| YouTube Channel

संवर (saMvara)

 
शब्दसागरः
English
संवर
n.
 (-रं)
1. Water.
2. Self-control.
3. Concealment.
4. A particular
religious observance with Buddhists.
m.
 (-रः)
1. The name of a
demon.
2. Collection, comprehension.
3. Contraction, compression.
4. A mound a bridge, &c.
5. Concealing.
6. A kind of deer.
E.
सम् before वृ to choose,
aff.
 अप्
more usually derived from शम्ब् or
षम्ब् to collect, and then written शम्बर or षम्बर q. v.
Capeller Eng
English
संवर
a.
 keeping off
m.
 weir, dam.
Yates
English
सं-वर (रं) 1.
n.
 Water
concealing
self-control.
m.
 A bridge
com-
pression
name of a demon.
Spoken Sanskrit
English
संवर - saMvara -
adj.
 - keeping back
संवर - saMvara -
adj.
 - stopping
संवर - saMvara -
m.
 - choosing
संवर - saMvara -
m.
 - shutting out the external world
संवर - saMvara -
m.
 - dam
संवर - saMvara -
m.
 - election
संवर - saMvara -
m.
 - bridge
संवर - saMvara -
m.
 - mound
संवर - saMvara -
m.
 - choice
संवर - saMvara -
m.
 - provisions
संवर - saMvara -
n.
 - forbearance
संवर - saMvara -
n.
 - restraint
मुखं संवर - mukhaM saMvara -
sent.
 - Close your mouth
Wilson
English
संवर
n.
 (-रं)
1 Water.
2 Self-control.
3 Covering, concealing.
m.
 (-रः)
1 The name of a demon.
2 Collection, comprehension.
3 Contraction, compression.
4 A mound, a bridge, &c.
E.
 सम् before वृ to choose,
aff.
 अप्, more usually derived from
शम्ब or षम्ब to collect, and then written शम्बर or सम्बर
q. v.
Apte
English
संवरः [saṃvarḥ], 1 Covering.
Comprehension.
Compression, contraction.
A dam, bridge, causeway.
A kind of deer.
N.
 of a demon
see शंबर.
(With Jainas) Shutting out the external world.
Provision
Buddh.
रम् Concealment.
Forbearance, self-control.
Water.
A particular religious observance (practised by Buddhists).
Apte 1890
English
संवरः 1 Covering.
2 Comprehension.
3 Compression, contraction.
4 A dam, bridge, causeway.
5 A kind of deer.
6 N. of a demon
see शंषर.
रं 1 Concealment.
2 Forbearance, self-control.
3 Water.
4 A particular religious observance (practised by Buddhists).
Monier Williams Cologne
English
सं-वर a
&c.
 See सं- √ 1. 2. वृ.
1. सं-वर
mfn.
 keeping back, stopping (in काल-स्°, applied to Viṣṇu),
Pañcar.
सं-वर
m.
 (often written and confounded with शम्बर) a dam, mound, bridge,
Bhaṭṭ.
provisions,
Divyāv.
shutting out the external world (with Jainas one of the 7 or 9 Tattvas),
Sarvad.
N.
 of two Arhats,
L.
सं-वर
n.
 (with Buddhists) restraint, forbearance (or ‘a partic. religious observance’),
Kāraṇḍ.
2. सं-वर
m.
 choosing, election, choice (of v.l. for स्वयं-वर),
MBh.
 vii, 6033.
Monier Williams 1872
English
संवर सं-वर। See under सं-वृ।
सं-वर, अस्, m. (sometimes written and con-
founded with सम्बर), covering
comprehending,
comprehension, collection
closing, contraction, com-
pression
a causeway, dam, mound, bridge
a kind
of deer (= शम्बर)
a sort of fish (= शम्बर)
N. of a demon, = शम्बर
(अम्), n. covering, con-
cealment
restraint, self-control, forbearance
a parti-
cular religious observance (with Buddhists)
water.
Apte Hindi
Hindi
संवरः
पुं*
 - सम् + वृ + अप् वा अच्
ढक्कन
संवरः
पुं*
 - -
समझ
संवरः
पुं*
 - -
"संपीडन, संकोचन्"
संवरः
पुं*
 - -
"बाँध, सेतु, पुल"
संवरः
पुं*
 - -
एक प्रकार का हरिण
संवरः
पुं*
 - -
एक राक्षस का नाम
संवरम्
नपुं*
 - -
छिपाव
संवरम्
नपुं*
 - -
"सहनशीलता, आत्मनियंत्रण"
संवरम्
नपुं*
 - -
जल
संवरम्
नपुं*
 - -
बौद्धों का एक विशेष धार्मिक अनुष्ठान
L R Vaidya
English
saMvara {% (I) m. %} 1. Covering
2. comprehension
3. contraction, compression
4. causeway, dam, bridge
5. a kind of deer.
saMvara {% (II) n. %} 1. Concealment
2. self-control
3. a particular religious observance with Buddhists
4. water.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
saṃvara, m. (= Pali id.
cf. a-saṃvara and saṃvāra),
(1) restraint, control, obligation, vow: Mvy 〔1608〕 (text erron. saṃvāra)
〔1632〕
〔7010〕 (in all these = Tib. sdom pa restraint, obligation, vow), 〔9363〕 (= Tib. sdom po or sdom ba)
LV 〔159.8〕 (vs) śīlaguṇa-saṃvaru (n. sg.)
〔379.14〕 (prose) saṃvaram (acc.
sc. from sin, atyayato) āpadyate
similarly Divy 〔617.22, 24〕
Mv 〔i.104.14〕 deśayanti dama-dāna-saṃvaraṃ (mss. °ra)
samātta-saṃvarasya Śikṣ 〔15.1〕
prātimokṣa-saṃvara-, the moral restraints imposed in the code called Prātimokṣa (= Pali pātimokkhasaṃvara) Mv 〔iii.51.17—52.1〕
Śikṣ 〔17.7〕 (not by this alone can a Bodhisattva attain enlightenment)
Bbh 〔155.26〕
KP 〔134.2〕
Ud 〔xxxii.27〕 prātimokṣe ca saṃvaraḥ
Mv 〔iii.52.8〕 (akuśalā dharmāḥ …) teṣāṃ saṃvarāya: 〔423.3 ff.〕 cakṣuṣā (śrotreṇa, ghrāṇena, etc.) saṃvaro
śīlasaṃvara- Mv 〔i.143.1〕
Dbh 〔96.15〕
Jm 〔15.5〕
saṃvara-śīla-, morality consisting of s°, Bbh 〔138.24〕
〔152.19〕
KP 〔103.3〕 tatra na saṃvaro nāsaṃvaraḥ
Dbh.g. 〔52(78).30〕 °raṃ samupācaret
RP 〔28.12〕 (vs) śīlaprayoga saṃvarakriyā ca
LV 〔31.15, 16, 17〕 kāya-, vāk-, manaḥ-s° (see sambara 1)
(2) rule, prescription (an extension or specialization of prec., found only in neg. a-saṃvara, q.v.)
(3) (treated as nt. in Divy 〔111.3〕, n. sg. °raṃ
the only distinctive occurrence), provisions (of food): Divy 〔110.26〕 saṃvaraṃ cāropaya
〔111.1, 3〕
Prāt 〔500.5〕 piṇḍapāta-saṃvaraṃ (acc.), provisions for a meal
(is this mg. also an extension of 1, regulation, requirement?)
(4) n. of an asura: Suv 〔162.12〕 (acc. to [Page540-a] Nobel, Tib. seems to suggest reading Śaṃvara
cf. also Sambara)
(5) n. of a hell: Kv 〔50.4〕 saṃbare (so printed) mahānarake (read śaṃbare?).
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
संवर °Wasser und zugleich °शृङ्गतरु, S II, 206, 4.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नाभिश्च जितशत्रुश्च जितारिरथ संवरः ।
मेघो धरः प्रतिष्ठश्च महासेननरेश्वरः ॥ ३६ ॥
सुग्रीवश्च दृढरथो विष्णुश्च वसुपूज्यराट् ।
कृतवर्मा सिंहसेनो भानुश्च विश्वसेनराट् ॥ ३७ ॥
सूरः सुदर्शनः कुम्भः सुमित्रो विजयस्तथा ।
समुद्रविजयश्चाश्वसेनः सिद्धार्थ एव च ॥ ३८ ॥
-wordlist-
अर्हत्पितृ (पुं), नाभि (पुं), जितशत्रु (पुं), जितारि (पुं), संवर (पुं), मेघ (पुं), धर (पुं), प्रतिष्ठ (पुं), महासेननरेश्वर (पुं), सुग्रीव (पुं), दृढरथ (पुं), विष्णु (पुं), वसुपुज्यराज् (पुं), कृतवर्मन् (पुं), सिंहसेन (पुं), भानु (पुं), विश्वसेनराज् (पुं), सूर (पुं), सुदर्शन (पुं), कुम्भ (पुं), सुमित्र (पुं), विजय (पुं), समुद्रविजय (पुं), अश्वसेन (पुं), सिद्धार्थ (पुं)
--source--
भाविन्यां तु पद्मनाभः शूरदेवः सुपार्श्वकः ॥ ५३ ॥
स्वयंप्रभश्च सर्वानुभूतिर्देवश्रुतोदयौ ।
पेढालः पोट्टिलश्चापि शतकीर्तिश्च सुव्रतः ॥ ५४ ॥
अममो निष्कषायश्च निष्पुलाकोऽथ निर्ममः ।
चित्रगुप्तः समाधिश्च संवरश्च यशोधरः ॥ ५५ ॥
विजयो मल्लदेवौ चानन्तवीर्यश्च भद्रकृत् ।
एवं सर्वावसर्पिण्युत्सर्पिणीषु जिनोत्तमाः ॥ ५६ ॥
-wordlist-
भाविन्यवसर्पिण्यर्हत् (पुं), पद्मनाभ (पुं), शूरदेव (पुं), सुपार्श्वक (पुं), स्वयम्प्रभ (पुं), सर्वानुभूति (पुं), देवश्रुत (पुं), उदय (पुं), पेढाल (पुं), पोट्टिल (पुं), शतकीर्ति (पुं), सुव्रत (पुं), अमम (पुं), निष्कषाय (पुं), निष्पुलाक (पुं), निर्मम (पुं), चित्रगुप्त (पुं), समाधि (पुं), संवर (पुं), यशोधर (पुं), विजय (पुं), मल्ल (पुं), देव (पुं), अनन्तवीर्य (पुं), भद्रकृत् (पुं)
--source--
क्षेत्रे तु वप्रः केदारः सेतौ पाल्यालिसंवराः ।
-wordlist-
क्षेत्र (क्ली), वप्र (पुंक्ली), केदार (पुंक्ली), सेतु (स्त्री), पालि (स्त्री), आलि (स्त्री), संवर (पुं)
--source--
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं
तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।
क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसी
कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥
कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
-wordlist-
नीर (क्ली), वारि (क्ली), जल (क्ली), दक (क्ली), क (क्ली), उदक (क्ली), पानीय (क्ली), अम्भस् (क्ली), कुश (क्ली), तोय (क्ली), जीवन (क्ली), जीवनीय (क्ली), सलिल (क्ली), अर्णस् (क्ली), अम्बु (क्ली), वार् (स्त्री), संवर (क्ली), क्षीर (क्ली), पुष्कर (क्ली), मेघपुष्प (क्ली), कमल (क्ली), आपः (स्त्रीब), पयस् (क्ली), पाथस् (क्ली), कीलाल (क्ली), भुवन (क्ली), वन (क्ली), घनरस (पुं), यादोनिवास (पुं), अमृत (क्ली), कुलीनस (क्ली), कबन्ध (क्ली), प्राणद (क्ली), सर्वतोमुख (क्ली)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
संवरं,
क्ली,
 (सं + वृ + “ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ।”२ । ३ । ५८ । इति अप् ।) जलम् । बौद्धव्रत-विशेषः । इति केचित् ॥
रभसे मकारमध्य-पाठः । तत्र सम्बधातोररप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥
संवरः,
पुं,
 दैत्यविशेषः । मत्स्यविशेषः । हरिण-विशेषः । इति केचित् ॥
रभसकोषे सम्बर इतिपाठः ॥
(क्वचित् शम्बर इति च दृश्यते ॥
)
संव(म्ब)रं,
क्ली,
 (संव्रियते इति । सं + वृ + अप् ।)संयमः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
बौद्धव्रतविशेषः ।इति मेदिनी ॥
जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ४ ॥
“सम्बति सम्बरम् । सम्ब सर्पणे पूर्व्वेण अरसम्बरं दन्त्यादि । शम्ब गतावित्यस्मादरे ताल-व्यादि च ।‘क्लीवन्तु सम्बरं नीरबौद्धव्रतविशेषयोः ।विशेषे पुंसि दैत्यस्य मत्स्यस्य हरिणस्य च ॥
’इति दन्त्यादौ रभसः ॥
‘शम्बरो हरिणे दैत्ये मत्स्ये च सलिले स्मृतः ॥
’इति तालव्यादावजयः ।” इति भरतः ॥
संव(म्ब)रः,
पुं,
 (संवृणोति आवृणोति जलमिति ।सं + वृ + अच् ।) सेतुः । यथा । सेतौ पल्यालि-संवराः । इति हेमचन्द्रः ॥
दैत्यविशेषः ।हरिणविशेषः । मत्स्यविशेषः । शैलविशेषः ।जिनविशेषः । इति मेदिनी ॥
स तु भाव्यर्हन् ।इति हेमचन्द्रः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
संवर
न०
 सम् + वॄ--करणे अप् । १ जले । कर्त्तरि अच् ।२ दैत्यभेदे ३ मत्स्यभेदे ४ मृगभेदे च पुंस्त्री० ।
Capeller
German
संवर abwehrend
m.
 Wehr, Damm.
Stchoupak
French
सं-वर-
m.
 choix (d'un mari = स्वयं°)
v. l. pour शम्बर-।