संसर्गाभाव (saMsargAbhAva)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 संसर्गाभाव m.
  (-वः) Logical non-existence or annihilation
 of three kinds, 
prior,  incidental,  and final,  or absence of birth or production, 
destruction of present being,  and necessary end or cessation of ex-
istence.
 E.
  संसर्ग union,  and अभाव non existence.

Yates

English

 संसर्गा_भाव (वः) 1.
m.
  Logical non-
existence
 it includes not having
existed,  having ceased to exist, 
and being destined to lose exis-
tence.

Spoken Sanskrit

English

 
   संसर्गाभाव  saMsargAbhAva  m.
   particular form of the category of non-existence    

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 संसर्गाभाव
m.
  (-वः) Logical nonexistence or annihilation
 of three
kinds,  prior,  incidental,  and final,  or absence of birth or production, 
destruction of present being,  and necessary end or cessation of existence.
E.
  संसर्ग union,  and अभाव nonexistence.

Monier Williams Cologne

English

 सं-सर्°गाभाव m.
  (in Nyāya) a partic.  form of the category of non-existence (said to be of three kinds,  prior,  incidental,  and final,  or absence of birth,  destruction of present being,  and necessary cessation of existence)

L R Vaidya

English

 saMsarga-aBAva {% m. %} relative non-existence,  said to be of three kinds viz.,  prior,  incidental,  and final (in Nyāya phil.).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 संसर्गाभावः,  पुं,
   (संसर्गेण सम्बन्धेन अवच्छिन्नो-ऽभावः ।) सम्बन्धरहितत्वम् । न्यायमते अभाव-पदार्थविशेषः । स तु भेदभिन्नाभावः । स चत्रिविधः । प्रागभावः १ ध्वंसः २ अन्त्यता-भावः ३ । यथा,  --“अभावस्तु द्विधा संसर्गान्धोन्याभावभेदतः ।प्रागभावस्तथा ध्वंसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥
एवं त्रैविध्यमापन्नः संसर्गाभाव इष्यते ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
 * ॥
भेदत्वं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता-काभावत्वम् । विनाश्यभावत्वं प्रागभावत्वम् १जन्याभावत्वं ध्वंसत्वम् २ नित्यसंसर्गाभावत्व-मत्यन्ताभावत्वम् ३ । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 संसर्गाभाव पु०
  संसर्गेण सम्बन्धेनावच्छिन्नप्रतियोगिताको-भावः । ध्वंसप्रागभावात्यन्ताभावरूपे भेदभिन्ने १ अमावे२ सम्बन्धाभावे च “प्रागभावस्तश्रा ध्वंसोऽप्यन्ताभावःएवच । एवं त्रैविध्यमापन्नः संसर्गाभाव इष्यते” भाषा० । संस-र्गाभावत्वं च अन्यीन्याभावभिन्नाभावत्वं तत्र अन्योन्याभा-वस्य तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावरूपतयातद्भिन्नस्य संसर्गाभावत्वोक्तेः । तादात्म्यातिरिक्तसंसगाव-च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन संयर्गाभावस्य यौगिकताऽपि ।संसर्गप्रतियोगिकाभावत्वं तु न लक्षणं तथात्वे खण्ड-नकारोक्तं दूषणमापतेत् तथा हि अभावस्य संसर्ग-प्रतियोगिकत्वे घटादिप्रतियोगिकत्वं वाध्येय द्रव्यगुण-कर्मणां समवायिकारणेषु संसर्गस्य संमवायसम्बन्धरूप-तया तस्य नित्यत्वेन ध्वंसाधारे तत्संसर्गाभावस्यअसम्भवात् । समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन बोधनेतु प्रतियीग्यसत्त्वदशायां समवायस्य नित्यत्वेन तबुद्धेरस-म्भवात् । संसर्गाभावश्च नञादिनिपातेन धातुना च बो-ध्यते तत्र निपातेन प्रातिपदिकार्थाभावस्य बोधने अनु-योगिनि सप्तम्यपेक्षा यथा गेहे घटो नास्तीति । विभ-क्त्यर्थसं सर्गाभावस्यं धात्वर्थादौ बोधने तु नायं नियमःयथा गगनं न पश्यति न कलञ्जं भक्षयेदित्यादौ तत्रदर्शने गगनकर्मत्वस्य कलञ्जभक्ष बलवदनिष्टासाधनत्वस्यनञा संसर्गाभावस्य बोधनान्न तत्र सप्तम्यपेक्षेति विवेकः ।कणा० सू० वृत्त्योश्चान्यथोक्तं यथा“नास्ति घटो गेहे इति सतो घटस्य गेहसंसर्गप्रति-षेधः” कणा० सू० “गेहे घटस्य यः संसर्गः संयोगस्यप्रतिषेधः स च यदि कदाचिदपि न घटस्तदात्यन्तभावएव भविष्यतः प्रागभाबो भूतस्य प्रध्वंसाभावः,  तर्हिघटसंसर्गो गेहे नास्तीति प्रतीत्या भवितव्यमति चेत्प्रतीत्या भवितव्यमित्यस्य कोऽर्थः यदि तद्विषयया प्रतीत्याभवितव्यमित्पपादनार्थस्तदेष्टापत्तिः अथ तदुल्लेस्यि-न्येति तदा गेहे इत्यधिकरणोश्लेखस्यैव संसर्गोल्लेखप-र्य्यवसानमाधारत्वस्यैव धर्मसम्बन्धाकारत्वात् तत किं घट-स्तत्राख्ये? अस्त्येवेति कोऽर्थस्तत्र समवेतः संउउक्तो वावाद्यः समवेतघटस्य तत्राभावात् न । द्वतायः संयोगस्यनिषेधात् नन्वेवं घटादीनां केवलान्वयित्वप्रसङ्गः तत्सं-यागसमवायान्यतरस्यैव सर्वत्र निषेधादिति चेन्न तदभय-निषेधस्यैव घटनिषेधात्मकत्वात् तत् का घटस्तत्संयोगश्चे-त्येकं तत्त्वं येन घटस योगनिषेधो घटस्तत्संयोगश्चे-किं घटस्तत्संयोगसमवायावेकं तत्त्वं येन तद्विधिरेवघटविधिः स्यात् न हि तौ यत्र निषेध्येते तत्र घटान्वयोयेन केवलान्वयित्वं तस्य स्यात् तथा च यस्य यो विधि-स्तन्निषेध एव तन्निषेध इति । यद्धा घटस्य समवायितयागेहेऽत्यन्ताभाव एव स एव गेहे घटो नास्तीति प्रतीतिविषयः कपाले संयोगितयैव । एवं सति केवलान्वय्यत्य-न्ताभावप्रतियोगितया घटोऽसन स्यादिति चेत् भवेदेवंयदि संयोगित्वसमवायित्वाभ्यां सर्वत्रासन् स्यादिति” ।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.