 Cooking dressing (as of food &c.).
6 Embellishment, decoration, ornament
स्वभावसुंदरं वस्तु न संस्कारमपेक्षते Dṛ. Ś. 49
Ś. 7. 23
Mu. 2. 10.
7 Consecration, sanctification, hallowing.
8 Impression, form, mould, operation, influence
यन्नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् H. Pr. 8
Bh. 3. 84.
9 Idea, notion, conception.
10 Any faculty or capacity
11 Effect of work, merit of action. फलानुमेयाः प्रारंभाः संस्काराः प्राक्तना इव R. 1. 20.
12 The self-reproductive quality, faculty of impression
one of the 24 qualities or guṇas recognised by the Vaiśeṣikas
it is of three kinds:
भावना, वेग, and स्थितिस्थापकता q. q. v. v.
13 The faculty of recollection, impression on the memory
संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S.
14 A purificatory rite, a sacred rite or ceremony
संस्कारार्थं शरीरस्य Ms. 2. 66
R. 10. 78
(Manu mentions 12 such Saṃskāras
see Ms. 2. 26
some writers increase the number to sixteen).
15 Purification, purity.
16 A rite or ceremony in general.
17 Investiture with the sacred thread.
18 Obsequial ceremonies.
19 A polishing stone
Ś. 6. 5 (where संस्कार may mean ‘polishing’ also).
Comp.
पूत a. {1} purified by sacred rites. {2} purified by refinement or education.
रहित, वर्जित,
हीन a. (a person of one of the three higher castes) over whom the purificatory ceremonies, particularly the thread-ceremony, have not been performed and who therefore becomes a Vrātya or outcast
cf. व्रात्य.
Apte Hindi
Hindi
संस्कारः
पुं*
 - सम् + कृ + घञ्
"पूर्ण करना, संस्कृत करना, पालिश करना"
संस्कारः
पुं*
 - -
"संस्क्रिया, पूर्णता, व्याकरण की दृष्टि से (शब्दों की) विशुद्धता"
संस्कारः
पुं*
 - -
शिक्षा अनुशीलन प्रशिक्षण
संस्कारः
पुं*
 - -
"तैयार करना, आसज्जा"
संस्कारः
पुं*
 - -
"खाना बनाना, भोज्य पदार्थ तैयार करना"
संस्कारः
पुं*
 - -
"श्रृंगार, सजावट, अलंकार"
संस्कारः
पुं*
 - -
"अभिमन्त्रण, अन्तःशुद्धि, पवित्रीकरण"
संस्कारः
पुं*
 - -
"छाप, रुप, साँचा, कार्यवाही, प्रभाव"
संस्कारः
पुं*
 - -
"विचार भाव, प्रत्यय"
संस्कारः
पुं*
 - -
मनःशक्ति या धारिता
संस्कारः
पुं*
 - -
"कार्य का प्रभाव, किसी कर्म का गुण"
संस्कारः
पुं*
 - -
"अपनी पूर्व जन्म की वासनाओं को पुनर्जीवित करने का गुण, छाप डालने की शक्ति, वैशेषिकों द्वारा माने हुए चौबीस गुणों मे से एक "
संस्कारः
पुं*
 - -
"प्रत्यास्मरणशक्ति, संस्मरण"
संस्कारः
पुं*
 - -
"शुद्धिसंस्कार, पुनीत कृत्य पुण्यसंस्कार"
संस्कारः
पुं*
 - -
धार्मिक कृत्य या अनुष्ठान
संस्कारः
पुं*
 - -
उपनयन संस्कार
संस्कारः
पुं*
 - -
अन्त्येष्टि संस्कार
संस्कारः
पुं*
 - -
"मांजकर चमकाने के काम आने वाला पत्थर, झावाँ"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 परिशोधनम्, पवित्रीकरणम्, शोधनम्, परिष्कारः, संस्कारः
noun
दोषादीनां दूरीकरणम्।
"मनुष्येण कार्यस्य परिशोधनं कर्तव्यम्।"
Synonyms:
 रूपः, आकृतिः, आकारः, संस्कारः, संस्थानम्
noun
एका बोधात्मका संरचना।
"गीतस्य रूपम् संगीतज्ञः जानाति।"
Synonyms:
 परिष्करणम्, शोधनम्, संस्कारः, संशोधनम्
noun
दोषान् अपनित्वा सम्यक्करणस्य क्रिया।
"कूपस्य जले रक्तभेषजं संमिश्र्य तस्य परिष्करणं कृतम्। /"पुनः पुनः परिष्करणं कृत्वा एव कार्यं सिध्यति।"
Synonyms:
 संस्कारः
noun
हिन्दूधर्मम् अनुसृत्य मनुष्यस्य शुद्ध्यर्थे उन्नत्यर्थे च करणीयानि विशिष्टानि कृत्यानि।
"हिन्दूधर्मे संस्कारस्य अतीव महत्त्वम् अस्ति।"
Synonyms:
 स्मृतिः, स्मरणम्, संस्मृतिः, संस्मरणम्, अनुस्मृतिः, अविस्मृतिः, संस्कारः
noun
अनुभूतविषयज्ञानम्।
"शैशवस्य स्मृत्या मनः प्रसीदति।"
Synonyms:
 समयः, नियमः, संस्कारः, अङ्गीकारः, उपगमः, अभ्युपगमः, सङ्केतः, संवादः, व्यवस्था, संविद्, प्रतिज्ञानम्
noun
कार्यसिद्ध्यर्थं कार्यसमाविष्टानां घटकानां साम्मुख्यम्।
"उभयोः पक्षयोः अयं समयः यत् ते परस्पराधिकाराणाम् उल्लङ्घनं न करिष्यन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
संस्कारः,
पुं,
 (सं + कृ + घञ् ।) प्रतियत्नः ।अनुभवः । मानसकर्म्म इति मेदिनी ॥
न्याय-मते गुणविशेषः । स च त्रिविधः । वेगाख्य-संस्कारः १ अयं मूर्त्तपदार्थस्थायी । क्वचिद्वेग-जन्यः क्कचित्कर्म्मजन्यश्च । स्थितिस्थापक-संस्कारः २ अयं पृथिवीगुणः केषाञ्चिन्मते पृथि-व्यादिचतुःपदार्थगुणः । अयं अतिन्द्रियःस्पन्दनकारणञ्च । भावनाख्यसंस्कारः ३ अयंआत्मनः अतीन्द्रियगुणः । उपेक्षानात्मक-निश्चयजन्यः । अयं स्मरणप्रत्यभिक्षयोः कार-णञ्च ॥
* ॥
अस्य प्रमाणम् ।“संस्कारभेदो वेगोऽथ स्थितिस्थापकभावने ।मूर्त्तमात्रे तु वेगः स्यात् कर्म्मजो वेगजः क्वचित् ॥
स्थितिस्थापकमंस्कारः क्षितौ केचिच्चतुर्ष्वपि ।अतीन्द्रियः स विज्ञेयः क्वचित् स्पन्देऽपिकारणम् ॥
भावनाख्यस्तु संस्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः ।उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् ॥
स्मरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसौ हेतुरुच्यते ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
* ॥
शुद्धिः अदृष्टविशेषजनककर्म्म । यथा । यद्यग्नि-स्थापनान्तरं कर्म्मकाले वृष्ट्यादिशङ्कया संस्फृ-ताग्निरन्यत्रानीयते तदा पुनर्भूसंस्ककारःकर्त्तव्यः । संमुह्य उपलिप्य उल्लिख्य उद्धृत्यअभ्युक्षयेत् एष संस्कारोऽनुगतोऽग्नौ भूयः ।इति गृह्यान्तरात् । इति संस्कारतत्त्वम् ॥
* ॥
दशविधसंस्कारा यथा । विवाहः १ गर्मा-धानम् २ पुसवनम् ३ सीमन्तोन्नयनम् ४जातकर्म्म ५ नामकरणम् ६ अन्नप्राशनम् ७चूडाकरणम् ८ उपनयनम् ९ समावर्त्तनम् १० ।यथा हारीतः । गर्भाधानवदुपेतो ब्रह्मगर्भंसन्दधाति पुंसवनात् पुंसीकरोति फलस्थापनात्मातापितृज पाप्मानमपोहति रेतोरक्तगर्भो-पघातः पञ्चगुणो जातकर्म्मणा प्रथममपोहतिनामकरणेन द्वितीयं प्राशनेन तृतीयं चूडा-करणेन चतुर्थं स्नापनेन पञ्चमं एतैरष्टाभिःसंस्कारैर्गर्भोपघातात् पूतो भवतीति । स्नान-मत्र समावर्त्तनरूपमिति कल्पतरुः । इतिसंस्कारतत्त्वम् ॥
* ॥
याज्ञवल्क्यः ।“गर्भाधानमृतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा ।षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तः प्रसवे जातकर्म्म च ॥
अहन्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः ।षष्ठेऽन्नपाशनं माभि चूडा कार्य्या यथाकुलम् ॥
एवमेनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
संस्कृतानामधिकारमाह याज्ञवल्क्यः ।“असस्कृतास्तु संस्कार्य्या भ्रातृभिः पूर्व्वसंस्कृतैःभगिन्यश्च निजादंशाद्दत्त्वांशन्तु तुरीयकम् ॥
”असंस्कृता भ्रातरो भगिन्यश्च पूर्वसंस्कृतैरुप-नीतैः । अन्यथा मन्त्रपाठानधिकारापत्तेःइत्यु-द्बाहतत्त्वम् ॥
एषां विवरणं तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ।गरुडपुराणोक्तसंस्कारास्तत्रैव ९३ । ९४ । ९५अध्यायेषु द्रष्टव्याः ॥
* ॥
अथ जीर्णदेवगृहादिसंस्कारफलम् ।“अथ चेज्जीर्णसंस्कारविधिः पुण्यो महामुने !देवतादिषु कर्त्तव्यो महाभोगफलेप्सुभिः ॥
मूलादष्टगुणं पुण्यं जीर्णसंस्कारतो भवेत् ।तस्मादनाथजीर्णेषु कार्य्यं संस्करणं मुने ! ।स्वकीयं परकीयं वा यथाविभवविस्तरैः ॥
स्वतो वा परतो वाद्य यस्तु संस्कुरुते सुरान् ।स यावच्चन्द्रसूर्य्यौ गौस्तावत्कालं सुखी-भवेत् ॥
लोकेषु तेषु देवानां विरजस्केषु हृष्टधीः ।यथा गोमेधयज्ञेषु पशुरोमसमाः समाः ॥
वसते दिवि हृष्टात्मा जीर्णसंस्कारकारकः ।अनाथा वा सनाथा वा पूजनीयाः सदा सुराः ॥
इति देवीपुराणे पूजाविधिनामाध्यायः ॥