| YouTube Channel

ष्ठा (SThA)

 
शब्दसागरः
English
ष्ठा r. 1st cl. (तिष्ठति) To stand, to stop, to be still, to refrain from
moving.
2. To abide, to stay, to be.
3. To remain.
4. To be
at hand.
5. To stand by.
6. To rest on.
7. To be in any situa-
tion.
8. To perform. (तिष्ठते)
1. To apply or refer to, as an umpire
or judge.
2. To indicate or reveal one's thoughts to another.
3. To
stand as a prostitute, to give oneself up to sexual embrace, to offer
oneself to. With अधि prefixed, (अधितिष्ठति)
1. To excel, to sur-
pass, to overcome.
2. To sit or stand upon or over.
3. To be placed
or preside over. With अनु, (अनुतिष्ठति) 1. To practise as a duty, to
obey or follow as a law.
2. To apply or adhere to. With अव,
(अवतिष्ठति-ते) 1. To stay or stand.
2. To attend upon. With आङ्,
(आतिष्ठते) 1. To affirm or assert.
2. To apply. (आतिष्ठति)
1. To
ascend, to mount.
2. To promise or engage. With उत्, (उत्तिष्ठते) 1.
To seek for, to endeavour, to obtain
(उत्तिष्ठति) To get up, to rise
as from a seat, &c. With उप, (उपतिष्ठति-ते) 1. To propitiate, (as a
deity.)
2. To praise or hymn, to worship, to adore.
3. To embrace.
4. To treat in a friendly manner, to form a friendship or con-
nection with.
5. To pass or lie along or near to, that is, as a path
or road.
6. To arrive at or near. (उपतिष्ठते) To hope to gain or
acquire. With नि, (नितिष्ठते) To be established. With परि and अव,
(पर्य्यवतिष्ठते) To be stationary or immovable. With प्र, (प्रतिष्ठते) To
set off, to go forth, to depart.
2. To go to. With प्र and उत्,
(प्रोत्तिष्ठति) To get up, to rise. With प्रति, (प्रतितिष्ठति) To be erected
for holy purposes, to be sacred or consecrated. With वि, (वितिष्ठते)
1. To stand apart, to be separated.
2. To stay or be. With वि and
अव, (व्यवतिष्ठते) To decree, to pronounce. With सम्, (सन्तिष्ठते) 1. To be
well.
2. To be close to or together.
3. To be of the same inclina-
tions or opinions, to conform, to agree.
4. To be completed or fini-
shed. With सम् and आङ्, (समातिष्ठते) To perform, to be engaged in.
With सम् and उत्, (समुत्तिष्ठति) To rise or get up. With सम् and प्र, To
go forth or on a journey. With प्र in the causal, (प्रस्थापयति-ते) To send.
Yates
English
ष्ठा तिष्ठति 1.
a. To stop, stand, be
still
to abide, stay, be. निष्ठते
1.
d. To appeal or refer to ano-
ther. With अधि,
a. To excel,
preside
with अन्त,
a. to comply
with, adhere to
with अव,
c. to
stay, stand, wait upon
with आ,
a. to ascend, promise
d. to af-
firm, apply
with उत्,
a. to
stand up
d. to aim at, try to
get
with उप,
c. to reach, ar-
rive, be contiguous, embrace,
propitiate, adore, treat friendly
d. to hope to gain
with नि,
d.
to be settled or established
with परि + अव,
d. to be sta-
tionary
with प्र,
d. to set out
with प्र + उत्
a. to rise
with
प्रति,
a. to be set apart, sacred
with वि,
d. to stand apart, to be
with वि + अव,
d. to decree
with सम्,
d. to be complete,
well, joined, agreed
with सम् +
आ,
d. to be engaged in.
Wilson
English
ष्ठा r. 1st cl. (तिष्ठति)
1 To stand, to stop, to be still, to refrain from moving.
2 To abide, to stay, to be. (तिष्ठते)
1 To apply or refer to, as an umpire or judge.
2 To indicate or reveal one's thoughts to another.
With अधि prefixed, (अधितिष्ठति)
1 To excel, to surpass, to overcome.
2 To sit or stand upon or over.
3 To be placed or preside over.
With अनु (अनुतिष्ठति)
1 To practise as a duty, to obey or follow as a law.
2 To apply or adhere to.
With अव (अवतिष्ठति-ते)
1 To stay or stand.
2 To attend upon.
With आङ् (आतिष्ठते)
1 To affirm or assert.
2 To apply
(आतिष्ठति)
1 To ascend, to mount.
2 To promise or engage.
With उत् (उत्तिष्ठते)
1 To seek for, to endeavour to obtain
(उत्तिष्ठति) To get up, to rise as from a seat, &c.
With उप (उपतिष्ठति-ते)
1 To propitiate (as a deity.)
2 To praise or hymn, to worship, to adore.
3 To embrace.
4 To treat in a friendly manner, to form a friendship or connexion with.
5 To pass or lie along or near to, that is, as a path or road.
6 To arrive at or near
(उपतिष्ठते) To hope to gain or acquire.
With नि (नितिष्ठते) To be established.
With परि and अव (पर्य्यवतिष्ठते) To be stationary or immovable.
With प्र (प्रतिष्ठते)
1 To set off, to go forth, to depart.
2 To go to.
With प्र and उत् (प्रोत्तिष्ठति) To get up, to rise.
With प्रति, (प्रतितिष्ठति) To be erected for holy purposes, to be sacred or consecrated.
With वि (वितिष्ठते)
1 To stand apart, to be separated.
2 To stay or be.
With वि and अव (व्यवतिष्ठते) To decree, to pronounce.
With सम् (सन्तिष्ठते)
1 To be well.
2 To be close to or together.
3 To be of the same inclinations or opinions, to conform, to agree.
4 To be completed or finished.
With सम and आङ् (समातिष्ठते) To perform, to be engaged in.
With सम and उत् (समुत्तिष्ठति) To rise or get up.
With सम and प्र, To go forth or on a journey.
With प्र in the causal (प्रस्थापयति) To send.
Monier Williams Cologne
English
ष्ठा See √ स्था.
2. स्था॑ (or ष्ठा॑),
mfn.
 (nom.
m.
n.
 स्था॑स्) standing, stationary (often ifc.
=
 ‘standing, being, existing in or on or among’,
cf.
 अग्नि-ष्ठा, ऋत-स्था
&c.
 ),
RV.
PañcavBr.
ŚāṅkhŚr.
Monier Williams 1872
English
ष्ठा ष्ठा। See rt. स्था।
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 स्था
मूलधातुः:
 ष्ठा
धात्वर्थः:
 गतिनिवृत्तौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 तिष्ठति
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ष्ठा, ञि स्थाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-अक०-अनिट् ।) ञि, स्थितोऽस्ति । स्थानंगतिनिवृत्तिः । तिष्ठति साधुर्धर्मे । पृष्ठतस्तिष्ठ-मान इति वीरचरिते प्रकाशार्थे आत्मनेपद-विधानात् शानः । अथवा ताच्छील्ये शतुःशानः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ष्ठा गतिनिष्ठत्तौ
भ्वा०
पर०
 अक० अनिट् तिष्ठति अस्थात् ।अधि + आधारतयावस्थितौ अक० ।अनु + करणे अनुष्ठानम् ।अव + अवसाने अवस्थानेउद् + ऊर्द्धचेष्टायां पा० आसनादुत्तिष्ठति उत्प्रत्तौ आ० ग्रा-मादुत्तिष्ठते (उत्पद्यते) ।उप + सेवने
सक०
 आ० उपतिष्ठते देवम् ।नि + नितरां स्थितौ अक० नितष्ठौ मरणे च निष्ठा ।प्र + गमने
सक०
 प्रस्थानम् ।प्रति + सस्कारभेदे प्रतिष्ठा ।प्रति + अव + प्रतिपक्षतयाऽवस्थाने आत्म० प्रत्यवतिष्ठते ।वि + अव + नियमभेदे आ० व्ययतिष्ठते व्यवस्था ।सम् + सम्यक् स्थितौ नाशे च संस्था संस्थितः ।
धातुवृत्तिः
Sanskrit
ष्ठा (अर्थः) गतिनिवृत्तौ
( तिष्ठति ) "पाघ्रा'' इति तिष्ठादेशः ( तस्थौ अधितष्ठौ ) "स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासरू'' इति षत्वम् ( स्थाता स्थास्यति अधिष्ठाता अधिष्ठास्यति ) "उपसर्गात्'' इत्यादिना षत्वम् ( तिष्टतु तिष्ठेत् ) आशिषि (स्थेयात्) "एर्लिङि'' इत्येत्वं "वा न्यस्य''इति विकल्पस्तु न भवति अन्यस्येति घुमास्थादिपर्युदासात् ( अस्थात् ) "गातिस्था'' इति सिचो लुक् ( अध्यष्ठात् ) "प्राक् सितादड्व्यवायेऽपि'' इति षत्वम् ( तिष्ठासति तेष्ठीयते ) "घुमास्था'' इतीत्वे द्वित्वम् ( तास्थाति तास्थी तः ) "ईहल्यघोः'' इतीत्वम् ( तास्थति ) "श्राभ्यतयोः'' इत्यालोपः ( स्थापयति अतिष्ठिपत् ) ( सूत्रम्) तिष्टतेरित् (इति सूत्रम्) इति चङ्परे णौ उपधाया इत्वं श्तिपा निर्देशात् अतास्थपदित्यत्र न भवति ( संतिष्ठते संतस्थे संस्थाता संस्थास्यते संतिष्ठताम् समतिष्ठत संतिष्ठेत संस्थासीष्ट ) "समवप्रविभ्यस्थः'' इति तङ् (समस्थित, समस्थिषातामित्यादि) "स्थाध्वोरिच्च'' इति सिचः कित्त्वं तिष्ठतेश्चेकारः "हस्वादङ्गात्'' इति सिज्लुक् सन्निपातपरिभाषाया नेति धयतावुक्तं, सिचः कित्त्वात्प्रत्ययलक्षणेन गुणो न भवति एवम् अवतिष्ठते प्रतिष्ठत इत्यादि नित्यं शब्दमातिष्ठते ) प्रतिजानातीत्यर्थः "आङः स्थः प्रतिज्ञाने''इति तङ् अर्थस्वभावादयमाङ्पूर्वः ( तिष्ठते कन्या छात्रेभ्यः ) स्थानेन स्वाभिप्रायं प्रकाशयतीत्यर्थः, प्रकाशनमर्थो ऽनेकार्थत्वाद्धातूनामिति कश्चित् "श्लाघह्लुङु'' इत्यत्र पदमञ्जयौ तु स्थानेन स्वाभिप्रायप्रकाशनमर्थ इत्युक्तम् "श्लाघन्हुह्'' इति ज्ञीप्स्यमानस्य सम्प्रदानत्चम् ( धर्माध्यक्षे तिष्ठते ) तत्र निर्णयमपेक्षमाणस्तिष्ठतीत्यर्थः ( सूत्रम्) प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च (इति सूत्रम्) इति तङ् प्रकाशनं स्वाभिप्रायाविष्करणं, स्थेयस्याख्या, स्थेयाख्या तिष्ठत्यस्मि न्निति स्थेयः रूढश्चायं विवादपदस्य निर्णेतरि, तिष्ठत्यस्मिन्निति स्थेय इत्यत्र प्रकरणादिना विवादपदनिर्णेतुः प्रतीतिः ननु शब्दे नेत्यात्मनेपदाभावो हरदत्तेनोक्तः कुटुम्ब उत्तिष्ठते तदर्थं घटत इत्यर्थः"उदोनूद्र्ध्वकर्म्मणि'' इति तङ् ऊर्ध्वकर्मणि आसनात् (उत्तिष्ठति) अत्र उद ईहायात्तङ् न भवति उत्पद्यत इति हृमत्रार्थः ( ऐन्द्र्या गार्हीपत्यमुपतिष्ठते ) ऐन्द्र्या ऋचा गार्हपत्यमभिधत्त इत्यर्थः "उपान्मन्त्रकरणे'' इति तङ् मन्त्रः करणं यस्यार्थस्य मन्त्रकरणः तदर्थादुपोपसृष्टत् स्थस्तङिति सूत्रार्थः (आदित्यमुपतिष्ठते) पूजयतीत्यर्थः ( गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते ) संश्लिष्यतीत्यर्थः ( राजकीयानुपतिष्टते ) मित्रीकरोतीत्यर्थः (अय् पन्थाः स्त्रुध्नमुपतिष्टते ) प्राप्नोतीत्यर्थः [ उपाद्देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणथिष्विति वक्तव्यम् ] इति तङ् "आज्ञ प्रलिप्सुर्विनयादुपास्थुः' इत्यत्र भट्ठिश्लोके देवपूजादिभ्योन्योऽर्थ इति तङ् न कृतः ( अर्थी राजानमुपतिष्ठते उपतिष्ठतीति वा ) लिप्सुरुपसर्वतीत्यर्थः, उपोपसृष्टोऽयमार्थान्तरवृत्त्या सकर्मकः "वा लिप्सायाम्'' इति तङ् विकल्पः (यावद्भुक्तमुपतिष्ठते) वीप्सायामव्ययीभावः भोजने भोजने सन्निधत्तइत्यर्थः "अकर्मकाच्च'' इति' उपोसृष्टादस्मादकर्मकात्तङ् तिष्ठतीति (स्थायी) ग्रहादित्वाण्णिनिः समे तिष्ठतीति ( समस्थः ) "सुपिस्थ'' इत्यत्र सुपीति योगं विभज्यआकारान्तानां कर्त्तरि कविधानात्कः प्रत्ययः अत्र स्थ इति वचनं तिष्ठतेरप्याकारान्तत्वात्पूनामुत्थानम् ( आखुत्थम् शलभोत्थम् ) इति भवति "उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य''इतिसकारस्य पूर्वसवर्णस्तकारः शं सुखं तत्र तिष्ठतीति ( शंस्थः ) "स्थः कः च'' इति कप्रत्ययः चकारात् क्किपि ( संस्थाः ) "घुमासथा'' इति' ईत्वं भाष्यकारप्रयोगान्न भवति [ ईत्वमवकारादौ ] इति तु न स्थितम् ननु "सुपि स्थः' इत्यत्र योगविभागात्कः सिद्धः, क्किविति क्किबपि वासरूपेण, तत्र किं "स्थः क च'' इति सूत्रेण, उच्यते "शमि धातोः संज्ञायाम्'' इत्यत्र क्किबिति धात्वुधिकारादेव धातुग्रहणे सिद्धे पुनर्धातुग्रहणं बाधकबाधनार्थमित्युक्तम् तेन यदा शङ्करा नामपरिवाजिका तच्छीला चेत्यत्र "कृञो हेतुताच्छील्य'' इति टं बाधित्वाज् भवति, तथा कक्किपावपि बाधित्वात्राप्यच् स्यात्, कं तु परत्वादपि बाधेतेति, तन्मा भूदित्यारब्धव्यमेव "स्थः क च'' इति सूत्रम्, एवमपि किं क्किपो विधानेन, यतो वासरूपेणायमपि भविष्यति न अस्य विधाने यथ कः अचं बाधते तथा क्किपमपि बाधेत ( स्थास्त्रु ) "ग्लाजिस्थ श्च'' इति तच्छीलादौ क्स्त्रुः, "घमुमास्था'' इतीत्वं स्थाआ इत्याकारप्रश्च्लेषेणाकारान्तस्य विधानान्नेति भाष्ये स्थितम् अन्ये तु गिदयं तेनेत्वस्य न प्रसङ्गः ( जिष्णुः ) इत्यत्र गुणाभावस्तु "न धातुलोपआर्द्धधातुके'' "क्ङिति च'' इति संहितया सूत्रपाठात् कृतचर्त्वस्य गकारस्यापि तत्र निर्देशात् तथा "श्रयुकः किति'' इत्यत्रापि चर्त्वेन गकारस्यापि निर्देशात् ( भूष्णुः)इत्यत्रेडभाव इत्याहुः उक्तं च---
स्त्रोर्गित्वान्न स्थ ईकारः किन्ङितोरीत्वशासनात् गुणभावस्त्रिषु स्मार्यः श्ज्युकोऽनिट्त्वं कगोरितोः
इति ( स्थायुकः ) "लषपत'' इत्यादिनोकञ् ( स्थावारः ) "स्थेश'' इति वरच् प्रस्थास्यतइति प्रस्थायी "प्रेस्थः''इति णिनिः णित्त्वाद्युगागकमः गम्यादिषु पाठात् "भविष्यति गम्यादयः''इति भविष्यत्कालता ( स्थित्वा स्थितम् ) (उपस्थितो गुरं शिष्यः उपस्थितो गुरुः शिष्येण ) "गत्यर्था'' इत्यादिना कर्त्तृकर्मणोः क्तः उपपूर्वोऽयं सकर्मकः "द्युतिस्यतिमास्थाम्'' इति "धुमास्था'' इतीत्वापवाद ईकारः ( प्रस्थाय ) इत्यत्र "अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो ल्यब् बाधते' इति पूर्वमीत्वं न प्रवर्त्तते पश्चात्तु निमित्ताभावान्नास्य प्रसङ्गः प्रतिष्ठतेऽस्मिन्निति (प्रस्थः) "घञर्थे कविधानम्' इति कः माहकिप्रस्थो नाम उदीच्यग्रामः, तत्र भवो (माहकिप्रस्थः) "प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधद्ण्'' इति प्रस्थोत्तरपलक्षणोऽण् शैषिकः "उदीच्यग्रामाच्च बह्वचोऽन्तोदान्तात्''इति अचोऽपवादः अणचोः स्वरे विशेषः इन्द्रप्रस्थे भवः ( ऐन्द्रप्रस्थः ) अनुदीच्यग्रामत्वात्प्राग्दीव्यतीयोऽण् मालाप्रस्थे भवः ( मालाप्रस्थकः ) "प्रस्थपुरवहान्ताच'' इति प्रस्थाद्यन्ताद्देशवाचिन्H शेषेऽर्थे वुञ् छस्यापवादः प्रतिष्ठत्यग्रे गच्छतीति (प्रष्ठः) "आतश्चोपसर्गे'' इति कः "प्रष्ठोऽग्रगामिनि'' इति षत्वम् अग्रगामिनोऽन्यत्र प्रस्थः ( प्रस्थितिः ) "स्थागापापचो भावे'' इति क्तिन् "आतश्चोपसर्गे'' इत्यङोऽपवादः "द्यतिस्यतिमास्थामिति कीति'' इति इत्वङ्कथं तहिं (आस्थेति) "व्यवस्थायामसंज्ञज्ञयाम्''इति निर्देशात् ज्ञापकादुत्सर्गोऽपि भवति आस्था शीलमस्य ( आस्थः ) "छत्रादिभ्यो णः'' इति शीलोपाधिकात्प्रथमान्ताच्छत्रादेरस्येत्यर्थे आस्थाशब्दादण् प्रत्ययः यद्यपि छत्रादौ स्थाशब्दः पठ्यते, तथापि केवलस्याभावात् सोपसर्गादेव प्रत्ययः छत्रादीनां तस्य कामशब्दस्याणिनबन्धनप्रकृतिभावबाधनार्थात् "कार्मस्ताच्छील्ये'' इति टिलोपनिपातनाल्लिङ्गात् छत्रादिभ्योणेऽण्कार्यं भवतीति ज्ञापनात् स्त्रियां ङीपि ( आस्थीति ) भवति तिष्ठत्य_मिन्निति ( स्थानीयम् ) बाहुलकादधिकरणेऽनीयः( उपस्थानीयः ) इति "भव्यगेय''इत्यादिना कर्तृकर्मणोः भीरूणां स्थानं ( भीरुष्ठानम् ) "भीरोः स्थानम्'' इति समासे षत्वम्, असमासे तु "सात्पदाद्योः'' इति निषेध एव भवति प्राप्तिस्त्वस्त्येव "नुम्विसर्ज्जनीयशर्व्यवायेऽपि'' इति गोः स्थाने जातः ( गोस्थानः ) "स्थनान्त'' इत्यादिनाणो लुक् ( स्थिरम् ) अजिरशिशिरस्थिरेति किरचि निपातितः ( स्थेष्ठः स्थेयान् ) "प्रियस्थिरव'' इत्यादिना वा इष्ठेमेयस्सु स्थादेशे "प्रकृत्यैकाच्'' इति प्रकृतिभावात् लोपाभावे "आद् गुणः'' स्थिरशब्दस्य पृथ्वादिषु अपाठादिमनिच् नास्त्येवेति वृत्तौ स्थितम् तेन स्थेमशब्दश्चिन्त्यः स्थिरं करोति ( स्थापयति )"णाविष्ठवत्''इति इष्ठवद्भावाण्णौ स्थादेशे वृद्धिपुकौ (गविष्ठिरः युधिष्ठिरः) "गवियुधिभ्यां स्थिरः'' इति षत्वम् "हलदन्तात्सप्तम्याः'' इति अलुक् अम्वेव तिष्ठतीति अम्बष्ठः ) "सुपि स्थः'' इति कः उपपदसमासे वृत्तिस्वभावात् इवार्थोऽन्तर्भूतः न्यासे त्वम्बायां तिष्ठतीति उपा ( 1 ) ( 1 ) व्युदपादीति 2 पु पा पादि "ङ्यायपोः संज्ञाछन्दसेः'' इति पूर्वपदस्य ह्रस्वः ( सूत्रम्) अम्बाम्बगोभूमि (इति सूत्रम्) इति अम्बादिभ्यः परस्य स्थः सकारस्य षत्वम् एवमम्बष्ठादीन्युदाहार्याणि तत्र रूढिषु यथाकथञ्चित् व्युत्पत्तिः, सर्वत्र "सुपि स्थः'' इति कः ( गोष्ठः ) इत्यत्र तु गावः तिष्ठन्त्यस्मिन्निति प्रथमान्ते गोशब्दे उपपदे घञर्थे क इत्यधिकरणे कः भूतपूर्वम् गोष्ठम् ( गौष्ठीनं ) " खञ् भूतपूवे'' इति भूतपूर्वत्वोपाधिकार्थात् गोष्ठात् स्वार्थे खञ् ( गोष्ठीति )गौरादित्वात् ङीषि ( सव्येष्ठः )इत्यत्र "हलदन्तात्'' इत्यलुक् एवं ( परमेष्ठदिविष्ठयोरपि ) यद्वात्रैव सविभक्तिकनिर्देशसामर्थ्यात् अलुक् ( अपष्ठ ) इति वृत्तिमुपादाय अपाष्ठइति क्कचित् पाठः तत्र "अन्येषामपि दृश्यते'' इति दीर्घ इति न्यासे उक्तम् ( कुष्ठः ) इत्यत्र यदा कुशब्दो निपात स्तदा प्रथमान्तेऽस्मिन्नुपपदे विधिः अथानिपास्तदा सप्तम्यन्त इति च न्यासे ( सव्येष्ठा सव्येष्ठी सव्येष्ठा सारथिः ) [ स्थास्थिन्स्थृणामिति वक्तव्यम् ] इति अत्र स्थशब्दे विवदन्ते "सव्येस्थच्छन्सि'' इति ऋन्नन्तस्य च "नयतेर्हिच्च'' इत्यतः डिदित्यनुवर्तनाट्टिलोपे "ऋदुशन'' इति अनङि सर्वंनामस्थानदीर्धत्वमिति न्यासे प्रदीपादौतु स्थाशब्दः क्किबन्तः [ ईत्वे वकारादौ प्रतिषेधः] इति घुमास्थादिनेत्वं न भवति अनयोः क्किबन्तपक्षो न्याय्यः, ऋन्नन्तत्वे स्थाइतृयेव स्थृशब्दस्यापि षत्वे सिद्धेस्तदुपादानमनर्थकं स्यात् हर्म्येष्ठः रथेष्ठा इत्यादय प्रयोगा नोपपद्येरन् तत्रेत्वे वकारप्रतिषेध इत्यस्य भाष्ये प्रत्याख्यानात् तत्रैव स्थेत्यस्य निर्देशात् ईत्वाभाव इति वाच्यम् (परमेष्ठी) इत्यत्र "परमे स्थः किच्च''इतीन्प्रत्ययः कित्वादाकारलोपः (सुष्ठु, दुष्टु, अपष्ठु, ) "अपदुःसुषु स्थः'' इति कुप्रत्ययः मृगय्वादित्वात् कुप्रत्यय इति न्यासकारवचनात् अयं योगरहितः प्रतीयते "सुषामादिषु च''इति षत्वम् "उपसर्गात्सुनोति''इत्येव सिद्धे सुषामादिष्वनयोः पाठोऽनुपर्गार्थः, यदा सुशब्दः पूजार्थस्तदा"सुः पूजायाम्'' इति कर्मप्रवचनीयत्वात् एकसंज्ञाधिकारात् अनुपसर्गात् सूपसर्गप्रतिरूपकाच्च ( सौष्ठवं, दौष्ठवं, ) युवादित्वात् भावकर्मणोरण् ( अपष्ठः ) अयमपि सुषामादिषु द्रष्टव्यःय ( स्थाणुः )स्थाणुरिति णुः ( स्थविरः ) अजिरशिशिरेत्यादिना किरचि अवादेशोऽन्त्यस्य निपात्यते, स्थविरस्य भावकर्मणी ( स्थाविरम् ) युवादित्वादण् दधित्थः कपित्थः ) "सुपि स्थः'' इति कः पृषोदरादित्वात् सकारस्य तकारः ( स्थाम् ) बलम् मनिन् अश्वस्येव स्थामस्य ( अश्वत्थामः ) अययपि पृषोदरादिः अश्वत्थम्नोऽपत्यम्, अश्वत्थाः ) "स्थाम्नोऽकारः'' इति "दितृयदित्यादित्य'' इत्यत्र पाठादकारप्रत्ययः अत्र केवलस्य स्थाम्नोऽपत्येन सम्बन्धाभावात्तदन्तविज्ञानम् ( स्थलम् ) "स्थापति''इत्यादिणा लः ( स्थाली ) गौरादिपाठात् 911
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ष्ठा गतिनिवृत्तौ”@} 2 3 स्थायकः-यिका, 4 स्थापकः-पिका, 5 तिष्ठासकः-सिका, 6 तेष्ठीयकः-यिका
7 स्थाता-त्री, 8 उत्थाता, 9 10 अधिष्ठाता-त्री, स्थापयिता-त्री, तिष्ठासिता-त्री, तेष्ठीयिता-त्री
11 तिष्ठन्- 12 अधितिष्ठन् 13-न्ती, 14 15 उत्तिष्ठत्, 16 17 उत्तिष्ठन्, 18 19 उपतिष्ठन्ती, 20 21 उपतिष्ठन्, स्थापयन्-न्ती, तिष्ठासन्-न्ती
-- स्थास्यन्- 22 अधिष्ठास्यन्-न्ती-ती, स्थापयिष्यन्-न्ती-ती, तिष्ठासिष्यन्-न्ती-ती
-- 23 सन्तिष्ठमानः-अवतिष्ठमानः-प्रतिष्ठमानः- 24 वितिष्ठमानः, 25 26 आतिष्ठ- मानः, 27 28 तिष्ठमाना, 29 30 तिष्ठमानः, 31 32 33 उत्तिष्ठमानः, 34 35 उपतिष्ठमानः, 36 37 उपतिष्ठमानः, 38 उपतिष्ठमाना, 39 उपतिष्ठमानः, 40 उपतिष्ठमानः, 41 42 उपतिष्ठमानः, 43 44 उपतिष्ठमानः, स्थापयमानः, 45 सन्तिष्ठासमानः-अवतिष्ठासमानः, 46, तेष्ठीयमानः
47 संस्थास्यमानः-अवस्थास्यमानः- 48 प्रस्थास्यमानः-विष्ठास्यमानः, स्थापयिष्यमाणः, सन्तिष्ठासिष्यमाणः, तेष्ठीयिष्यमाणः, 49
50 संस्थाः-संस्थौ-संस्थाः, 51 सव्येष्ठाः
-- -- 52 उपस्थितः- 53 स्थितम्-स्थितवान्, 54 समुत्थितवती, स्थापितः, तिष्ठासितः, तेष्ठीयितः-तवान्
-- -- -- 55 56 स्थायी, 57 दुःस्थः, 58 ककुत्स्थः, 59 तपस्स्थः 60 , प्रस्थः- 61 प्रष्ठः, 62 63 समस्थः- विषमस्थः, 64पद्वित्रिकुशेकुशङ्क्वङ्गुमञ्जिपुञ्जिपरमेबर्हिर्दिव्यग्निभ्यः स्थः’ 65 इति षत्वम्।
एवं अग्निष्ठः इति पर्यन्तं षत्वमनेन सूत्रेण ज्ञेयम्।
अम्बेव तिष्ठतीत्यम्बष्ठः।
‘ङ्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्’ 66 इति पूर्वपदस्य ह्रस्वः।
रूढशब्दश्चायम्
अतो नावयवार्थेऽभिनिवेशः कर्तव्यः।
अम्बायां = 67 तिष्ठतीति न्यासे व्युदपादि।]] अम्बष्ठः-आम्बष्ठः- 68 गोष्ठः- 69 भूमिष्ठः- 70 सव्येष्ठः- 71 अपष्ठः-द्विष्ठः-त्रिष्ठः- कुशोष्ठः-कुष्ठः-शङ्कुष्ठः-अङ्गुष्ठः-मञ्जिष्ठः-पुञ्जिष्ठः-परमेष्ठः-बर्हिःष्ठः- 72 दिविष्ठः- अग्निष्ठः, 73 आखूत्थः-शलभोत्थः, 74 अश्वत्थामा, 75 शंस्थः, शंस्थाः, 76 77 चिरस्थायी, 78 स्थास्नुः, 79 80 स्थायुकः, 81 82 स्थावरः, 83 84 तस्थिवान्, 85 86 प्रस्थायी, 87 88 उपस्थानीयः, स्थापः, 89 प्रतिष्ठासुः, तिष्ठापयिषुः, 90 तेष्ठियः
स्थातव्यम्, स्थापयितव्यम्, तिष्ठासितव्यम्, तेष्ठीयितव्यम्
91 स्थानीयम्, स्थापनीयम्, तिष्ठासनीयम्, तेष्ठीयनीयम्
92 स्थेयः, स्थेयम्, स्थाप्यम्, तिष्ठास्यम्, तेष्ठीय्यम्
93 94 ईषत्स्थानः-दुःस्थानः- 95 दुरुपस्थानः-सुस्थानः
-- -- 96 उपस्थीयमानः, स्थाप्यमानः, तिष्ठास्यमानः, तेष्ठीय्यमानः
97 प्रस्थः, माहिकप्रस्थः-इन्द्रप्रस्थः-मालाप्रस्थः, स्थापः, तिष्ठासः, तेष्ठीयः
स्थातुम्-उत्थातुम्, स्थापयितुम्, तिष्ठासितुम्, तेष्ठीयितुम्
98 प्रस्थितिः, 99] संस्था-आस्था- 100 अन्यदास्था-अन्यास्था, व्यवस्था, स्थापना, तिष्ठासा, तिष्ठापयिषा, तेष्ठीया
स्थानम्, उत्थानम्, अधिष्ठानम्, 101 भीरुष्ठानम्, स्थापनम्, तिष्ठासनम्, तेष्ठीयनम्
स्थित्वा, स्थापयित्वा, तिष्ठासित्वा, तेष्ठीयित्वा
102 प्रस्थाय-उत्थाय, प्रस्थाप्य, उपतिष्ठास्य, प्रतेष्ठीय्य
103 शय्योत्थायं 104 105, 106 107 स्थायम् २ स्थित्वा २ स्थापम् २ स्थापयित्वा २ तिष्ठासम् २ तिष्ठासित्वा २ तेष्ठीयम् २
तेष्ठीयित्वा २
108 स्थाणुः, 109 स्थूणा, 110 स्थविरः, 111 स्थिरम्- 112 गविष्ठिरः- 113 युधिष्ठिरः, 114 स्थाली, 115 स्थूरः, 116 परमेष्ठी।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१८७६)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९२८। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[७। ‘घात्वादेः षः सः’ (६-१-६४) इति सकारादेशः सर्वत्र। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं णिनिप्रत्यये, णमुल्यपि ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[८। ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इत्यङ्गस्य पुगागमः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र पुगागमो बोध्यः।]]
05
=>
 [[९। धातोरनुदात्तत्वात् सन इण्निषेधे, द्वित्वे, अभ्यासे, ‘शर्पूर्वाः खयः’ (७-४-६१) इति खयः शेषः। अभ्यासस्य, ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इतीत्वम्। ‘आदेशप्रत्य- ययोः’ (८-३-५१) इत्युत्तरखण्डे षत्वम्। ष्टुत्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
06
=>
 [[१०। ‘घुमास्थागापाजहातिसां हलि’ (६-४-६६) इति ईत्वे, द्वित्वे, अभ्यासस्य गुणः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्१३५७+ ३१]
08
=>
 [[१। ‘उदः स्थास्तम्भ्वोः पूर्वस्य’ (८-४-६१) इति सकारस्य पूर्वसवर्णः थकारो भवति। तस्य ‘झरो झरि सवर्णे’ (८-४-६५) इति पाक्षिको लोपः। लोपाभावपक्षे थकारस्यैव श्रवणम्, न तु ‘खरि च’ (८-४-५५) इति चर्त्वम्। पूर्वसवर्णस्यासिद्ध- त्वात्।]]
09
=>
 [वैकुण्ठस्य]
10
=>
 [[२। अधिपूर्वकस्य स्थाधातोः प्रयोगे, ‘अधिशीङ्स्थाऽऽसां कर्म’ (१-४-४६) इति कर्मसंज्ञायाम्, ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ (२-३-६५) इति षष्ठी। ‘उपसर्गात् सुनोति- सुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्था--’ (८-३-६५) इति षत्वम्।]]
100
=>
 [[६। अन्या च सा आस्था च अन्यदास्था। ‘अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुग् आशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिकारकारागच्छेषु’ (६-३-९९) इति दुगागमः।]]
101
=>
 [[७। समासे ‘भीरोः स्थानम्’ (८-३-८१) इति षत्वम्।]]
102
=>
 [[८। ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इति ईत्वनिषेधः। माधवीये तु ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यब् बाधते’ (परि। ५५) इति न्यायसञ्चारेण ईत्वं वारितम्। तत् सम्पा- तायातम्
\n\n यतः ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इति निषेधो जागर्ति।]]
103
=>
 [[९। ‘अपादाने परीप्सायाम्’ (३-४-५२) इति णमुल्। परीप्सा = त्वरा। ‘एवं नाम त्वरते, यदवश्यं कर्तव्यमपि नापेक्षते, शय्योत्थानमात्रमाद्रियते।’ इति काशिका (३-४-५२)।]]
104
=>
 [[B। ‘गोत्रे साक्षादजनि भगवानेष यत् पद्मयोनिः शय्योत्थायं यदखिलमहः प्रीणयन्ति द्विरेफान्।’ अनर्घराघवे ७-७८।]]
105
=>
 [धावति]
106
=>
 [पृष्ठम्१३६२+ २४]
107
=>
 [[आ। ‘स्थायं स्थायं क्वचिद् यान्तं क्रान्त्वा क्रान्त्वा स्थितं क्वचित्।’ भ। का। ५-५१।]]
108
=>
 [[१। ‘स्थो णुः’ (द। उ। १-१४७) इति णुप्रत्ययः। तिष्ठतीति स्थाणुः = ईश्वरः, अचलद्रव्यं च।]]
109
=>
 [[२। ‘रास्नासास्नास्थूणावीणाः’ (द। उ। ५-४७) इति सूत्रेण धातोरूकारादेशः, नप्रत्ययः, णत्वम्, गुणाभावश्च निपात्यते। स्थूणा = स्तम्भः।]]
11
=>
 [[३। ‘पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्तिसर्तिशदसतां पिबजिघ्रधमतिष्ठ--’ (७-३-७८) इति तिष्ठादेशः शिति प्रत्यये परे।]]
110
=>
 [[३। ‘अजिरशिशिरशिथिलस्थिरस्फिरस्थविरखदिराः’ (द। उ। ८-२७) इत्यनेन स्थाधातोः किरच्प्रत्ययः, ह्रस्वत्वम्, वुगागमश्च निपात्यते। स्थितो विश्रमात् = इति स्थविरः।]]
111
=>
 [[४। ‘अजिरशिशिरशिथिलस्थिर--’ (द। उ। ८-२७) इति किरचि, आकारलोपश्च निपात्यते। तिष्टतीति स्थिरम् = दृढम्।]]
112
=>
 [[५। ‘गवियुधिभ्यां स्थिरः’ (८-३-९५) इति षत्वम्।]]
113
=>
 [[B। ‘त्रिदण्डकाषायकमण्डलूज्ज्वलो जपस्फुरद्दन्तपुटो युधिष्ठिरः।’ चम्पूभारते ६-६।]]
114
=>
 [[६। ‘स्थाचतिमृजेरालवालजालीयरः’ (द। उ। १०-१) इति आलप्रत्ययः। तिष्ठत्योद- नादिकमिति स्थालम् = भाजनविशेषः। स्थाली, गौरादिषु (४-१-४१) पाठात् स्त्रियां ङीष्।]]
115
=>
 [[७। ‘स्थश्च’ (द। उ। ८-३५) इति रक्प्रत्यये, ऊकारश्चान्तादेशः। स्थूरः = उच्चः।]]
116
=>
 [[८। ‘परमे कित्’ (द। उ। ६-६१) इति स्थाधातोः इनिप्रत्ययः, स च कित्। कित्त्वादाकारलोपः। ‘तत्पुरुषे कृति बहुलम्’ (६-३-१४) इत्यलुक्। ‘स्था- स्थिन्स्थॄणामिति वक्तव्यम्’ (वा। ८-३-९७) इति षत्वम्।]]
12
=>
 [[४। ‘अधिशीङ्स्थाऽऽसां कर्म’ (१-४-४६) इति वैकुण्ठस्य कर्मसंज्ञायां द्वितीया।]]
13
=>
 [वैकुण्ठं]
14
=>
 [[५। ‘ईहायामेव’ (वा। १-३-२४) इति, ‘उदोऽनूर्ध्वकर्मणि’ (१-३-२४) इत्यत्रोक्तत्वात् न शानच्। किन्तु शत्रादेशः। शतस्य विशेष्यत्वात् उत्तिष्ठत् इत्यत्र क्लीबत्वम्।]]
15
=>
 [ग्रामात् शतं]
16
=>
 [आसनात्]
17
=>
 [[६। ‘--अनूर्ध्वकर्मणि’ (१-३-२४) इति निषेधात् अत्र न शानच्।]]
18
=>
 [[७। ‘उपान्मन्त्रकरणे’ (१-३-२५) इत्यत्र ‘मन्त्रकरणे’ इति विशेषणात् अत्र न शानच्।]]
19
=>
 [यौवनेन भर्तारं]
20
=>
 [याचकः प्रभुं]
21
=>
 [[८। ‘वा लिप्सायाम्’ (वा। १-३-२५) इति आत्मनेपदविकल्पात् पक्षे शता।]]
22
=>
 [[आ। ‘सङ्ग्रामे तानधिष्ठास्यन् निषद्य पुरतोरणम्।’ भ। का। ९-७२।]]
23
=>
 [[९। ‘समवप्रविभ्यः स्थः’ (१-३-२२) इति समादिपूर्वकेषु कमेण शानच्।]]
24
=>
 [[B। ‘सहस्रसंख्यैर्गगनं शिरोभिः पादैर्भुवं व्याप्य वितिष्ठमानम्। विलोचनस्थानगतोष्णरश्मिनिशाकरं साधु हिरण्यगर्भम्।।’ शिशुपालवधे ४-४।]]
25
=>
 [शब्दं नित्यं]
26
=>
 [[१०। ‘आङः प्रतिज्ञायाम्’ (वा। १-३-२२) इति वार्तिकात् शानच्।]]
27
=>
 [गोपी कृष्णाय]
28
=>
 [[११। ‘प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च’ (१-३-२३) इति प्रकाशने शानच्। स्थित्या स्वाभिप्रायं प्रकाशयन्ती इत्यर्थः। ‘श्लाधह्नुङ्स्थाशपां ज्ञीप्स्यमानः’ (१-४-३४) इति कृष्णशब्दात् चतुर्थी। ‘धातूनामनेकार्थत्वात् प्रकाशनमत्रार्थः’ इति केचित्। ‘स्थानेन स्वाभिप्रायाविष्करणं प्रकाशनम्’ इति पदमञ्जरी (१-४-३४)।]]
29
=>
 [धर्माध्यक्षे]
30
=>
 [[१२। ‘प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च’ (१-३-२३) इत्यनेन स्थेयाख्यायां शानच्। स्थेयः = विवादपदनिर्णेता। धर्माध्यक्षं निर्णेतृत्वेनोपसर्पतीत्यर्थः।]]
31
=>
 [मुक्तौ]
32
=>
 [पृष्ठम्१३५८+ २९]
33
=>
 [[१। ‘उदोऽनूर्ध्वकर्मणि’ (१-३-२४) इति शानच्।]]
34
=>
 [ऐन्द्र्या गार्हपत्यं]
35
=>
 [[२। ‘उपान्मन्त्रकरणे’ (१-३-२५) इति शानच्।]]
36
=>
 [आदित्यं]
37
=>
 [[३। ‘उपाद् देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिषु’ (वा। १-३-२५) इत्यनेन क्रमेण चतुर्ष्वर्थेषु गम्यमानेषु शानच् भवति। आदित्यमुपतिष्ठमानः = स्तुवन् इत्यर्थः। गङ्गा यमुनामुपतिष्ठमाना = उपश्लिष्यमाणा इत्यर्थः। रथिकान् उपतिष्ठमानः = मित्रीकरोति इत्यर्थः। पन्थाः स्रुघ्रमुपतिष्ठमानः = प्राप्नोतीत्यर्थः।]]
38
=>
 [गङ्गा यमुनां]
39
=>
 [रथिकान्]
40
=>
 [पन्थाः स्रुघ्नं]
41
=>
 [याचकः प्रभुं]
42
=>
 [[४। ‘वा लिप्सायाम्’ (वा। १-३-२५) इत्यात्मनेपदविकल्पः।]]
43
=>
 [यावद्भुक्तं]
44
=>
 [[५। ‘अकर्मकाच्च’ (१-३-२६) इति शानच्। भोजने भोजने उपतिष्ठत इत्यर्थः।]]
45
=>
 [[६। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इत्यात्मनेपदम्। एवं आत्मनेपदनिमित्तविषये सर्वत्र सन्नन्ताच्छानच् बोध्यः।]]
46
=>
 [इत्यादीनि]
47
=>
 [[७। आत्मनेपदनिमित्तेषु सत्सु लृडादेशः। शानच् सर्वत्र बोध्यः।]]
48
=>
 [[आ। ‘प्रस्थास्यमानावुपसेदुषस्तौ शोशुच्यमानानिदमूचतुस्तान्’ भ। का। ३-१२।]]
49
=>
 [इत्यादीनि]
50
=>
 [[८। क्विपि, ‘घुमास्थागापा--’ (६-४-६६) इतीत्वं भाष्यकारप्रयोगात् न। नच प्रत्यय- लक्षणाभावः शङ्क्यः
\n\n तस्य निषेधस्य वर्णप्राधान्यविषयत्वात्। अत्र च प्रत्यय- प्राधान्यात्।]]
51
=>
 [[९। ‘स्थास्थिन्स्थॄणामिति वक्तव्यम्’ (वा। ८-३-९७) इति षत्वम्। अत्र वार्तिके ‘स्था’ इति औणादिकस्य ऋन्नन्तस्य ग्रहणमिति न्यासकारः। तच्च ‘स्थॄणाम्’ इत्यनेन पुनरुक्तत्वात्, हर्म्येष्ठाः, रथेष्ठाः, इति प्रयोगविरोधाच्च न--इति प्रदीपाद्यनुसारेण माधवीये साधितम्।]]
52
=>
 [[१०। ‘गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थाऽऽसवस--’ (३-४-७२) इति कर्तरि क्तप्रत्ययः। ‘द्यतिस्यतिमास्थामित् ति किति’ (७-४-४०) इति इत्वम्।]]
53
=>
 [[B। ‘आशितम्भवमुत्क्रुष्टं वल्गितं शयितं स्थितम्। बह्वमन्यत काकुत्स्थः कपीनां स्वेच्छया कृतम्।।’ भ। का। ६। १०७।]]
54
=>
 [[C। ‘भूयः समुत्थितवती धृतपुण्डरीका भोगाय सागरगृहाद् भुवनैकयूनः।।’ यादवाभ्युदये १९-७०।]]
55
=>
 [पृष्ठम्१३५९+ ३३]
56
=>
 [[१। ग्रह्यादिपाठात् (३-१-१३४) कर्तरि णिनिः। युगागमः।]]
57
=>
 [[२। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
58
=>
 [[आ। ‘अबोधि दुःस्थं त्रैलोक्यं दीप्तैरापूरि भानुवत्।।’ भ। का। ६-३२।]]
59
=>
 [[३। ‘स्थे च भाषायाम्’ (६-३-२०) इति सप्तम्या अलुक्निषेधः। ‘हलदन्तात्--’ (६-३-९) इत्यस्यापवादः।]]
60
=>
 [[B। ‘असिस्तव तपःस्थस्य न समर्थयते शमम्।।’ किरातार्जुनीयम् ११-१७।]]
61
=>
 [[४। कर्तरि कप्रत्यये ‘प्रष्ठोऽग्रगामिनि’ (८-३-९२) इति षत्वं निपात्यते।]]
62
=>
 [[C। ‘प्रच्छन्नं मारुतिप्रष्ठः सीतां द्रष्टुं प्लवङ्गमाः।।’ भ। का। ७-५३।]]
63
=>
 [[५। ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]
64
=>
 [[६। ‘अम्बाम्बगोभूमिसव्या[व्येऽप]
65
=>
 (८-३-९७)
66
=>
 (६-३-६३)
67
=>
 [मातृत्वप्रयुक्तजातौ]
68
=>
 [[७। गावः तिष्ठन्त्यत्रेत्यधिकरणे कप्रत्ययः।]]
69
=>
 [[ड्। ‘युवजानिर्धनुष्पाणिर्भूमिष्ठः खविचारिणः।’ भ। का। ५-१३।]]
70
=>
 [[८। सूत्रे (८-३-९७) कुशे, सव्ये, परमे, दिवि इति चतुर्षु स्थलेषु निपातनात् सप्तम्या अलुक्।]]
71
=>
 [[९। “अपाष्ठः इति क्वचिद् दृश्यते। तदानीं ‘अन्येषामपि--’ (६-३-१३७) इति पूर्वपदस्य दीर्घः--इति न्यासे” इति माधवधातुवृत्तौ।]]
72
=>
 [[E। ‘सर्वनारीगुणैः प्रष्ठां विष्टरस्थां गविष्ठिराम्। शयानां कुष्ठले तारां दिविष्ठामिव निर्मलाम्।।’ भ। का। ९-८४।]]
73
=>
 [[१०। आदन्तत्वादेव कप्रत्यये सिद्धे पुनः, ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इति सूत्रारम्भसामर्थ्यात् भावेऽपि कप्रत्ययो भवति। आखूनामुत्थानम् = आखूत्थः। पृषोदरादित्वात् सकारस्य थकारः।]]
74
=>
 [[११। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति मनिन्प्रत्ययः। पृषोदरादित्वात् आदेः सकारस्य थकारादेशः। अश्वस्येव स्थाम = बलं यस्थ, सोऽश्वत्थामा। उपपदसमासे स्वभावात् इवार्थो लभ्यते।]]
75
=>
 [[१२। ‘स्थः क च’ (३-२-७७) कर्तरि कः। चकारात् क्विबपि। ‘शमि धातोः संज्ञायाम्’ (३-२-१४) इत्यचोऽपवादः।]]
76
=>
 [पृष्ठम्१३६०+ २८]
77
=>
 [[१। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः। युगागमः।]]
78
=>
 [[२। ‘ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः’ (३-२-१३४) इति ग्स्नुप्रत्ययः ताच्छीलिकः। ‘क्स्नोः गित्त्वान्न स्थ ईकारः किङितोरीत्वशासनात्। गुणाभावस्त्रिषु स्मार्यः, श्र्युकोऽनिट्त्वं गकोरितोः।।’ इति भाष्यम् (३-३-१३९)।]]
79
=>
 [[आ। ‘स्थास्नुं रणे स्मेरमुखो जगाद मारीचमुच्चैर्वचनं महार्थम्।।’ भ। का। २-३२।]]
80
=>
 [[३। ‘लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमशॄभ्य उकञ्’ (३-२-१५४) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु उकञ् प्रत्ययः। युगागमः।]]
81
=>
 [[B। ‘अतीते वर्षुके काले प्रमत्तः स्थायुको गृहे।।’ भ। का। ७-१८।]]
82
=>
 [[४। ‘स्थेशभासपिसकसो वरच्’ (३-२-१७५) इति ताच्छीलिको वरच्प्रत्ययः।]]
83
=>
 [[C। ‘शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव।।’ कुमारसम्भवे १-२३।]]
84
=>
 [[५। ‘छान्दसा अपि क्वचिद्भाषायाम्’ इति न्यायेन लिटः क्वसुः। द्वित्वे, आकार- लोपे, ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्निषेधे प्राप्ते, ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इतीट्।]]
85
=>
 [[ड्। ‘तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे तदागमारूढगुरुप्रहर्षः।’ (रघुवंशे ५-६१।]]
86
=>
 [[६। ‘भविष्यति गम्यादयः’ (३-३-३) इति भविष्यदर्थे णिनिः। युगागमः। ‘गमी गामी तथाऽऽगामी प्रयायिप्रतियायिनौ। प्रबोधी प्रतिबोधी च भावी प्रस्थाय्यमी नव।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वम्।]]
87
=>
 [चैत्रो गुरोः]
88
=>
 [[७। ‘भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्या वा’ (३-४-६८) इत्यनीयरन्तो विकल्पेन निपातितः। पक्षे भावकर्मणोरनीयर्। उपस्थानीयः = उपस्थानकर्ता, उपस्थानकर्मभूतश्च।]]
89
=>
 [[E। ‘अभिचैद्यं प्रतिष्ठासुरासीत् कार्यद्वयाकुलः।।’ शिशुपालवधे २-१।]]
90
=>
 [[८। ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङो लुकि, संयोगपूर्वकत्वात् ‘अचि श्नुधातु--’ (६-४-७७) इतीयङादेशः।]]
91
=>
 [[९। तिष्ठन्त्यस्मिन् इत्यधिकरणे ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति बाहुलकात् अनीयर्। स्थानीयम् = नगरम्।]]
92
=>
 [[१०। ‘ईद्यति’ (७-४-६५) इतीत्वे गुणः। स्थेयः = विवादपदनिर्णेता। ‘प्रकाशन- स्थेयाख्ययोश्च’ (१-३-२३) इति सूत्रे निपातनात् बाहुलकात् अधिकरणे यत्।]]
93
=>
 [पृष्ठम्१३६१+ २७]
94
=>
 [[१। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति युच्। अङपवादः।]]
95
=>
 [[आ। ‘के यूयं दुरुपस्थाने मनसाऽप्यद्रिमूर्धनि।।’ भ। का। ७-८५।]]
96
=>
 [[२। यकि ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इति ईत्वम्।]]
97
=>
 [[३। ‘घञर्थे कविधानम्--स्थास्नापाहनिव्यधियुग्यर्थम्’ (वा। ३-३-५८) इति कः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः। प्रतिष्ठतेऽस्मिन् इति प्रस्थः = सानुः। माहिकप्रस्थः-इन्द्रप्रस्थः-मालाप्रस्थः--एते देशविशेषाः।]]
98
=>
 [[४। ‘स्थागापाचो भावे’ (३-३-९५) इति अङपवादः क्तिन्। ‘द्यतिस्यतिमास्था- मित् ति किति’ (७-४-४०) इति इत्वम्।]]
99
=>
 [[५। बाहुलकात्, ‘--व्यवस्थायामसंज्ञायाम्’ (१-१-६४) इति निर्देशात् वा अङपि ‘एवं यत्रापवादेषु सङ्करो दृश्यते क्तिनः। तत् सर्वं बहुलोक्त्यैव साधितं माधवादिभिः।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे। [साधुः।]]
Burnouf
French
*ष्ठा ष्ठा cf. स्था।