| YouTube Channel

संसर्गः (saMsargaH)

 
Apte
English
संसर्गः [saṃsargḥ], 1 Commixture, junction, union.
Contact, company, association, society
न संसर्गं व्रजेत् सद्भिः प्राय- श्चित्ते$कृते द्विजः
Ms.*
 11.47
संसर्गमुक्तिः खलेषु
Bh.*
 2.62
Ś.*
 1.3. Proximity, touch.
Intercourse, familiarity.
Copulation, sexual union
नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः
Rām.*
 4.67.45
प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानी- श्वरान् गुणान्
Ms.*
 6.72.
Co-existence, intimate relation.
Confusion.
A particular conjunction of celestial bodies.
A particular combination of two humours which produces diseases.
Point of intersection.
Duration
Mb.
 * 3.
Comp.
 -अभावः one of the two main kinds of non-existence, relative non-existence, which is of three kinds
प्रागभाव antecedent, प्रध्वंसाभाव emergent, and अन्यन्ताभाव absolute, non-existence. -दोषः the fault or evil consequences resulting from association, especially with bad people.
विद्या learning by social intercourse
Kau.
A.
 1.12.
Social science.
Apte 1890
English
संसर्गः 1 Commixture, junction, union.
2 Contact, company, association, society
संसर्गमुक्तिः खलेषु Bh. 2. 62
Ś. 1. 3.
3 Proximity, touch.
4 Intercourse, familiarity.
5 Copulation, sexual union
Ms. 6. 72.
6 Co-existence, intimate relation.
Comp.
अभावः one of the two main kinds of non-existence, relative non-existence, which is of three kinds
प्रागभाव antecedent, प्रध्वंप्ताभाव emergent, and अत्यंनाभाब absolute, non-existence.
दोषः. the fault or evil consequences resulting from association, especially with bad people.
Apte Hindi
Hindi
संसर्गः
पुं*
 - सम् + सृज् + घञ्
"सम्मिश्रण, संगम, मिलाप"
संसर्गः
पुं*
 - -
"सम्पर्क, संगति, साहचर्य, समाज"
संसर्गः
पुं*
 - -
"सामीप्य, संस्पर्श"
संसर्गः
पुं*
 - -
"मेल-जोल, परिचय"
संसर्गः
पुं*
 - -
"मैथुन, संभोग"
संसर्गः
पुं*
 - -
"सह-अस्तित्व, घनिष्ठ संबंध"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मिश्रणम्, संमिश्रणम्, मिश्रीकरणम्, संयोगः, संयोजनम्, सम्मेलनम्, संसर्गः, सम्पर्कः, संङ्कलनम्, सङ्किरणम्, एकीकरणम्
noun
भिन्नवस्तूनाम् मेलनम्।
"पञ्जरी इति मिश्रणम् अस्ति।"
Synonyms:
 सम्पर्कः, पृक्तिः, संसर्गः, स्पर्शः, स्पृष्टिः
noun
वस्तुनः परस्परपरिमर्शः।
"सः नैकवारं सर्पस्य स्पर्शं करोति।"
Synonyms:
 सम्बन्धः, सम्पर्कः, अन्वयः, सन्दर्भः, समन्वयः, व्यासङ्गः, अनुबन्धः, श्लेषः, संयोगः, अनुषङ्गः, संसर्गः, सङ्गः
noun
द्वयोः वस्तुनोः परस्परं वर्तमानः भावः।
"परस्परैः सह उषित्वा पशुभिः सह अपि सम्बन्धः दृढः भवति।"
Synonyms:
 सङ्गतिः, संसर्गः, साहचर्य, संवासः
noun
सह गमनस्य क्रिया।
"दुर्जनस्य सङगतौ रामः दुर्जनः अभवत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
संसर्गः,
पुं,
 (सं + सृज् + घञ् ।) सम्बन्धः ।स च समवायादिः । इति न्यायशास्त्रम् ॥
* ॥
पापिष्ठान्त्यजादिसंसर्गप्रायश्चित्तम् । यथा, --“स्तेयादिना पतिता इत्युपक्रम्य उक्तम् । अत्रा-ज्ञानतो वत्सरेण पातित्यम् ।“संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।याजनाध्यापनाद्नादकशय्यासनाशनात् ॥
”इति हारीतवचनात् ।ज्ञानतो वत्सरार्द्धेनेति । तदसंस्रष्टुस्तद्दोषाभावएव ।“बान्धवोऽपि पृथग्भृत्वा तत् पापं नाप्नुयात् क्वचित् ।”इति देवलवचनात् ॥
* ॥
“यस्तस्य भुङ्क्ते पक्वान्नं कृच्छ्रार्द्धं तस्य निर्दिशेत् ।शुष्कान्नभोजिनः पादमित्याह भगवान् मनुः ॥
तस्याविज्ञातचण्डालसहितैकवेश्मस्थसङ्करीकर-णरूपमूलपाककर्त्तुः द्वितीयसंसर्गिणः । तथाचापस्तम्बः ।“अन्त्यजातिरविज्ञातो निवसेद्यस्य वेश्मनि ।स वै ज्ञात्वा तु कालेन कुर्य्यात्तस्य विशोधनम् ॥
चान्द्रायणं पराको वा द्विजातीनां विशोधनम् ।प्राजापत्यस्तु शूद्राणां तथा संसर्गदूषणे ॥
यैस्तत्र भुक्तं पक्वान्नं कृच्छ्रं तेषां विनिर्द्दिशेत् ।तेषामपि च यैर्भुक्तं तेषामर्द्धं विधीयते ।तेषामपि च यैर्भुक्तं कृच्छपादो विधीयते ॥
”अत्र तृतीयसंसर्गिण एव प्रायश्चित्तदर्शनात्चतुर्थसंसर्गे दोषो नास्ति । प्रायश्चित्तविवेको-ऽप्येवम् ।” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
* ॥
अथसंसर्गनिरूपणम् । तत्र महापातकिसंसर्गस्यपापहेतुत्वमाह मनुः ।“ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गणागभः ।महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ॥
”प्रायश्चित्तमपि दर्शितम् ।“एषां पापकृतामुक्ता चतुर्णामपि निष्कृतिः ।पतितैः संप्रयुक्तानामिमाः शृणुत निष्कृतीः ॥
यो येन पतितेनैषां संसगं याति मानवः ।स तस्यैव व्रतं कुर्य्यात् तत्स सर्गविशुद्धये ॥
प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात् पापकृतेन वा ।न संसर्गं व्रजेत् सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते द्बिजः ॥
”पापिष्ठसंसर्गी पातकी भवति इति कल्प्यश्रुतिः ॥
विष्णुः । यश्च येन पापात्मना मह संसृजेत् सतस्यैव प्रायश्चित्तं कुर्य्यात् । गोतमोऽप्याह ।ब्रह्महसुरापगुरुतल्पगपितृमातृयोनिसम्बन्धाग-स्तेनाभक्ष्यभक्ष्यनास्तिकनिन्दकनिन्दितकर्म्मा-त्यागिपतितात्याग्यपतितत्यागिनः पतिताःपातकसंप्रयोकाश्च तैश्चाब्दं समाचरन् ।निषिद्धपतितसंसर्गात् पततीति श्रुतिः कल्प्या ॥
के ते संसर्गप्रकारा इत्यत्राह बृहस्पतिः ।“एकशय्यासनं पङ्क्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् ।याजनाध्यापनं योनिस्तथा च सहभोजनम् ।नवधा सङ्करः प्रोक्तो न कर्त्तव्योऽधमैः सह ॥
”छागलेयः ।“आलापात् गात्रसंस्पर्शात् निश्वासात् सह-भोजनात् ।सहशय्यासनाध्यायात् पापं संक्रमते नृणाम् ॥
”यमः ।“दष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति ।यो यस्यान्नमिहाश्नाति स तस्याश्नाति किल्वि-षम् ॥
”देवलः ।“पतितेन सहोषित्वा जानन् संवत्सरं नरः ।मिश्रितस्तेन सोऽब्दान्ते स्वयञ्च पतितो भवेत् ॥
याजनं योनिसम्बन्धं स्वाध्यायं सहभोजनम् ।कृत्वा सद्यः पतन्त्येते पतितेन न संशयः ॥
”व्यासः ।“ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च ।महापातकिनस्त्वेते यश्च तैः सह संवसेत् ॥
संवत्सरन्तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः ।यानशय्यासतैर्नित्यं जानन् स पतितो भवेत् ॥
”ननु द्वितीयतृतीयसंर्गिणि प्रमाणं नास्तिअतएव वृद्धशातातपः ।“अशुचिं संस्पृशेद्यस्तु एक एव स दुष्यति ।तत्स्पृष्ट्यन्यो न दुष्येत सर्व्वद्रव्येष्वयं विधिः ॥
”तथा ।“संहतानान्तु पात्राणां यद्येकमुपहन्यते ।तस्य तत् शोधनं प्रोक्तं न तु तत्स्पृष्टिनामपि ॥
”उच्यते । यश्च येन पापात्मनेति यो येन संपिबे-दिर्ति संसर्गी येन संसर्गमिति विष्णुव्यास-जावालवचनैः सामान्येन पापिष्ठसंसर्गी पापीभवति इति प्रतिपादनात् संसर्गपापिष्ठस्यापिसंसर्गी पापयुक्तो भवतीति एभिरेव प्रति-पादितम् ॥
* ॥
पतितोत्पन्नानां शुद्धिमिच्छतांपतितानां प्रायश्चित्तस्य तृतीयो भागस्तत्प्राय-श्चित्ते ज्ञेयम् । स्त्री च पतितोत्पन्ना तृतीय-भागस्य तृतीयभागं कुर्य्यात् । इति प्रायश्चित्त-विवेकः ॥