| YouTube Channel

संयमः (saMyamaH)

 
Spoken Sanskrit
English
संयमः saMyamaH
adj.
 restraining
Apte
English
संयमः [saṃyamḥ], Restraint, check, control
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति
Bg.*
 4.26, 27
so संयमधनः
&c.
Concentration of mind, a term applied to the last three stages of Yoga
संयमाश्चानृशंस्य च परस्वादानवर्जनम्
Mb.
 * 14. 18.16
धारणाध्यानसमाधित्रयमन्तरङ्गं संयमपदवाच्यम् Sarva. S.
Ku.*
 2.59.
A religious vow.
Religious devotion, practice of penance
अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनान्
Ś.*
 4. 17.
Humanity, feeling of compassion.
Any religious act on the day preceding a vow or course of penance.
Destruction of the world
यच्चेदं प्रभवः स्थानं भूतानां संयमो यमः
Mb.
 * 12.238.2
पुरा स्वयंभूरपि संयमा- म्भस्युदीर्णवातोर्मिरवैः कराले
Bhāg.*
 6.9.24.
Closing (of the eyes).
Effort, exertion.
Apte 1890
English
संयमः 1 Restraint, check, control
श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति Bg. 4. 26, 27
so संयमधनः &c.
2 Concentration of mind, a term applied to the last three stages of Yoga
धारणाध्यानसमाधित्रयमंतरंगं संयमपदवाच्यं Sarva. S., Ku. 2. 59.
3 A religious vow.
4 Religious devotion, practice of penance
Ś. 4. 16.
5 Humanity, feeling of compassion.
6 Any religious act on the day preceding a vow or course of penance.
Apte Hindi
Hindi
संयमः
पुं*
 - सम् + यम् + अप्
"प्रतिबंध, रोकथाम, नियंत्रण"
संयमः
पुं*
 - -
"मन की एकाग्रता, योग की अंतिम तीन अवस्थाओं को प्रकट करने वाला शब्द"
संयमः
पुं*
 - -
धार्मिक व्रत
संयमः
पुं*
 - -
"धार्मिक भक्ति, तपस्साधना"
संयमः
पुं*
 - -
"दयाभाव, करुणा की भावना"
संयमः
पुं*
 - सम्+यम्+अप्
"प्रयत्न, उद्योग"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 संयमः
noun
ध्रूमाक्षुपुत्रः।
"संयमः राक्षसस्य मालिनः पुत्रः आसीत्।"
Synonyms:
 प्रग्रहः, वागा, रश्मिः, वल्गा, दन्तालिका, संयमः, यन्त्रणम्, निग्रहः, वसुः, अभीषुः, अभीशुः
noun
अश्वादीनां नियमनार्थे उपयुज्यमाना रश्मिः।
"नहि मे मुच्यते कश्चित् कथञ्चित् प्रग्रहं गतः। गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तमः॥"
Synonyms:
 संयमः, संयामः, वियामः, वियमः, यामः, यमः, संयमनम्, नियमः, आत्मनियंत्रणम्, आत्मनिग्रहः
noun
चित्तादिवृत्तीनाम् नियंत्रणम्।
"संयमात् आरोग्यस्य रक्षणम्।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: संयमः
Root: संयम
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ effort
⇒ closing
⇒ binding
⇒ control
⇒ tying up
⇒ exertion
⇒ restraint
⇒ fettering
⇒ self-control
⇒ holding together
⇒ control of the senses
⇒ concentration of mind
⇒ suppression i.e. destruction
Shloka(s):
3|2|18|2 ► वियामो वियमो यामो यमः संयामसंयमौ॥ (सङ्कीर्णवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|2|18|2 ⇢ वियामः (वियाम) (पुं) ⇒ rest, pain, stop, distress, restraint, cessation, forbearance, particular measure of length
➠ 3|2|18|2 ⇢ वियमः (वियम) (पुं)
➠ 3|2|18|2 ⇢ यामः (याम) (पुं) ⇒ end, way, road, path, going, course, motion, chariot, progress, carriage, restraint, cessation, forbearance, coordinate [Math.], coordinates [math.], quarter of day or night, relating to or derived from or destined for yama
➠ 3|2|18|2 ⇢ यमः (यम) (पुं) ⇒ crow, twin, curb, rein, Pluto, fellow, bridle, driver, bad horse, restraint, twin-born, charioteer, suppression, god of death, forming a pair, self-restraint, any rule or observance, one of a pair or couple, self-control forbearance, act of checking or curbing, any great moral rule or duty, symbolical name for the number two
➠ 3|2|18|2 ⇢ संयामः (संयाम) (पुं)
➠ 3|2|18|2 ⇢ संयमः (संयम) (पुं) ⇒ effort, closing, binding, control, tying up, exertion, restraint, fettering, self-control, holding together, control of the senses, concentration of mind, suppression i.e. destruction
Related word(s):
जातिः ➡ क्रिया
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
संयमः,
पुं,
 (सं + यम + “यमः समुपनिविषु च ।”३ । ३ । ६३ । इति अप् ।) व्रताद्यङ्गपूर्व्वदिन-कत्तव्याचारः । तत्पर्य्यायः । वियामः २ वियमः३ यामः ४ यमः ५ संयामः ६ । इत्यमरः ॥
संयमनम् ७ नियमः ८ इति धरणिः ॥
तद्-विधानं यथा । अथ दशमीनियमाः । सूरि-सन्तोषे ।“कांस्यं मांसं मसूरञ्च चणकं कोरदूषकम् ।शाकं मधु परान्नञ्च त्यजेदुपवसन् स्त्रियम् ॥
”अत्रोपवसन्निति तद्दिने भोजनासम्भवात् सामी-प्यात् पूर्व्वापरदिनयोर्ग्रहणम् । स्मृतिः ।“शाकं माषं मसूरञ्च पुनर्भोजनमैथुने ।द्युतमत्यम्बुपानञ्च दशम्यां वैष्णवस्त्यजेत् ॥
कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं लोभं वितथभाषणम् ।व्यायामञ्च व्यवायञ्च दिवास्वप्नं तथाञ्जनम् ॥
तिलपिष्टं मसूरञ्च दशम्यां वर्ज्जयेत् पुमान् ।दशम्याकेकभक्तञ्च कुर्व्वीत नियतेन्द्रियः ॥
आचम्यदन्तकाष्ठञ्च खादेत तदनन्तरम् ।पूर्व्वं हरिदिनाल्लोकाः सेवध्वं चैकभोजनम् ॥
अवनीपृष्ठशयनाः स्त्रियाः सङ्गविवर्जिताः ।सेवध्वं देवदेवेशं पुराणं पुरुषोत्तमम् ।सकृद्भोजनसंयुक्ता द्वादश्याञ्च भविष्यथ ॥
”इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
* ॥
श्राद्धपूर्व्वदिनकर्त्तव्यनियमो यथा । देवलः ।“श्वः कर्त्तास्मीति निश्चित्य दाता विप्रान्निमन्त्र-येत् ।निरामिषं सकृत् भुक्त्वा सर्व्वमुप्तजने गृहे ।असम्भवे परेद्युर्व्वा ब्राह्मणांस्तान्निमन्त्रयेत् ॥
”वराहपुराणम् ।“वस्त्रशौचादि कर्त्तव्यंश्वः कर्त्तास्मीति जानता ।स्थानोपलेपनञ्चैव कृत्वा विप्रान्निमन्त्रयेत् ।दन्तकाष्ठञ्च विसृजेत् ब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् ॥
”विसृजेत् श्राद्धीयब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । मार्क-ण्डयपुराणम् ।“निमन्त्रयेच्च पूर्व्वेद्युः पूर्व्वोक्तान् द्विजसत्तमान् ।अप्राप्तौ तद्दिने वापि हित्वा योषित्प्रसङ्गिनम् ॥
”यमः ।“प्राथेयेत् प्रदोषान्ते भुक्तान्न शयितान् द्धिजान् ।सर्व्वायासविनिर्मुक्तः कामक्रोधविवर्ज्जितैः ॥
भवितव्यं भवद्भिश्च श्वोभूते श्राद्धकर्म्मणि ।दक्षिणं जानु चालभ्य त्वं मयात्र निमन्त्रितः ।एवं निमन्त्र्य नियमान् श्रावयेत् पैतृकान्बुधः ॥
”तन्नियममाह ।“अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः ।भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकर्म्मणि ॥
”इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
* ॥
तीर्थयात्रापूर्व्वदिनकर्त्तव्यनियममाह । ब्रह्म-पुराणम् ।“यो यः कश्चित्तीर्थयात्रान्तु गच्छेत्सुसयतः स च पूर्व्वं गृहे स्वे ।कृतोपवासः शुचिरप्रमत्तःसंपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम ॥
देवान् पितॄन् ब्राह्मणांश्चैव साधून्धीमान् प्रीणयन् वित्तशक्त्या प्रयत्नात् ।प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैवदेवान् पितॄन् ब्राह्मणान् पूजयेच्च ॥
”एवं प्रकुर्व्वतस्तस्य तीर्थाद्यदुक्तं फलं तत्स्यान्नात्र सन्देह एव । सुसंयतः पूर्व्वदिनेकृतैकभक्तादिनियमस्तदुत्तरदिने कृतोपवासइत्यादि । उपवासदिने मुण्डनमपि ।“प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः ।कचानां वपनं कार्य्यं वृथा न विकचो भवेत् ॥
”इति विष्णुपुराणात् । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
प्रायश्चित्तपूर्व्वाहकृत्यं यथा । शङ्खलिखितौ ।“वाप्य केशनखान् पूर्व्वं घृतं प्राश्य वहिर्निशिप्रत्येकं नियतं कालमात्मनो व्रतमादिशेत् ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
(बन्धनम् । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १५५ ।“कापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः ।बाहुमूलं स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्फुटम् ॥
”संकोचः । यथा, मार्कण्डेये । ७७ । ४ ।“मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् ।तस्माज्जनिष्यते मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥
”)