| YouTube Channel

षोडशदान (SoDazadAna)

 
Monier Williams Cologne
English
षोडश—दान
n.
 the aggregate of 16 kinds of gifts given at a Śrāddha
&c.
 (said to be ‘room, a seat, water, clothes, a lamp, food, betel, a parasol, perfumes, a garland, fruit, a bed, shoes, cows, gold, and silver’),
MW.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
षोडशदानं,
क्ली,
 (षोडशप्रकारं दानम् ।)श्राद्धादौ षोडशप्रकारदेयद्रव्यम् । तत्क्रममाहुःसाम्प्रदायिकाः ।“भूभ्यामनं जलं वस्त्रं प्रदीपोऽन्नं ततः परम् ।ताम्बलच्छत्रगन्धाश्च माल्यं फलमतः परम् ॥
शय्या च पादुका गावः काञ्चनं रजतं तथा ।दानमेतत् षोडशकं प्रेतमुद्दिश्य दीयते ॥
”तत् षोडशषोडशकैरेको दानसागरो भवति ॥
तत्र भूमेः पूजायां दानवाक्ये च प्रियदत्तेतिविशेषणम् । भूमेर्द्देवता विष्णुः षष्ठिवर्षसह-स्रावच्छिन्नस्वर्गवासः फलम् । प्रतिग्रहे तद्भूमेःप्रदक्षिणीकरणम् । तद्भूमेरसन्निधाने तामुद्दिश्यप्रदक्षिणम् ॥
१ ॥
आसनस्य उत्तानाङ्गिरसोदेवता राज्यस्थानानुत्तमस्वर्गप्राप्तिः फलम् ।तत्र विशेषानुपदेशात् करमध्यात्माग्नेयेनतीर्थेन प्रतिग्रहः । एवमन्यत्रापि आग्नेयं कर-तलम् ॥
२ ॥
जलस्य वरुणो देवता तृप्तिप्राप्तिःफलम् ॥
३ ॥
वस्त्रस्य बृहस्पतिर्द्देवता चन्द्र-सालोक्यप्राप्तिः फलम् । प्रतिग्रहे दशान्तग्रहण-परिधाने ॥
४ ॥
दीपस्य अग्निर्द्देवता उत्तमचक्षुःप्राप्तिः फलम् ॥
५ ॥
अन्नस्य प्रजापतिर्देवताअक्षयसुखप्राप्तिः फलम् । प्रतिग्रहे मुष्टिग्रह-णम् ॥
६ ॥
ताम्बूलस्य वनस्पतिर्देवता मेधा-वित्वसुभगत्वप्राज्ञत्वदर्शनीयत्वप्राप्तिः फलम् ॥
७ ॥
छत्रस्य उत्तानाङ्गिरसो देवता सर्व्वव्याधिविनि-र्मुक्तत्वश्रीमत्त्वबहुपुत्त्रत्वप्राप्तिः फलम् । प्रति-ग्रहे दण्डधारणम् ॥
८ ॥
गन्धस्य गन्धर्व्वो देवताब्रह्मपदप्रयाणं फलम् ॥
९ ॥
माल्यस्य वनस्पतिर्देवता अत्यन्तसुखित्वभवनं फलम् ॥
१० फलस्य-वनस्पतिर्देवता मुदा युक्तत्वं फलम् ॥
११ ॥
शय्यायाः उत्तानाङ्गिरसो देवता अत्यन्तसुखित्वभवनं फलम् । प्रतिग्रहे आरोहणम् ॥
१२ ॥
पादुकायुगलस्य उत्तानाङ्गिरसो देवता सर्व्व-लोकसुखगमनं फलम् । प्रतिग्रहे आरोह-णम् ॥
१३ ॥
धेनो रुद्रो देवता सूर्य्यलोकप्राप्तिःफलम् । तत्र धेनुं प्राङ्मुखीमात्मसमीप-मानीय ।“ओँ या लक्ष्मीः सर्व्वभूतानां या च देवेष्वव-स्थिता ।धेनुरूपेण सा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु ॥
ओँ देवस्था या च रुद्राणी शङ्करस्य च याप्रिया ।धेनुरूपेण सा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु ॥
ओँ विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्धनदस्यच ।या लक्ष्मीः सर्व्वभूतानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ॥
ओँ चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभा-वसोः ।चन्द्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ॥
ओँ स्वधा त्वं पितृसंघानां स्वाहा यज्ञभूजांयतः ।सर्व्वपापहरा धेनुस्तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे ॥
सर्व्वदेवमयीं देवीं सर्व्ववेदमयीन्तथा ।सर्व्वलोकनिमित्ताय सर्व्वलोकमपि स्थिराम् ।प्रयच्छामि महाभागामक्षयाय सुखाय च ॥
”इत्युच्चार्य्य उत्सृजेत् । प्रतिग्रहे पुच्छधार-णम् ॥
१४ ॥
हिरण्यस्याग्निर्देवता दीर्घायुः-प्राप्तिः फलम् ॥
१५ ॥
रजतस्य चन्द्रमा देवताउत्तमरूपप्राप्तिः फलम् ॥
१६ ॥
इति शुद्धि-तत्त्वम् ॥
* ॥
गयापद्धत्युक्तषोडशदादनं यथा, “स्वर्णं रौप्यं तथा ताम्रं कांस्यं गावो गजाहयाः ।गृहं भूमिर्वृषो वस्त्रं शाय्या क्षेत्रमुपानहौ ॥
दास्यन्नं पितृयज्ञेषु दानं षोडशकं मतम् ॥
”इति वायुपुराणे गयामाहात्म्यम् ॥