| YouTube Channel

संसार (saMsAra)

 
शब्दसागरः
English
संसार
m.
 (-रः)
1. The world, the habitation of mortals.
2. Mundane ex-
istence.
3. A succession of births or existences.
4. Transmigration,
metempsychosis.
5. Wordly illusion.
6. Secular life.
7. Course,
passage.
E.
 सम् together, (mankind, ) सृ to go,
aff.
 घञ् ।
Capeller Eng
English
संसार
m.
 wandering,
esp.
 from one existence into
another, metempsychosis, transmigration, the cycle of existence
life
i.g.
Yates
English
सं-सार (रः) 1.
m.
 The world
mun-
dane existence.
Spoken Sanskrit
English
संसार - saMsAra -
m.
 - secularlife
संसार - saMsAra -
m.
 - passage
संसार - saMsAra -
m.
 - transmigration
संसार - saMsAra -
m.
 - undergoing transmigration
संसार - saMsAra -
m.
 - passing through a succession of states
संसार - saMsAra -
m.
 - worldly illusion
संसार - saMsAra -
m.
 - world
संसार - saMsAra -
m.
 - metempsychosis
संसार - saMsAra -
m.
 - course
संसार - saMsAra -
m.
 - worldly existence
संसार - saMsAra -
m.
 - circuit of mundane existence
संसार - saMsAra -
m.
 - going or wandering through
संसार - saMsAra -
m.
 - cycle of worldly existence
संसार - saMsAra -
m.
 - life
Wilson
English
संसार
m.
 (-रः)
1 The world, the habitation of mortals.
2 Mundane existence.
E.
 सम् together, (mankind, ) सृ to go,
aff.
 ख.
Apte
English
संसारः [saṃsārḥ], 1 Course, passage.
The course or circuit of worldly life, secular life, mundance existence, the world
न स तत् पदमाप्नोति संसारं चाधिगन्छति Kath. 3.7
असासः संसारः
U.*
 1
Māl.
 5.3
संसारधन्वभुवि किं सारमामृशसि शंसाधुना शुभमते Aśvad.22
or परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते
Pt.*
 1.27.
Transmigration, metempsychosis, succession of births.
Worldly illusion.
The state (future) of life (गति)
येन यस्तु गुणेनैषां संसारान् प्रतिपद्यते
Ms.*
 12.39.
Comp.
 -गमनम् transmigration
संसारगमनं चैव त्रिविधं कर्मसंभवम्
Ms.*
 1.117.
गुरुः an epithet of the god of love.
the preceptor of the world. -चक्रम् succession of births and deaths, metempsychosis.
पथः, मार्गः the course of worldly affairs, worldly life.
the vulva. -मोक्षः, -मोक्षणम् final liberation or emancipation from worldly life.
Apte 1890
English
संसारः 1 Course, passage.
2 The course or circuit of worldly life, secular life, mundane existence, the world
असारः संसारः U. 1
Māl. 5. 30
संसारधन्वभुवि किं सारमामृशसि शंसाधुना शुभमते Aśvad. 22
or परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते Pt. 1. 27.
3 Transmigration, metempsychosis, succession of births.
4 Worldly illusion.
Comp.
गमनं transmigration.
गुरुः {1} an epithet of the god of love. {2} the preceptor of the world.
चक्रं succession of births and deaths, metempsychosis.
मार्गः {1} the course of worldly affairs, worldly life. {2} the vulva.
मोक्षः,
मोक्षणं final liberation or emancipation from worldly life.
Monier Williams Cologne
English
सं-सार a
&c.
 See सं-√ सृ below.
सं-सार b
m.
 going or wandering through, undergoing transmigration,
MaitrUp.
course, passage, passing through a succession of states, circuit of mundane existence, transmigration, metempsychosis, the world, secular life, worldly illusion (आ संसारात्, ‘from the beginning of the world’),
Up.
Mn.
MBh.
&c.
w.r. for सं-चार,
Bhartṛ.
Monier Williams 1872
English
संसार सं-सार, &c. See under सं-सृ।
सं-सार, अस्, m. course, passage, passing through
a succession of states, course or circuit of mundane
existence, transmigration, metempsychosis, the world,
secular life, worldly illusion.
—संसार-गमन,
अम्, n. passing from one state of existence to another
or from one body to another, transmigration, metem-
psychosis.
—संसार-गुरु, उस्, m. ‘the Guru of
the world, ’ epithet of Kāma (god of love).
—सं-
सार-मण्डल, अम्, n. the circle of the world.
—संसार-मार्ग, अस्, m. the road of the world,
the course or stage of mundane affairs, the world
the vulva.
—संसार-मोक्षण, अस्, ई, अम्, libe-
rating or emancipating from worldly existence
(अम्), n. emancipation from the world.
—सं-
सार-समुद्र or संसार-सागर, अस्, m. the
ocean-like world.
Benfey
English
संसार संसार, i. e. सम्-सृ + अ,
m.
1. Transmigration, Man. 12, 40.
2.
Mundane existence, Pañc. 165, 17.
3. The world, Hit. pr. d. 14, M.M.
--
Comp.
आ-,
adj.
 always changing,
Kathās. 5, 103. °रम्, adv. till the
end of the world, Rājat. 5, 119.
Hindi
Hindi
दुनिया
Apte Hindi
Hindi
संसारः
पुं*
 - सम् + सृ + घञ्
"मार्ग, रास्ता"
संसारः
पुं*
 - -
"सांसारिक जीवनचक्र, धर्मनिरपेक्ष जीवन, लौकिक जिंदगी, दुनिया"
संसारः
पुं*
 - -
"आवागमन, जन्मान्तर, जन्मपरंपरा"
संसारः
पुं*
 - -
सांसारिक भ्रम
L R Vaidya
English
saMsAra {% m. %} 1. Course, passage
2. the course or circuit of mundane existence, the world, असारं संसारं परिमुषितरत्नं त्रिभुवनम् M.M.v.
3. a succession of births or existences, e.g. संसारेषु विचित्रेशु पच्यमानाः स्वकर्मभिः or परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते Hit.i.
4. transmigration, meta-empsychosis
5. worldly illusion
6. secular life, worldly pursuit, कंसारिरपि संसारवासनाबद्धशृंखलाम् Git.G.iii.
Bopp
Latin
संसार m. (r. सृ ire praef. सम् s. अ) mundus, terra, morta-
lium habitatio. HIT. 4. 19. 33. 14. BH. 16. 19.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Saṃsāra, n. of a householderʼs son of Śrāvastī: Av 〔ii.161.13 ff.〕
Lanman
English
saṃsāra, m. the wandering of the soul
from one existence to another, metempsychosis
transmigration, 66^18
the cycle
or round of existence, 18^1. [√sṛ + sam.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khor
अनुजीविन् २) अनुवार ३) अन्तःपुर ४) जनता ५) परिवार ६) परिषद् ७) पर्षद् ८) पर्षद्य ९) पारिषद्य १०) पार्षद्य ११) भृत्य १२) भ्रमति १३) मण्डल १४) राष्ट्र १५) वधू १६) संसार १७) १८)
khor ba
१) काल २) परिवृत ३) भव ४) विहार ६) संसरेत् ७) संसार ८) सृजन
jig rten
१) जग २) मर्त्यलोक ३) लोक ४) लौकित ५) संसार
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
भव
भव, संसार
कुञ्जरकरेऽपि शुण्डा ग्रावा शैले भवश्च संसारे ।
verse 5.1.1.806
page 0093
नाममाला
Sanskrit
भव, भाव, संसार, संसरण, संसृति, जन्मन्, आजव, जव
भवो भावश्च संसारः संसरणं च संसृतिः ।
तत्वज्ञश्चतुरो धीरस्त्यजेज्जन्माजवं जवम् ॥ १९२ ॥
verse 0.1.1.192
page 0090
पुराणम्
English
संसार / SAṀSĀRA. One in the line of Gurus. (See under Guruparaṁpara).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
संसारः,
पुं,
 (संसरत्यस्मादिति । सं + सृ गतौ +घञ् ।) मिथ्याज्ञानजन्यवासना । इति नैया-यिकाः ॥
यथा । संसारश्च मिथ्याधीप्रभवावासना । इति प्रामाण्यवादगादाधरी टीप्पनी ॥
स्वादृष्टोपनिबद्धशरीरपरिग्रहः । इति कलाप-टीकायां गोपीनाथः ॥
संसरणम् । इति शब्द-रत्नावली ॥
तत्पर्य्यायः । दुःखलोकः २ भवः ३कष्टकारकः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
अपिच ।“अस्माद्विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीयते ।अभायी मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः ॥
न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत् प्रभुः ।नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो न तत् ॥
न प्राणो न मनो व्यक्तं न शब्दः स्पर्श एवच ।न रूपरसगन्धाश्च नाहं कर्त्ता न वागपि ॥
न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थो द्विजोत्तमाः ।न कर्त्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषौ ॥
न माया नैव च प्राणश्चैतन्यं परमार्थतः ।अहं कर्त्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूलेति या मतिःसा चाहङ्कारकर्त्तृत्वादात्मन्यारोप्यते जनैः ।वदन्ति वेदविद्धांसः साक्षिणं प्रकृतेः परम् ॥
भोक्तारमक्षरं शुद्धं सर्व्वत्र समवस्थितम् ।तस्सादज्ञानमूलोऽयं संसारः सर्व्वदेहिनाम् ॥
”इति कौर्म्मे ईश्वरगीतासु २ अध्यायः ॥
किञ्च ।“पितृमातृसुहृद्भ्रातृकलत्रादिकृतेन च ।हष्टोऽसकृत्तथा दैन्यमश्रुपूर्णाननो गतः ॥
एवं संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमता तात सङ्कटे ।ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं मोक्षसंप्राप्तिकारकम् ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे पितापुत्त्रसंवादनामा-ध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
संसार
पु०
 संसरत्यखात् सम् + सृ--घञ् । १ मिथ्याज्ञानजन्यसंस्काररूपवासनायां २ देहारम्भकादृष्टभेदे ३ स्वादृष्टोपनि-वद्धदेहपरिग्रहे च आधारे घञ् । ४ विश्वे । भावे घञ् ।५ सङ्गतौ । संसारगतिप्रकारः शा० सू० भा० दर्शितो यथा“तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणा-भ्याम् सू० पञाश्चाग्निविद्यामाश्रित्य संसारगतिप्रभेदः प्रद-र्श्यते, वैराभ्यहेतोस्तस्माज्जुगुप्सेताति चान्ते श्रवणात् ।जोवो मुख्यप्राणभचिवः सेन्द्रियः समनस्को विद्याकर्म-पूर्वप्रज्ञापरिग्रहः पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं प्रतिपद्यतेइत्येतदवशगतम् । “अथैनमेते प्राणा व्यगिसुमायन्ति” इ-त्येवमादेः “अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते” इत्येवमन्तात् संसारप्रकारणस्थाच्छब्दात्, धर्माषर्मफलोपभोग-सम्भवाच्च । स किं देहवीजैर्भूत सूक्ष्मरसम्पारष्वक्तोगच्छति आहोस्वित् सम्परिष्वक्त इति चिन्त्यते । किन्ता-वत् प्राप्तं असम्परिष्वक्त वति । कुतः करणोपादमवदुभू-तोपादानस्याश्रुतत्वात् । “स एतास्तोजोभात्राः सनभ्याद-दानः” इत्यत तेजोमात्वाशब्दोन करणापा संवादानं सङ्की-र्तयति, वाक्यशेषे चक्षुरादिसङ्कीर्तनात् । नैवस्यूनमातो-पादानसङ्कीर्तनमस्ति । सुलभाश्च सर्वत्र भूतमात्राः, यत्रैवदेह आरभ्रव्यात्सत्रव सन्ति । ततश्च तासा नयन निष्प्रयो-जनं, तस्मादसम्पारिष्वक्ता यातोत्येवं प्राप्ते पठत्याचार्यः“तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति सम्परिष्वक्तः” इति! तदवर-प्रतिपत्तौ देहवीजैर्भूतसूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो रंहति गच्छ-तीत्थवगन्तव्यम् । कुतः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् । तथा हिप्रश्नः “वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भ-वन्ति” इति । निरूपणञ्च प्रतिवचनं द्युपर्जन्यपृथिवीपुरु-षयोषित्सु पञ्चस्वग्निषु श्रद्धासोमवृष्ट्यन्नरेतोरूपा आ-तीरुक्त्वा “इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसा भ-वन्ति” इति । तस्मादद्भिः परिवेष्टितो जीवो रंहति व्रज-तीति गम्यते” । सा० का० तत्प्रकारो दर्शिता यथा“संसरति निरुपभीगं भावेरधिवासित लिङ्गम्” का० “न-न्वस्त्वेतदेव शरीरं भागायतन पुरुषस्य, कृतं दृश्यमानेनषाट्कौशिकेन शरारणत्यतआह संसरतीति उपात्तमुपात्तंषाट्कौशिकं शरीरं जहाति हायं हायं चोपादत्ते, कस्मात्? निरुपभोगं यतः षाट्कौशिकं शरीरं विनाहक्ष्मं शरीरं निरुपभोगं, तस्मात् संसरति । ननु धर्मा-धर्मनिमित्तः ससारः न च सूक्ष्मशरीरस्यास्ति तद्योगः, तत्कथं संसरतीत्यत आह भावैरधिवासितं धर्माधर्मज्ञाना-ज्ञानवैराग्यावैराग्यैश्वर्य्यानैश्वर्य्याणि भावास्तदन्विता बुद्धिःतदन्वितञ्च सूश्मशरीरमिति तदपि भावैरधिवासितं यथासुरभिचम्पकसम्पर्काद्वस्त्रं तदामीदवासितम्भवति तस्मा-द्भावैरेवाधिवासितत्वात् संसरति । कस्मात् पुनः प्रधान-मिव महाप्रलयेऽपि तच्छरीरं न तिष्ठतीत्यत आह लि-ङ्गम् लयं गच्छतीति लिङ्गं हेतुमत्त्वेन चास्य लिङ्गत्व-मिति भाबः । स्यादेतद्बुद्धिरेव साहङ्कारेन्द्रिया कस्मान्नसंसरति कृतं सूक्ष्माशरीरेणाप्रामाणिकेनेत्यत आह”“चित्रं यथाश्रयमृते स्याण्वादिभ्योविना यथा छाया ।तद्वद्विना विशेषैर्न तिष्ठति निराश्रय लिङ्गम्” का० “लिङ्ग-नात् ज्ञापनास् बुद्ध्यादयोलिङ्गं तत् अनाश्रितं न ति-ष्ठति । जन्मप्रयाणान्तराले वद्ध्यादयः प्रत्युत्पन्नधरीर-श्रिताः प्रत्युत्पन्नपञ्चदन्मात्रवत्त्वे सति बुद्ध्यादिस्यात्दृश्यमःनशरीरवृत्तियुद्ध्यादवत् । पिना विशेवैरितिसूक्ष्मैः शरीरैत्यर्थः । आगमश्चात्र भवति “अङ्गुष्ठ-मात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमीवआदिति” । न्यङ्गौमात्रत्वेनसूक्ष्मतामुपलक्षयति आत्मतो निष्कर्मासम्भवेन सूक्ष्ममेवशरीरं गूरुमस्तदपि हि पुर सम अशारीरे शेते” त० कौ० ।
Capeller
German
संसार wandernd, bes. durch die verschiedenen
Geburten
m.
 die Wanderung
durch d. v. G., Lebenslauf, Dasein,
Existenz, Welt.
Burnouf
French
संसार संसार
m.
 (सृ) concours, marche
simultanée
vicissitude, मृत्युसंसार les vicissitudes de
la mort [et de la vie].
Le monde des humains.
संसारगुरु
m.
 Kāma.
संसारमार्ग
m.
 [la voie par où l'on entre dans le monde
des vicissitudes] l'utérus, la vulve.
संसारयामि (c. de सृ) faire aller d'un mouvement
simultané, donner le branle, ac.
संसारिन्
m.
 animal, en gén.
Stchoupak
French
सं-सार-
m.
 fait de passer, not. d'un état à l'autre,
transmigration, suite des existences et des renaissances, existence transitoire,
vie séculaire, monde, ici-bas
qqf. pour {%saṃcāra-
%} आ -आत् depuis le
commencement du monde
a. sujet à la transmigration.
°कूप-
m.
 le puits de l'existence.
°गमन- nt. transmigration.
°चक्र- nt. la roue de l'existence ou des existences.
°तन्तु-
m.
 fil qui passe à travers les existences.
°तरु-
m.
 l'arbre de l'existence.
°दुःख- nt. °परिताप-
m.
 douleur de l'existence.
°पदवी-
f.
 chemin de l'existence, voie du monde.
°परिवर्तन- nt. révolution des existences, du monde.
°परिश्रम-
m.
 labeur ou fatigue de l'existence.
°बन्धन- nt. lien de la transmigration, de l'existence.
°भाग-
m.
 chose d'ici-bas.
°भाव-
m.
 existence mondaine.
°मण्डल- nt. cercle des existences.
°मार्ग-
m.
 = °पदवी-।
°मोक्ष-
m.
 affranchissement de la vie mondaine.
°वन- nt. la forêt de l'existence.
°सङ्ग-
m.
 attachement à l'existence, à la vie mondaine.
°समुद्र-
m.
 l'océan de l'existence.
°सरणि-
f.
 = °पदवी-।
संसरान्त-
m.
 fin de l'existence.
संसरोदधि-
m.
 = °समुद्र-।