| YouTube Channel

षष्टिसंवत्सराः (SaSTisaMvatsarAH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
षष्टिसंवत्सराः,
पुं,
 (षष्टिगुणिताः संवत्सराः ।)प्रभवादिषष्टिसंख्यकवर्षम् । यथा, --अथ षष्टिसंवत्सरगणना ।“शाकेन्द्रकालः पृथगाकृतिघ्नः २२शशाङ्कनन्दाश्वियुगैः ४२९१ समेतः ।शराद्रिवस्विन्दु १८७५ हृतः सलब्धःषष्ट्यावशिष्टाः प्रभवादयोऽब्दाः ॥
वर्षवर्ज्जन्तुयच्छेषं सूर्य्यैः संपूर्य्य खोर्म्मिभिः ६० ।हृतव्युत्क्रमतः खाग्निहृतेऽंशे मासकादयः ॥
”अस्यार्थः । शाकेन्द्रकालः शकराजाब्दकालःपृथक् द्विष्ठः तत्रैव आकृतिघ्नः २२ द्वाविंशत्यापूरितः शशाङ्कनन्दाश्वियुगैरेकनवत्यधिकशत-द्वयाधिकचतुःसहस्रैः समेतोऽङ्कः । शराद्रिव-स्विन्दुहृतः पञ्चसप्तत्यधिकाष्टादशशतैर्यावत्सख्यंहर्त्तुं शक्नोति तावता हृतः कर्त्तव्यः । सलब्धःपूर्व्वशकाब्दः शरेत्यादिना लब्धसंख्यया युतःकार्य्यः षष्ट्याप्तशेषे पश्चादेषोऽङ्कः पूर्ववत् षष्ट्याहृते लब्धस्यावशिष्टे प्रभवादयः । एकावशेषेप्रभवः द्व्याद्यवशिष्टे विभवादिः । वर्षवर्ज्जन्तुयच्छेषं वर्षातिरिक्तं शराद्रिवस्विन्दुहृता-वशिष्टं तत् सूर्य्यैर्द्वादशभिः संपूर्य्य खो-र्म्मिभिः षष्ट्या हृते व्युत्क्रमत इत्यनेन पष्टि-हृतावशिष्टाः अङ्का दण्डाः षष्टिहृतलब्धांशकेखाग्निहृते त्रिंशता हृते अवशिष्टा अंशकालब्धा मासाः स्युरिति ॥
* ॥
प्रभवादिषष्टिवर्षा-ण्युपक्रम्य ।“आद्या तु विंशतिर्ब्राह्मी द्वितीया वैष्णवीस्मृता ।तृतीया रुद्रदैवत्या श्रेष्ठा मध्याधमा भवेत् ॥
”भविष्यपुराणे ।भरव उवाच ।“षष्ट्यब्दं कथयाम्यत्र क्रूराः सौम्याश्च ये प्रिये ।संवत्सरफलं मुख्यं प्रभवादौ वरानने ॥
बहुतोयास्तथा मेघाः सर्वशस्या च मेदिनी ।बहुक्षीरास्तथा गावो व्याधिरोगविवर्ज्जिताः ।प्रशान्ताः पार्थिवाश्चैव प्रभवे परिकीर्त्तिताः ॥
१सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सर्वे व्याधिविवर्ज्जिताः ।प्रशान्ता मानवाः सर्वे बहुशस्या वसुन्धरा ।हृष्टास्तुष्टा जनाः सर्वे विभवे च वरानने ॥
२ ॥
रोगा बहुविधाश्चैव मनुष्या वाजिकुञ्जराः ।सर्व एव प्रणश्यन्ति शुक्रे वर्षे वरानने ॥
३ ॥
उन्मत्तञ्च जगत् सर्वं धनधान्यसमाकुलम् ।नित्योत्सवः प्रजावृद्धिः प्रमोदे जायते प्रिये ॥
४नीरोगाश्च निरावाधा मानवा विगतद्विषः ।बहुक्षीरास्तथा गावः प्राजापत्ये वरानने ॥
५ ॥
निरातङ्कं जगत् सर्व्वं धनयौवनगर्व्वितम् ।अङ्गिरसि प्रजा सर्वा नित्योत्साहा वरानने ।॥
६ ॥
सुभिज्ञं क्षेममारोग्यं वर्षाकालं सुशोभनम् ।शस्यवृद्धिं विजानीयात् श्रीमुखे सुरवन्दिते ॥
७बहुक्षीरास्तथा गावो धान्यञ्च बलवत्तरम् ।जायन्ते सर्व्वशस्यानि भावे वर्षे वरानने ॥
८ ॥
महार्घं जायते सर्वं घृततैलरसादिकम् ।प्रजानाञ्च भवेद्वृद्धिर्यूनि संवत्सरे शुभे ॥
९ ॥
निष्पत्तिः सर्वशस्यानां मध्या धातरि कीर्त्तिताइक्षुक्षीरगुडादीनां प्रबलत्वं वरानने ॥
१० ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं कार्पासस्य महार्घता ।लवणं मधु गव्यञ्च ईश्वरे दुर्ल्लभं प्रिये ॥
११ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं प्रशान्ताः पार्थिवाःप्रिये ।तस्करोपहतं वित्तं बहुधान्ये वरानने ॥
१२ ॥
राष्ट्रभङ्गश्च दुर्भिक्षं तस्करैश्चोपपीडनम् ।जानीयाद्विग्रहं घोरं प्रमाथिनि वरानने ॥
१३ ॥
जायन्ते सर्वशस्यानि मेदिनी निरुपद्रवा ।लवणं मधु गव्यञ्च महार्घं विक्रमे प्रिये ॥
१४ ॥
कोद्रवाः शालिमुद्गाश्च शक्तुमाषास्तथैव च ।महार्घं जायते सर्वं वृषे च सुरवन्दिते ॥
१५ ॥
चणका मुद्गभाषाश्च अन्यच्च विदलं प्रिये ॥
महार्घं जायते सर्व्वं चित्रभानौ वरानने ॥
१६ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं विश्वञ्च निरुपद्रवम् ।व्यवहारो भवेत् श्रेयान् स्वर्भानौ देवपूजिते ॥
१७अतिवृष्टिश्च जायेत धान्यस्याथ प्रपीडनम् ।शस्यं भवति सामान्यं दारुणे देववन्दिते ॥
१८ ॥
बहुशस्यानि जायन्ते सर्व्वदेशे सुलोचने ।सौराष्ट्रे नाटदेशे च पार्थिवे नात्र संशयः ॥
१९ ॥
दुर्भिक्षं जायते घोरं सर्व्वोपद्रवसंयुतम् ।अनावृष्टिः समाख्याता व्यये संवत्सरे प्रिये ॥
२० ॥
उद्यतो वर्षणे मेघो जलं नैवोपयच्छति ।महार्घं सर्व्वजिद्वर्षे सर्व्वमेव वरानने ॥
२१ ॥
कोद्रवाः शालिमुग्दाश्च कङ्गुमाषास्तथैव च ।सुलभं जायते सुस्थं जगद्वै सर्व्वधारिणि ॥
२२ ॥
अनग्निप्रबला लोका धान्योषधिप्रपीडनम् ।जायते मानुषे कष्टं विरोधिनि न संशयः ॥
२३ ॥
सर्व्वाः प्रजाः प्रपीड्यन्ते व्याधिः शोकश्च जायतेशिरोवक्षोऽक्षिरोगाश्च पापाद्धि विकृतेजनाः ॥
२४ ॥
उपद्रुतं जगत् सर्व्वं तस्करैर्मूषिकैः खगैः ।पीडिताश्च प्रजाः सर्व्वाः देशभङ्गः खरे प्रिये ॥
२५सुभिक्षं क्षेममारोग्यं शस्यं भवति शोभनम् ।बहुक्षीरास्तथा गावो नन्दनं नन्दने प्रिये ॥
२६ ॥
अल्पतोयास्तथा मेघा वर्षन्ति खण्डमण्डले ।नश्यन्ति सर्व्वशस्यानि विजये नात्र संशयः ॥
२७ ॥
क्षत्त्रियाश्च तथा वैश्याः शूद्राश्च नटनर्त्तकाः ।पीडितास्ते वरारोहे जये सर्व्वे न संशयः ॥
२८ ॥
सरोगञ्च तथा देवि दाहज्वरसमन्वितम् ।अभिभूतं जगत् सर्वं मन्मथे सुरवन्दिते ॥
२९ ॥
तुषधान्यक्षयो देवि सर्व्वशस्यमहार्घता ।व्यवहाराश्च नश्यन्ति दुर्म्मुखे दुर्म्मुखाः प्रजाः ॥
३०पीड्यन्ते सर्व्वशस्यानि देशे देशे शुचिस्मिते ।हेमलम्बेप्रजाः सर्व्वाः क्षीयन्ते नात्र सशयः ॥
३१तस्करैः पार्थिवैश्चैव अभिभूतमिदं जगत् ।अर्थो भवति सामान्यो विलम्बे तु भयं महत् ॥
३२विषमस्थं जगत् सर्व्वं विरोधे भवसंप्लवम् ।विकारी सर्व्वतोऽपायो मम वाक्यन्तु नान्यथा ३३क्वचिद्वर्षति पज्जन्यो देशे संछिन्नमण्डलः ।दुर्भिक्षं सर्व्वरीवर्षे व्यवहारो विपर्य्ययः ॥
३४ ॥
दुर्भिक्षं जायते सर्व्वा मेदिनी दुष्यति प्रिये ।प्लेवे पवन्ति तोयानि मानवा दु खिता भुवि ॥
३५सुवर्णरूप्यधान्यानि जगत् सर्व्वं सुशोभनम् ।ब्राह्मणा बणिजस्तुष्टाः सुभिक्षे शुभकृत् प्रिये ॥
३६सुभिक्षं क्षेममारोग्यं तृप्ता गोब्राह्मणाः प्रिये ।सुस्थिताः शोभने वर्षे प्रजाः सर्व्वाः सुलोचने ॥
३७विषमस्थं जगत् सर्व्वं व्याकुलं समुदाहृतम् ।जनानां जायते भद्रे क्रोधे क्रोधः परस्परम् ॥
३८सर्व्वत्र जायते क्षेमं सर्व्वशस्यमहार्घता ।विश्वावसौ वरारोहे कार्पासस्य महार्घता ॥
३९ ॥
पार्थिवैर्नृपसैन्यैश्च समस्तैः खण्डमण्डले ।प्रपीड्यन्ते जनाः सर्व्वे भयभीताः पराभवे ॥
४० ॥
तृणधान्यानि पीड्यन्ते ग्रीष्मे वर्षति वासवः ।प्लवङ्ग पीडिताः सर्व्वाः प्रजाश्च सुरवन्दिते ॥
४१ ॥
जायन्ते सर्व्वशस्यानि सुभिक्षं निरुपद्रवम् ।सौम्यदृष्टिर्भवेद्राजा कालिके च शुभं वदेत् ॥
४२मुभिक्षं क्षेममारोग्यं सुखञ्च निरुपद्रवम् ।सौम्यदृष्टिभवेद्राजा सौम्ये सौख्यं प्रकीर्त्तितम् ॥
४३तायपूर्णो भवेन्मेघो वर्वते च दिने दिने ।निरुपद्रवाश्च राजानः सर्व्वसाधारणे प्रिये ॥
४४वासवो वर्षते देवि देशे चाखण्डमण्डले ।अहिछत्रे कान्यकुब्जे विरोधि कृषिनाशकृत् ॥
४५अभिभूतं जगत् सर्व्वं क्लेशैर्बहुविधैः प्रिये ।मारुतैः फलदाहैश्च परिवारिणि शोभने ॥
४६ ॥
निष्पत्तिः सर्वशस्यानां सुभिक्षं भवति प्रिये ।प्रमाथिनि जलोद्गारी जलदो मोदते प्रजा ॥
४७ ।निष्पत्तिः सर्व्वशस्यानां सर्व्वशस्यामहार्घता ।घृतं तैलसमं याति आनन्दे नन्दति प्रजा ॥
४८ ॥
कोद्रवाः शालिमुद्गाश्च पीड्यन्ते वरवर्निनि ।सर्व्वौषधानि धान्यानि राक्षसे निष्ठुराःप्रजाः ॥
४९ ॥
दुर्भिक्षं जायते घोरं धान्यौषधिप्रपीडनम् ।अनले च समाख्यातं नात्र कार्य्या विचारणा ॥
५०देशभङ्गः सुदुर्भिक्षं समासात् कथयाम्यहम् ।पिङ्गले चारुपद्माक्षि दुर्भिक्षं नर्म्मदातटे ॥
५१ ॥
गोमहिष्यो विनश्यन्ति ये चान्ये नटनर्त्तकाः ।वासवो वर्षते देवि शस्यञ्च नहि जायते ॥
तिलसर्षपमाषादिकार्पासानां महार्घता ।गोमहिष्यः सुवर्णानि कांस्यताम्राद्यशेषतः ॥
तत्सर्व्वं देवि विक्रीय कर्त्तव्यो धान्यसञ्चयः ।तेन धान्येन लोकोऽयं निस्तरिष्यति दुर्दिनम् ।पार्थिवांमोषकादीनाः कालयुक्ते प्रपीडिताः ॥
५२तोयपूर्णाः स्मृता मेघा बहुशस्या च मेदिनी ।निष्ठुराः प्रार्थिवा देवि सिद्धार्थे च वरानने ॥
५३अल्पतोया घनाश्चैव कीटकाः प्रबलाः स्मृताः ।विरुद्धाः प्रार्थिवा देवि रौद्रे संवत्सरे प्रिये ॥
५४दुर्भिक्षं मध्यमं प्रोक्तं व्यवहारो न वचते ।भवेद्वै मध्यमा वृष्टिर्दुर्म्मतौ समुपस्थिते ॥
५५ ॥
दुर्भिक्षं जायते लोकाः सर्व्वे द्रविणवर्ज्जिताः ।प्राणिनां जायतेऽहर्षो दुन्दुभौ बरवर्णिनि ॥
५६ ॥
महिषीगोहिरण्यादिताम्रकांस्याद्यशेषतः ।तत् सर्वं देवि विक्रीय कर्त्तव्यो धान्यसञ्चयः ॥
रक्ते संवत्सरे देवि क्रूरबुद्धिर्नराधिपः ।मानवाः क्रूरचेष्टाश्च सग्रामे रुधिरंभवेत् ॥
५७ ॥
दुर्भिक्षं मरणं घोरं धान्यौषधिप्रपीडनम् ।पापरोगो भवेद्देवि रक्ताख्येऽमरवन्दिनि ॥
५८ ॥
रोगो मरणदुर्भिक्षं विरोधो बहुसङ्कुलम् ।क्रोधे तु विषमं सर्व्वं समाख्यातं हरप्रिये ॥
५९मेदिनी लभते देवि सर्व्वभूतं चराचरम् ।देशभङ्गश्च दुर्भिक्षं क्षये संक्षीयते प्रजा ॥
सौराष्ट्रे मालवे देशे दक्षिणे कोङ्कणे तथा ।दर्भिक्षं जायते घोरं क्षये संवत्सरे प्रिये ॥
कौमुदीनर्म्मदाद्याश्च यमुनानर्म्मदातटम् ।विन्ध्यायां सैन्धवञ्चापि विनश्यति न संशयः ॥
सिंहलं मध्यदेशञ्च कालञ्जरं तथैव च ।क्षये क्षयन्ति सर्व्वाणि नान्यथा वरवर्णिनि ॥
” ६०इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥