| YouTube Channel

षस (Sasa)

 
Wilson
English
षस r. 2nd cl. (सस्ति) To sleep.
Monier Williams Cologne
English
षस (prob.)
=
 खाखस, poppy,
Cat.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 सस्
मूलधातुः:
 षस
धात्वर्थः:
 स्वप्ने
गणः:
 अदादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 सस्ति
अनुबन्धादिविशेषः:
 छान्दसः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
षसँ षस
मानकरूपान्तरम् - षस्तिँ
षस्ति ष्वप्ने
- सस्ति । ससास । सेसतुः । सेसुः । सस्यम् । सस्यको मणिः । संस्ति । संस्तः। स्कोः (8/2/29) इति संयोगादिलोपोऽत्र नेष्यते, बहूनां समवाये द्वयोः संयोगसंज्ञा न संस्तन्ति । संस्तिता ।। 69, 70 ।।
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
षस, लु र स्वापे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदा०-पर०-अक०-सेट् ।) मूर्द्धन्यादिः । लु, सस्ति ।र, वैदिकः । स्वापः शयनम् । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
षस स्वप्रे अदा०
पर०
 अक० सेट् वैदिकः । सस्ति असासीत् अससीत्
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
षसँ षस स्वप्ने
- सस्ति माछाससिसूभ्यो यः (उ0 4109)-सस्यम् रास्नासास्ना (उ0 315) सस्ति ससने इति चैके पेठः-संस्ति 65
धातुवृत्तिः
Sanskrit
षसँ षस
मानकरूपान्तरम् - षस्तिँ
षस्ति (अर्थः) स्वप्ने
अयं पाठो मैत्रेयात्रेयादीनाम् अत्र केचित षस्तीति न पृथग्धातुः, किन्तु षसेरेव श्तिपा निर्देशोऽर्थभेदात्पुनः कृत इति स्वामी तु "षस षसने' इत्या-द्यमेव पपाठ षसनं च स्वप्नः (सस्ति, सस्तः, ससन्ति, सस्सि सस्मि, ससास, सेसतुः, सेसुः, सेसिथ, सेस, ससास, ससस, सेसिव ) एत्वाभ्यासलोपौ ( ससिता ससिष्यति सस्तु, सधि ) "धि च'' इति सलोपः "अतो हेः'' इति स्थानिवद्भावेन हेर्लोपो न भवति
सलोपस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात्_ (ससानि असत्, असस्ताम्, असः, असत्, ) "तिप्यनस्तेः'' इति दत्वम् सिपि तु "सिपि धातोरुर्वा''' इति रुत्वं च हल्ड्यादिलोप उभयत्र ( सस्यात्, सस्याताम् ) आशिषि सलोपभावो विशेषः ( असासीत्, अससीत् ) "अतो हलादेः'' इति वा वृद्धिः ( सिससिषति सास्यते सासस्ति सासयति असीषसत् सस्यम् ) "माच्छाससिसूभ्यो य'' इति यः ( सस्यको ) मणिः "सस्येन परिजात'' इति कन् अत्र सस्यशब्दो गुणवाचीति हरदत्तः गुणैः परिगतो जात आकारशुद्ध इत्यर्थः ( सास्ना, ) गवां कण्ठकम्बलः "रास्नासास्नास्थूणावीणा'' इति निपात्यते (संस्ति, संस्तः, संस्तन्ति, "स्कोः'' इति सलोपोऽत्र न भवति, बहूनां समवाये द्वयोस्संयोगसंज्ञाभावादित्यत्रेयमैत्रेयौ छान्दसत्वान्नेहास्माभिरयमर्थः प्रपञ्च्यते तथा च "जक्षित्यादयष्षट्'' इत्यत्र हरदत्तः "षसषस्ती छान्दसौः वशिरपि तस्यापि भाषायां न प्रयोगस्साधुः, भाष्यवार्तिककारौ चेत्प्रमाणम्' इति तथा च भाष्यमपि "षसिवशी छान्दसौ'' इति अत्र कैयटः "षसिवशी' इति षस षस्ति स्वप्ने इति ये न पठन्ति केवलं "षस स्वप्ने" "वश कान्तौ' इति तन्मतेनैतदुक्तम् अन्ये त्वाहुः षस्तीति धातुपाठ एव श्तिपा निर्देशः कृतः अर्थभेदात्तु द्विः पठितः अन्ये तु षस स्वप्ने इति न पठन्तीति अत्र सुधाकरः "षस षसने' "वश कान्तौ' छान्दसौ "जक्षित्यादयष्षट्'' इत्यत्र भाष्यादेवावधृतौ "वष्टि भागुरिरल्लोपम्' इति दुर्लभः प्रयोग'' इति 69
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“षस स्वप्ने”@} 2 ‘-- षसने’ इति सुधाकरक्षीरस्वामिनौ।
छान्दसोऽयमिति भाष्यादौ ‘जक्षित्यादयः षट्’ 3 इत्यत्र स्पष्टम्।
केचित् छान्दसत्वं नाभ्युपगच्छ- न्ति।
4 सस्यम्, 5 सास्ना।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१८२५)
02
=>
 (२-अदादिः-१०७८। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (६-१-६)
04
=>
 [[१। ‘माच्छाससि--’ (द। उ। ८-१२) इति यप्रत्ययः।]]
05
=>
 [[२। औणादिके (द। उ। ५-४७) नप्रत्यये उपधाया दीर्घे च रूपम्। सास्ना = गवादीनां गलकम्बलः।]]