| YouTube Channel

संवाच्य (saMvAcya)

 
Apte
English
संवाच्यम् [saṃvācyam], The art of conversation (one of the 64 Kalās).
Monier Williams Cologne
English
सं-°वाच्य
n.
 (prob.) the art of conversation (as one of the 64 Kalās),
BhP.
 , Sch.
सं-°वाच्य
mfn.
 to be conversed with
&c.
 ,
MW.
Monier Williams 1872
English
सं-वाच्य, अस्, आ, अम्, to be conversed with, &c.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
[saṃvācya, corrupt, Divy 〔70.1〕
acc. to Index having lived among, but read some synonym of gatvā 〔73.15〕
perh. saṃcarya? The two passages are pratically identical: (vinipātaṃ na) gamiṣyati, kiṃ tarhi (〔73.15〕 tu) devāṃś ca manuṣyāṃś ca saṃvācya (〔73.15〕 gatvā) saṃsṛtya (〔70.1〕 mss. saṃvṛtya) paścime bhave (〔73.15〕 om. pa° bhave) paścime nikete … pratyekabuddho bhaviṣyati. Mr. D.R.S. Bailey informs me that Tib. reads in 〔70.1〕 mtshams sbyar ciṅ ḥkhor nas, normally = pratisaṃdhiṃ gṛhītvā saṃsṛtya (preceded by loc.), and in 〔73.15〕 the same preceded by ñiṅ, for the two gerunds.]
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि”@} 2 3 वाचकः-चिका, वाचकः-चिका, 4 विवक्षकः-क्षिका, वावचकः-चिका
वक्ता-वक्त्री, वाचयिता-त्री, विवक्षिता-त्री, वावचिता-त्री
5 ब्रुवन्-ती, वाचयन्-न्ती, विवक्षन्-न्ती
-- वक्ष्यन्-न्ती-ती, वाचयिष्यन्-न्ती-ती, विवक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- ब्रुवाणः, वाचयमानः, विवक्षमाणः, वावच्यमानः
वक्ष्यमाणः, वाचयिष्यमाणः, विवक्षिष्यमाणः, वावचिष्यमाणः
6 सुवाक्-सुवाग्-सुवाचौ-सुवाचः
-- -- 7 उक्तम्-उक्तः-उक्तवान्, वाचितम्-तः, विवक्षितः, वावचितः-तवान्
8 9 ब्रुवः, ब्राह्मणिब्रुवा, 10 विदुषिब्रुवा-विदुषीब्रुवा, श्रेयसिब्रुवा-श्रेयसीब्रुवा, 11 विद्वद्ब्रुवा, श्रेयोब्रुवा, वाक्- 12 वाचा, 13 अनूचानः, 14 15 वाग्ग्मी, वाचालः-वाचाटः, 16 प्रवचनीयः 17, 18 गुणवचनः, वाचः विव क्षुः, वावचः
वक्तव्यम्, वाचयितव्यम्, विवक्षितव्यम्, वावचितव्यम्
प्रवचनीयम्, वाचनीयम्, विवक्षणीयम्, वावचनीयम्
19 20 वाच्यम्-वाक्यम्, 21 प्रवाच्यम्, अविवाक्यम्, वाच्यम्, वाकोवाक्यम्, विवक्ष्यम्, वावच्यम्
ईषद्वचः-दुर्वचः-सुवचः
-- -- उच्यमानः, वाच्यमानः, विवक्ष्यमाणः, वावच्यमानः
वाचः, 22 अनुवाकः-प्राड्विवाकः, वाचः, विवक्षः, वावचः
वक्तुम्, वाचयितुम्, विवक्षितुम्, वावचितुम्
उक्तिः, 23 निरुक्तम्-पुनरुक्तिः, वाचना, विवक्षा, वावचा
वचनम्, वाचनम्, विवक्षणम्, वावचनम्
उक्त्वा, वाचयित्वा, विवक्षित्वा, वावचित्वा
प्रोच्य, संवाच्य, प्रविवक्ष्य, प्रवावच्य
वाचम् २, उक्त्वा २, वाचम् २, वाचयित्वा २, विवक्षम् २, विवक्षित्वा २, वावचम् २
वावचित्वा २
24 25 इति ञुण्प्रत्यये ककारस्यान्तादेशे च रूप- मेवम्।
कृकेण = गलेन ब्रवीतीति कृकवाकुः = कुक्कुटः।]] कृकवाकुः 26, 27 उक्थम्, 28 वक्त्रम्, 29 वचः, 30 वचक्नुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११३२)
02
=>
 (२-अदादिः-१०४४। अक। [अनि।] सेट्। उभ।)
03
=>
 [[१। आर्धधातुके विवक्षिते ‘ब्रुवो वचिः’ (२-४-५३) इति वच्यादेशे रूपमेवम्। एवमेव तृजादिषु सर्वत्र शुद्धे, ण्वुलादिषु ण्यन्ते च वच्यादेशे रूपं ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[२। सन्नन्ताण्ण्वुलि वच्यादेशे रूपम्। तत्र वच्यादेशस्य ‘पचिं वचिं--’ इत्यानिट्कारिकासु (भाष्ये-७-२-१०) वचनादनिट्त्वम्। कुत्वषत्वयोः रूपमेवम्। एवमेव सन्तन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
05
=>
 [[३। शतरि, अदादित्वात् शपो लुकि, शतुः सार्वधातुकत्वेन ङित्त्वात्, ‘अचि श्नुधातु--’ (६-४-७७) इत्यादिनोवङि रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[४। ताच्छीलिके क्विपि, ‘क्विब् वचिप्रच्छि--’ (वा। ३-२-१७८) इति दीर्घोऽसंप्रसारणं च भवति।]]
07
=>
 [[५। निष्ठायाम्, ‘वचिस्वपियजादीनां किति’ (६-१-१५) इति वकारस्य संप्रसारणे, ‘सम्प्रसारणाच्च’ (६-१-१०८) इति पूर्वरूपे च रूपमेवम्। एवमेव क्तिनि, क्त्वायां च रूपनिष्पत्तिर्बोध्या।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०९३३+ २८]
09
=>
 [[१। ब्रवीति इति ब्रुवः। कर्तरि पचाद्यचि रूपम्। ‘घरूपकल्पचेलट्ब्रुव--’ (६-३-४३) इति सूत्रे ‘ब्रुव’ इति निपातनात् गुणाभावे, वच्यादेशाभावे च रूपम्। अनेनैव सूत्रेण भाषितपुंस्कात् परस्य ङीप्प्रत्ययान्तस्यानेकाचो ह्रस्वः। काशिकायामेव (८-१-२७) सूत्रे ‘ब्रुव इति ब्रुवः कन्, निपातनात् वच्यादेशाभावश्च।’ इत्युक्त- मप्यत्रानुसन्धेयम्।]]
10
=>
 [[२। ‘उगितश्च’ (६-३-४५) इति ब्रुवशब्दे परे ह्रस्वविकल्पः।]]
11
=>
 [[३। ‘पुंवद्भावोऽप्यत्र पक्षे वक्तव्यः’ (काशिका। ६-३-४५) इति वृत्तिकार- वचनादत्र पुंवद्भावे विद्वद्ब्रुवा, श्रेयोब्रुवा इति रूपे भवतः। परंतु भाष्ये नैतादृशं वचनं दृश्यते।]]
12
=>
 [[४। क्विबन्तात् स्त्रियां टापि रूपमेवम्। ‘आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा।’ इति भागुरिवचनात् टाप् इति सि। कौमुदी। भाष्ये तु नैतादृशं वचनं दृश्यते।]]
13
=>
 [[५। ‘उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च’ (३-२-१०९) इत्यनेन, ‘अनु’ इत्युपसर्गपूर्वकादस्मात् लिटः कर्तरि कानचि, सम्प्रसारणे पूर्वरूपे द्वित्वे सवर्णदीर्घे च ‘अनूचानः’ इति सिद्ध्यति। अनूचानः = साङ्गवेदाध्येता।]]
14
=>
 [[आ। ‘इदमूचुरनूचानाः प्रीतिकण्टकितत्वचः।।’ कुमारसम्भवे ६-१५।]]
15
=>
 [[६। वाक्छब्दात् ‘वाचो ग्मिनिः’ (५-२-१२४) इति मत्वर्थीये ग्मिनिप्रत्यये रूपमेवम्। प्रशस्तवाग्वति प्रत्ययोऽयम्। अत्रैव प्रकरणे ‘आलजाटचौ बहुभाषिणि’ (५-२-१२५) इति कुत्सितार्थे मत्वर्थीये आलच्-आटच्प्रत्यययोः वाचालः, वाचाटः इति रूपे इत्यपि ज्ञेयम्।]]
16
=>
 [[७। ‘भव्यगेयप्रवचनीय--’ (३-४-६८) इत्यादिना कर्तरि अनीयर् प्रत्ययः। प्रवचनीयः = ब्राह्मणः। अत्र कर्मण्येव प्रत्ययो निपात्यते इति मते तु प्रवच- नीयः = अनुवाकः।]]
17
=>
 (ब्राह्मणः, अनुवाको वा)
18
=>
 [[८। गुणम् उक्तवान् इति गुणवचनः। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति भूते कर्तरि ल्युट्प्रत्ययः। अत्र च निदानम्, ‘गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः--’ (५-१-१२४) इत्यत्र ‘गुणवचन--’ इति निर्देश एवेति ज्ञेयम्।]]
19
=>
 [पृष्ठम्०९३४+ २८]
20
=>
 [[१। ‘आर्धधातुके’ (२-४-३५) इत्यत्र विषयसप्तमीत्वाश्रयणात् प्रत्ययोत्पत्तेः प्रागेव वच्यादेशे हलन्तलक्षणे ण्यति ‘वचोऽशब्दसंज्ञायाम्’ (७-३-६७) इति कुत्व- निषेधे वाच्यम् इति रूपम्। शब्दसंज्ञायां तु कुत्वे वाक्यम् इत्येव। वाक्यम् = वार्तिकादिरूपः शाब्दिकसंज्ञासिद्धः ग्रन्थः।]]
21
=>
 [[२। ‘यजयाचरुचप्रवचर्चश्च’ (७-३-६६) इत्यनेन कुत्वनिषेधे प्रवाच्यम् इति रूपम्। ‘प्रवाच्यम् = ग्रन्थविशेषः’ इति वृत्त्यादिषु प्रोक्तम्। परं तु भाष्ये (७-३-६६) प्रवचिग्रहणप्रत्याख्यानप्रकरणे ‘प्रपूर्वश्च वचिरशब्दसंज्ञायां वर्तते।’ इत्युक्तत्वात् ग्रन्थविशेषस्य प्रवाच्यमिति संज्ञेति पक्षः चिन्त्य इति उद्द्योते प्रकृतसूत्रे स्फुटम्। अविवाक्यम् इत्यत्र तु पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९), न्यङ्क्वादित्वात् (७-३-५३) वा अहर्विशेषे कुत्वम्। द्वादशाहे दशरात्रस्य यज्ञ- विशेषस्य दशममहः अविवाक्यम्, यस्मिन्नहनि याज्ञिकाः न विब्रुवते = न नानावाक्यान्युच्चारयन्ति। अन्यत्र अविवाच्यम् इत्येव।]]
22
=>
 [[३। शब्दसंज्ञात्वात् कुत्वमत्रेति ज्ञेयम्। अनुवाकः = श्रुतौ विभागविशेषः। पृच्छतीति प्राट्। विशेषेण सूक्ष्मेक्षिकया न्यायादिकं ब्रवीति-इति विवाकः। प्राट् चासौ विवाकश्च प्राड्विवाकः = नीतिस्थले न्यायवादी। अत्रापि ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि कुत्वमिति ज्ञेयम्।]]
23
=>
 [[४। पुनरुक्तिः, निरुक्तम् इत्यत्र ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इत्यनेन क्तिच् क्तश्च संज्ञायां भवतः। पुनरुक्तिरिति असकृदाम्नानस्य संज्ञा। एवं निरुक्त- मिति ग्रन्थविशेषस्य संज्ञा।]]
24
=>
 [पृष्ठम्०९३५+ ३५]
25
=>
 [[१। ‘कृके वचः कश्च’ [द। उ। १। ९१।]
26
=>
 [[आ। ‘अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये।’ शि। व। ११। ९।]]
27
=>
 [[२। औणादिके (द। उ। ६। ३२) थक्प्रत्यये सम्प्रसारणे च रूपमेवम्। उक्थम् = सामविशेषः।]]
28
=>
 [[३। ‘गुधृवीपचिवचि--’ (द। उ। ८। ८९) इत्यादिना कर्तरि त्रप्रत्यये रूपम्। ब्रवीत्य- यमिति वक्त्रम् = आस्यम्।]]
29
=>
 [[४। ‘असुन्’ (द। उ। ९। ४९) इत्यनेनासुन्प्रत्यये वच्यादेशे च रूपमेवम्।]]
30
=>
 [[५। ‘सृ यु वचिभ्योऽन्यज् आकूज् अक्नुचः’ (द। उ। १०। ४) इत्यनेन यथासंख्य- मक्नुच्प्रत्यये रूपमेवम्। ब्रवीति इति वचक्नुः = वाग्ग्मी।]]
Stchoupak
French
सं-वाच्य-
a. v. avec qui l'on peut causer
nt. art de la conversation.