| YouTube Channel

षष् (SaS)

 
शब्दसागरः
English
षष्
mfn.
 Plu. only (षट् or षड्) Six.
Capeller Eng
English
ष॑ष्
pl.
 (nom. ष॑ट्) six
ष॑ट् also as
adv.
 six times.
Yates
English
षष् (ट् ड्)
a. Six.
Spoken Sanskrit
English
षष् - SaS -
adj.
 - technical name for numerals ending in S and n and words like kati
षष् - SaS - num. - six
षष् SaS
adj.
 technical name for numerals ending in S and n and words like kati
Wilson
English
षष्
mfn.
 plu. only (षट् or षड्) Six.
Apte
English
षष् [ṣaṣ], num.
a.
 (used in
pl.
 , nom. षट्
gen.
 षण्णाम्) Six
तेषां त्ववयवान् सूक्ष्मान् षण्णामप्यमितौजसाम्
Ms.*
 1.16
8.43.Comp. -अंशः (ष़डंशः) a sixth part. -अक्षीणः (षडक्षीणः) a fish.
अङ्गम् (ष़डङ्गम्) (a) six parts of the body taken collectively: जङ्घे बाहू शिरो मध्यं षडङ्गमिदमुच्यते । (b) The other six parts of the body are 'हृदयशिरःशिखा- नेत्रकवचास्त्राणि' as in
Māl.
 5.2 (नित्यं न्यस्तषडङगचक्रनिहितं हृत्पद्यमध्योदितम्)
cf.
 com. on the verse.
the six works auxiliary to the Veda
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चितिः । ज्योतिषामयनं चैव षडङ्गो वेद उच्यते ॥ see वेदाङ्ग also. ˚विद् knowing the six वेदाङ्गs
Ms.*
 3.145.
six auspicious things, i. e. the six things obtained from a cow
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं सर्पिर्दधि च रोचना । षडङ्गमेतन्माङ्गल्यं पठितं सर्वदा गवाम् ॥
any set of six articles. ˚जत्
m.
N.
 of Viṣṇu. -अङ्घ्रिः (षडङ्घ्रिः) a bee
किमिह बहु षडङ्घ्रे गायसि त्वम्
Bhāg.*
 1.47.14.
Śi.*
 1.4. -अधिक
a.
 (-षडधिक) exceeded by six
षडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा
Māl.
 5.1. -अभिज्ञः (षडभिज्ञः) a Buddhist deified saint.-अशीत (षडशीत) eighty-sixth. -अशीतिः
f.
(ष़डशीतिः) eighty-six.
N.
 of the four passages of the sun from one zodiacal sign to the other
L.
 D. B. -अष्टकम् (in
astr.
 ) a particular Yoga. -अहः (ष़डहः) a period of six days. -आननः, -वक्त्रः, -वदनः, (षडाननः, षड्वक्त्रः, षड्वदनः) epithets of Kārtikeya
षडाननापीतपयोधरासु नेता चमूनामिव कृत्तिकासु
R.*
 14.22. -आम्नायः (षडाम्नायः) the six-fold Tantra. -ऊर्मिः the six waves of existence.-ऊषणम् (ष़डूषणम्) six spices taken collectively
पञ्चकोलं समरिचं षडूषणमुदाहृतम्. -ऋतुः
m.
pl.
 the six seasons (i. e. वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त and शिशिर). -कर्ण
a.
 (-षट्कर्ण) heard by six ears
i. e. by a third person other than the speaker and the person spoken to
told to more than one listener (as a counsel, secret
&c.
 )
षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रः
Pt.*
 1.99. (-र्णः) a kind of lute. -कर्मन्
n.
(षट्कर्मन्) the six acts or duties enjoined on a Brāhmaṇa
they are अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चैव षट्कर्माण्यग्र- जन्मनः ॥
Ms.*
 1.75.
the six acts allowable to a Brāhmaṇa for his subsistence: उच्छं प्रतिग्रहो भिक्षा वाणिज्यं पशुपालनम् । कृषिकर्म तथा चेति षट्कर्माण्यग्रजन्मनः ॥.
the six acts that may be performed by means of magic: शान्ति, वशीकरण, स्तम्भन, विद्वेष, उच्चाटन and मरण.
the six acts belonging to the practice of Yoga: धौतिर्वस्ती तथा नेती नौलिकी (नौलिकः) त्राटकस्तथा । कपालभाती चैतानि षट्कर्माणि समाचरेत् ॥ (m. )
a Brāhmaṇa skilled in the above six acts.
one well-versed in the Tantra magical rites.-कोण
a.
 (-षट्कोण) hexangular. (-णम्)
a hexagon.
the thunderbolt of Indra.
a diamond. -गया the sixfold gayā
गयागजो गयादित्यो गायत्री च गदाधरः । गया गयासुरश्चैव षड्गया मुक्तिदायकाः ॥
गवम् (षड्गवम् a team or yoke of six oxen.
a yoke of six (sometimes after the names of other animals)
i. e. हस्ति˚, अश्व˚ 'six elephants, horses
&c.
 '. -गवीय
a.
 drawn by six oxen
न यद्वहेच्छकटं षड्गवीयम्
Mb.
 * 8.76.17. -गुण
a.
(षड्गुण) sixfold.
having six attributes.
(णम्) an assemblage of six qualities.
the six expedients to be used by a king in foreign politics
see under गुण (21)
cf.
 षाड्गुण्य also. -ग्रन्थः a kind of Karañja tree. -ग्रन्थिn. (-षड्ग्रन्थि) the root of long pepper. -ग्रन्थिका (षड्- ग्रन्थिका) zedoary (शठी). -चक्रम्, (षट्चक्रम्) the six mystical circles of the body, i. e. मूलाधार, स्वाधिष्ठान, मणिपूर, अनाहत, विशुद्ध and आज्ञाख्य. -चत्वारिंशत् (षट्चत्वारिंशत्) forty-six.
चरणः (षट्चरणः) a bee.
a locust.
a louse. -जः, (ष़ड्जः) the fourth (or first according to some) of the seven primary notes of the Indian gamut
so called because it is derived from the six organs: नासां कण्ठमुरस्तालु जिह्वां दताञ्श्च संस्पृशन् । षड्जः सञ्जायते (षढ्भ्यः संञ्जायते) यस्मात्तस्मात् षड्ज इति स्मृतः ॥ it is said to resemble the note of peacocks
षड्जं रौति मयूरस्तु Nārada
षड्जसंवादिनीः केकाः द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः
R.*
 1.39.-तन्त्री
N.
 of the six philosophical systems. -त्रिंशत्f. (-षट्त्रिंशत्) thirty-six
(-षट्रत्रिंश
a.
 thirtysixth).-तिलिन्
m.
 one performing six acts with sesamum seeds
तिलोद्वतीं तिलस्नायी तिलहोमी तिलप्रदः । तिलभुक् तिलवापी च षट्तिली नावसीदति ॥ -दर्शनम् (षड्दर्शनम्) the six principal systems of Hindu philosophy
they are: सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा and वेदान्त. (-नः) one conversant with the above six systems. -दीर्घः the six long vowels: आ, ई, ऊ, ऐ, औ. -दुर्गम्, (षड्दुर्गम्) the six kinds of forts taken collectivelly
धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च । मनुष्यदुर्गं मृद्दुर्गं वनदुर्गमिति क्रमात् ॥ -नवतिः
f.
 (-षण्णवतिः) ninety-six. -पञ्चाशत्
f.
 (-षट्पञ्चाशत्) fifty-six.
पदः (षट्पदः) a bee
न पङ्कजं तद्यदलीनषट्पदं न षट्पदो$सौ न जुगुञ्ज यः कलम्
Bk.*
 2.19
Ku.*
 5.9
R.*
 6.69.
a verse consisting of six padas. ˚अथितिः
the mango tree.
the Champaka tree. ˚आनन्दवर्धनः the Aśoka or Kiṅkirāta tree. ˚ज्य
a.
 having bees for the bow-string (as the bow of Cupid)
प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदज्यम्
Me.*
 75. ˚प्रियः the tree called नाग- केशर.
पदी (षट्पदी) a stanza consisting of six lines.
a female bee.
the six states ('यो$शनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति' इति श्रुत्युक्ताः
Mb.
 * 3.314.9
Com.
 ): hunger, thrist, sorrow, disordered intellect, old age and death
other version is: कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमानौ च षट्पदी ।. -पादः (षट्पादः) a bee.
प्रज्ञः, (षट्प्रज्ञः) one who is well acquainted with six subjects i. e. the four Puruṣārthas or objects of human existence, the nature of the world, and the nature of the Supreme Sprit
धर्मार्थकाममोक्षेषु लोक- तत्त्वार्थयोरपि । षट्सु प्रज्ञा तु यस्यासौ षट्प्रज्ञः परिकीर्तितः ॥
a lustful or licentious man.
a good-hearted neighbour.-बिन्दुः (षड्बिन्दुः ) an epithet of Viṣṇu. -भागः (षड्भागः) a sixth part, one-sixth
तपःषड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः
Ś.*
 2.14
Ms.*
 7.131
8.33. -भाववादिन् a maintainer of the theory of the six भावs (i. e. द्रव्य, गुण, कर्मन्, सामान्य, विशेष and समवाय). -भुज
a.
(षड्भुज) six-armed.
six-sided, hexagonal. (-जः) a hexagon.
(जा) an epithet of Durgā.
the watermelon. -मतस्थापकः (षण्मतस्थापकः)
N.
 of Śaṁkarāchārya. -मासः (षण्मासः) a period of six months. ˚निचय
a.
 one who has a store (of food) sufficient for six months
Ms.*
 6.18. -मासिक
a.
 (-षण्मासिक) half-yearly, occurring every six months. -मुखः (षण्मुखः) an epithet of Kārtikeya
स गुणानां बलानां च षण्णां षण्मुख- विक्रमः
R.*
 17.67
Mv.*
 1.33. (खा) a water-melon. -रसम्, -रसाः (m.
pl.
 ) (-षड्रसम्
&c.
 ) the six flavours taken collectively
see under रस. -रात्रम् (षड्रात्रम्) a period of six nights. -रेखा, (षड्रेखा) a water-melon.
वर्गः (षड्वर्गः) an aggregate of six things.
especially, the six enemies of mankind
(also called षड्रिपु)
कामः क्रोधस्तथा लोभो मदमोहौ च मत्सरः
कृतारिषड्वर्गजयेन
Ki.*
 1 9
व्यजेष्ठ षड्वर्गम्
Bk.*
 1.2.
the five senses and Manas.-र्विशम्
N.
 of a Brāhmaṇa belonging to the Sāma Veda. -विंशतिः
f.
 (-षड्विंशतिः)twenty-six
(-षड्विंश twentysixth). -विध (षड्विध)
a.
 of six kinds, sixfold
षड्विधं बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया
R.*
 4.26. -शास्त्रिन्
m.
 one conversant with the six Śāstras or darśanas.-षष्टिः
f.
 (-षट्षष्टिः) sixty-six. -सप्ततिः (षट्सप्ततिः) seventy-six.
Apte 1890
English
षष् num. a. (used in pl., nom. षट्
gen. षण्णां) Six
Ms. 1. 16, 8. 403.
Comp.
अक्षीणः (षडक्षीणः) a fish.
अंगं (षडंगं) {1} six parts of the body taken collectively:
जंघे बाहू शिरो मध्यं षडंगमिदमुच्यते. {2} the six works auxiliary to the Veda
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छंदसां चितिः । ज्योतिषामयनं चैव षडंगो वेद उच्यते
see वेदांग also. {3} six auspicious things, i. e. the six things obtained from a cow:
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं सर्पिर्दधि च रोचना । षडगमेतन् मांगल्यं पठितं सर्वदा गवाम्. {3} any set of six articles. °जित् m. N. of Viṣṇu.
अंघ्रिः (षडंघ्रिः) a bee.
अधिक a. ( षडधिक) exceeded by six
Māl. 5. 1.
अभिज्ञः (षडभिज्ञः) a Buddhist deified saint.
अशीत a. (षडशीत) eighty-sixth.
अशीतः f. (षडशीतिः) eighty-six.
अहः (षडहः) a period of six days.
आननः,
वक्त्रः,
वदनः (षडाननः, षड्वक्त्रः, षड्वदनः) epithets of Kārtikeya
षडाननापीतपयोधरासु नेता चमूनामिव कृत्तिकासु R. 14. 22.
आम्नायः (षडाम्नायः) the six-fold Tantra.
ऊषणं (षडूषणं) six spices taken collectively
पंचक्रोलं समरिचं षडूषणमुदाहृतम्.
कर्ण a. (षट्कर्ण) heard by six ears
i. e. by a third person other than the speaker and the person spoken to, told to more than one listener (as a counsel, secret &c.)
षट्कर्णो भिद्यते मंत्रः Pt. 1. 99. (
र्णः) a kind of lute.
कर्मन् n. (षट्कर्मन्) {1} the six acts or duties enjoined on a Brāhmaṇa
they are:
अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चैव षट्कर्माण्यग्रजन्मनः Ms. 10. 75. {2} the six acts allowable to a Brāhmaṇa for his subsistence
उंछं प्रतिग्रहो भिक्षा वाणिज्यं पशुपालन । कृषिकर्म तथा चेति षट्कर्माण्यग्रजन्मनः ॥. {3} the six acts that may be performed by means of magic
शांति, वशकिरण, स्तंभत, विद्वेष, उच्चाटन, and मारण. {4} the six acts belonging to the practice of Yoga
धौतिर्वस्ती तथा नेती नीलिकी (नौलिकी) त्राटकस्तथा । कपालभाती चैतानि षट्कर्माणि समाचरेत्. (
m.) {1} a Brāhmaṇa skilled in the above six acts. {2} one well-versed in the Tantra magical rites.
कोण a. (षटकोण) hexangular. (
णं) {1} a hexagon. {2} the thunderbolt of Indra.
गया the sixfold gayā
गयागजो गयादित्यो गायत्री च गदाधरः । गया गयासुरश्चैव षड्गया मुक्तिदायकाः ॥.
गवं (षड्गवं) {1} a team or yoke of six oxen. {2} a yoke of six (sometimes after the names of other animals)
e. g. हस्ति°, अश्व° ‘six elephants, horses &c.’.
गुण a. (षड्गुण) {1} sixfold. {2} having six attributes. (
णं) an assemblage of six qualities. {2} the six expedients to be used by a king in foreign polities
see under गुण (21)
cf. षाड्गुण्य also.
ग्रंथि n. (षड्ग्रंथि) the root of long pepper.
ग्रांथिका (षड्ग्रंथिका) zedoary (शठी).
चक्रं (षट्चक्रं) the six mystical circles of the body.
चत्वारिंशत् ( षट्चत्वारिंशत्) forty-six.
चरणः ( षट्चरणः) {1} a bee
Ś. 1. 23. {2} a locust. {3} a louse.
जः (षड्जः) the fourth (or first according to some) of the seven primary notes of the Indian gamut
so called because it is derived from the six organs:
नासां कंठमुरस्तालु जिह्वां दतांश्च संस्पृशन् । षड्जः संजायते (षड्भ्यः संजायते) यस्मात्तस्मात् षड्ज इति स्मृतः
it is said to resemble the note of peacocks
षड्जं रौति मयूरस्तु Nārada
षड्जसंवादितीः केकाः द्विधा भिन्नाः शिवंडिभिः R. 1. 39.
त्रिंशत् f. ( षट्त्रिंशत्) thirty-six
(षट्त्रिंश a. thirtysixth).
दर्शनं (षडदर्शनं) the six principal systems of Hindu philosophy
they are:
सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा, and वेदांत. (
नः) one conversant with the above six systems.
दीर्घः the six long vowels:
आ, ई, ऊ, ऐ, and औ.
दुर्गं (षड्दुर्गं) the six kinds of forts taken collectively
धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च । मनुष्यदुर्गं मृद्दुर्गं वनदुर्गामिति क्रमात् ।.
नवति f. ( षण्णवतिः) ninety-six.
पंचाशत् f. ( षट्पंचाशत्) fifty-six.
पदः (षट्पदः) {1} a bee
न पंकजं तद्यदलीनषट्दं न षट्पदोऽसौ न जुगुंज यः कलं Bk. 2. 19
Ku. 5. 9
R. 6. 69. {2} a louse. {3} a verse consisting of six padas. °अतिथिः {1} the mango tree. {2} the Champaka tree. °आनंदवर्धनः the Aśoka or Kinkirāta tree. °ज्य a. having bees for the bow-string (as the bow of Cupid)
प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदज्यं Me. 73. °प्रियः the tree called नागकेशर.
पदी (षट्पदी) {1} a stanza consisting of six lines. {2} a female bee. {3} a louse.
प्रज्ञः (षट्प्रज्ञः) {1} one who is well acquainted with six subjects
i. e. the four Puruṣārthas or objects of human existence, the nature of the world, and the nature of the Supreme Spirit
धर्मार्यकाममोक्षेषु लोकतत्त्वार्थयोरपि । षट्सु प्रज्ञा तु यस्यासौ षट्प्रज्ञः परिकीर्तितः ॥. {2} a lustful or licentious man.
बिंदुः (षड्बिंदुः) an epithet of Viṣṇu.
भागः ( षड्भागः) a sixth part, onesixth
Ś. 2. 13
Ms. 7. 131, 8. 33.
भुज a. (षड्भुज) {1} six-armed. {2} six-sided, hexagonal. (
जः) a hexagon. (
जा) {1} an epithet of Durgā. {2} the water-melon.
मासः (षण्मासः) a period of six months.
मासिक a. ( षण्मासिक) half-yearly, occurring every six months.
मुखः (षण्मुखः) an epithet of Kārtikeya
R. 17. 67. (
खा) a water-melon.
रसं,
रसाः (m. pl.) (षड्रसं &c.) the six flavours taken collectively
see under रस.
रात्रं (षड्रात्रं) a period of six nights.
रेखा (षड्रेखा) a water-melon.
वर्गः (षड्वर्गः) {1} an aggregate of six things. {2} especially, the six enemies of mankind
(also called षड्रिपु)
कामः क्रोधस्तथा लोभो मदमोहौ च मत्सरः
कृतारिषड्वर्गजयेन Ki. 1. 9
व्यजेष्ट षड्वर्गं Bk. 1. 2.
विंशतिः f. ( षड्विंशतिः) twenty-six
(षड्विंश twentysixth).
विध (षड्विध) a. of six kinds, sixfold
R. 4. 26.
शास्त्रिन् m. one conversant with the six Śāstras or darśanas.
षष्टिः f. ( षट्षष्टिः) sixty-six.
सप्ततिः (षट्सप्ततिः) seventy-six.
Monier Williams Cologne
English
ष॑ष्
mfn.
pl.
 (prob. for orig. षक्ष्
nom.
acc.
 ष॑ट् instr. षड्भि॑स्
dat.
abl.
 षड्भ्य॑स्,
gen.
 षण्णा॑म्
loc.
 षट्सु॑
in comp. षष् becomes षट् before hard letters, षड् before soft, षो before द्, which is changed into ड्, and ण् before nasals) six (with the counted object in apposition or exceptionally in
gen.
 or ifc. , e.g. षड् ऋतवह्, or षड् ऋतुनाम्, ‘the six seasons’, षट्सु षत्सु मासेषु, ‘at periods of six months’,
Mn.
 viii, 403 at the end of a Bahuvrīhi compound it is declined like other words ending in ष्, e. g. प्रिय-षषस्
nom.
pl.
Pāṇ.
 vii, 1, 22
Schol.
among the words used as expressions for the number six (esp. in giving dates) are अङ्ग, दर्शन, तर्क, रस, ऋतु, वज्रकोण, कार्त्तिकेय-मुख),
RV.
&c.
&c.
(in
gram.
 ) a tech.
N.
 for numerals ending in ष् and न् and words like कति,
Pāṇ.
 i, 1, 24, 25
षष् [cf. Gk. ἕξ
Lat.
 sex
Goth.
 saíhs
Germ.
 sëhs, sechs
Eng.
 six.]
Monier Williams 1872
English
षष् षष्, षट्, m. f. n. pl. (thought by some
to be for an original स्वक्ष्, by others for क्षष्
षष्
becomes षट् before hard letters, षड् before soft, षो
before ड्, and षण् before nasals), six, (the following
words are used as symbolical expressions for the number
six, अङ्ग, दर्शन, तर्क, गुण, रस, ऋतु, वज्र-
कोण, कार्त्तिकेय-मुख)
[cf. Zend kṣvas
Gr. ἕξ, ϝέξ
Lat. sex
Angl. Sax. seox, sex, six
Old Germ. sehs for sihs
Goth. saihs for sihs
Lith. szeszi, f. szezios
Slav. sesti, sesty
Cambro-
Brit. chwech
Armor. chuech
Hib. se, ‘six.’]
—षट्-कर्ण, अस्, आ, अम्, six-eared
heard by six
ears (i. e. by a third, instead of by the speaker and
person addressed only), told to more than one listener
(अस्), m. a sort of lute.
—षट्-कर्मन्, अ, n. the
six acts or duties enjoined on Brāhmans collectively,
(viz. teaching the Vedas, holy study, offering sacri-
fices, conducting them for others, giving and accept-
ing gifts)
six acts allowable to a Brāhman for sub-
sistence, (viz. gleaning, accepting gifts, asking alms,
agriculture, trade, tending cattle, or, according to
some, lending money at interest)
six acts belonging
to the practice of Yoga, (viz., according to Śabda-k.,
धौति, वस्ति, नेति, नौलिकी, त्राटक, कपाल-
भाति, these consist of suppressions of the breath
and self-mortifications of various kinds
other
authorities write the words with different termi-
nations, e. g. धौती, वस्ती, नौलिक, &c.)
six
acts that may be performed by means of magical
texts, (viz. killing, infatuating, enthralling, expelling,
exciting animosity, and the stopping or privation of
any faculty
these are taught in the Tantras)
(आ),
m. a Brāhman skilled in the above six acts
an
adept in the Tantra magical rites.
—षट्-कारक-
प्रतिच्छन्दक, अस्, m., N. of a grammatical work
on the use of the six cases.
—षट्-कूटा, f. a form of
Bhairavī.
—षट्-कोण, अम्, n. a six-angled figure,
hexagon
the thunderbolt of Indra
(अस्, आ, अम्),
hexangular.
—षट्-खेटक, N. of a town.
—षट्-
चक्र, अम्, n. the six mystical circles of the
body, (see चक्र।)
—षट्चत्वारिंश, अस्, ई,
अम्, 46th.
—षट्-चत्वारिंशत्, त्, f., 46.
—षट्-
चरण, अस्, आ, अम्, six-footed, having six feet
(अस्), m. a bee
a louse
a locust.
—षट्-तिल-
दान, अम्, n. a particular ceremony on the twelfth
day of the month Māgha.
—षट्तिलिन्, ई, इनी, इ,
one who on certain festivals performs six acts
with Tila or sesamum, (so called, according to
Śabda-k., when he is तिलोद्वर्तिन्, तिल-स्नायिन्,
तिल-होमिन्, तिल-प्रद, तिल-भुज्, तिल-वापिन्।)
—षट्त्रिंश, अस्, ई, अम्, 36th.
—षट्-त्रिंशत्,
त्, f., 36
N. of a work on law.
—षट्त्रिंशद्-
आब्दिक, अस्, ई, अम्, lasting 36 years.
—षट्त्रिं-
शद्-दीपिका, f., N. of a work.
—षट्त्रिंशन्-
मत, a collection of the opinions of 36 Munis (held
to be authors of as many law-books, viz. Manu,
Viṣṇu, Yama, Dakṣa, Aṅgiras, Atri, Vṛhaspati,
Āpastamba, Uśanas, Kātyāyana, Parāśara, Vasiṣṭha,
Vyāsa, Saṃvarta, Hārīta, Gotama, Pracetas, Śaṅkha,
Likhita, Yājñavalkya, Kāśyapa, Śātātapa, Lomaśa,
Jamad-agni, Prajāpati, Viśvā-mitra, Paiṭhīnasi, Bau-
dhāyana, Pitāmaha, Chāgaleya, Jābāla, Marīci, Cya-
vana, Bhṛgu, Ṛṣya-śṛṅga, Nārada.)
—षट्पञ्-
चाश, अस्, ई, अम्, 56th.
—षट्-पञ्चाशत्, त्, f.,
56.
—षट्पञ्चाशत्-तम, अस्, ई, अम्, 56th.
—षट्-पञ्चाशिका, N. of a work by Pṛthu-
yaśas.
—षट्-पद, अस्, आ, अम्, six-footed, contain-
ing six Padas or divisions
(अस्), m. a bee
a verse
consisting of six Padas or divisions
(अस्, ई), m. f.
a louse
(ई), f. a female bee.
—षट्पद-ज्य, अस्,
आ, अम्, ‘having bees for a string, ’ epithet of Kāma-
deva's bow (the string of which is supposed to con-
sist of bees).
—षट्पद-प्रिय, अस्, m. ‘beloved
by bees, ’ a kind of tree (= नाग-केशर).
—षट्-
पदातिथि (°द-अत्°), इस्, m. ‘having bees as guests, ’
the Mango tree
the Campaka tree.
—षट्पदा-
नन्द-वर्धन (°द-आन्°), अस्, m. ‘increasing
the joy of bees, ’ the Kiṅkirāta tree.
—षट्पदाली
(°द-आली), f. a line of bees.
—षट्-पदिका, f. a
kind of metre.
—षट्-प्रज्ञ, अस्, m. ‘six-knower, ’
one who is wise on six subjects, a sage (i. e. one
acquainted with the four objects of human existence,
viz. virtue, wealth, pleasure, and final emancipation,
and with the nature of the world, and of divine
truth)
a dissolute or lustful man.
—षट्-प्रश्नो-
पनिषद्, त्, f. = प्रश्नोपनिषद्, q. v.
—षट्-
शत, अम्, n., 106
600.
—षट्-शास्त्रिन्, ई,
m. one who has studied the six Śāstras or six
systems of philosophy.
—षट्षष्ट, अस्, ई, अम्,
66th.
—षट्-षष्टि, इस्, f., 66.
—षट्सप्तत,
अस्, ई, अम्, 76th.
—षट्-सप्तति, इस्, f., 76.
—षड्-अक्षर, अस्, आ, अम्, consisting of six
syllables.
—षड्-अक्षीण, अस्, m. ‘six-eyed, ’ a
fish.
—षड्-अङ्ग, अम्, n. six parts of the body
collectively, (viz. the two arms, two legs, head, and
waist)
the six limbs or works auxiliary to the Veda,
(see वेदाङ्ग)
any set of six articles
(अस्), m. a
small kind of Go-kṣura plant
(अस्, आ, अम्), six-
limbed
having six parts or ingredients.
—षड्-
अङ्ग-जित्, त्, त्, त्, subduing the six members
(त्), m.
epithet of Viṣṇu.
—षडङ्ग-पानीय, अम्, n. an
infusion or decoction of six drugs.
—षड्-अङ्घ्रि,
इस्, m. ‘having six feet, ’ a bee.
—षड्-अधिक,
अस्, आ, अम्, exceeded by six.
—षडधिक-द-
शन्, अ, m. f. n. pl. ten + six, i. e. sixteen.
—षड्-
अधिकदश-नाडी-चक्र, अम्, n. the circle of the
16 tubular vessels, (the heart.)
—षड्-अभिज्ञ, अस्,
m. ‘knowing six sciences, ’ a Buddha or Buddhist
deified sage.
—षडशीत, अस्, ई, अम्, 86th.
—षड्-
अशीति, इस्, f., 86
N. of a work
the sun's en-
trance into the four signs, Pisces, Gemini, Virgo,
and Sagittarius.
—षडशीति-चक्र, अम्, n. a
mystical circle shaped like a man for telling good
or bad luck when the sun is in the above signs.
—षड्-अष्टक, अम्, n. (in astronomy) a parti-
cular Yoga, q. v.
—षड्-अह, अस्, m. a period of
six days.
—षड्-आनन, अस्, m. ‘six-faced, ’ epithet
of Kārttikeya.
—षड्-आम्नाय, अस्, m. the sixfold
Tantra (fabled to have proceeded from the mouth of
Śiva directed towards six quarters, east, south, west,
north, up and down).
—षड्-आयतन, अम्, n. the
seats of the six organs (or senses).
—षड्-आवलि, इस्, f.
any row of six objects, (applied to a set of six Śatakas
in verse, of which the Sūrya-śataka is one.)
—षड्-
ऊषण, अम्, n. six spices collectively, or long pepper,
black pepper, dried ginger, the root of long pepper,
plumbago, and Cavi
[cf. पञ्च-कोल।]
—षड्-
ऋतु, अवस्, m. pl. the six seasons, (see ऋतु।)
—षड्-गत, अस्, आ, अम्, arrived at the sixth, (a
term applied to the sixth power of numbers.)
—षड्-
गया, f. the sixfold Gayā, (thus explained in the
Vāyu-Purāṇa quoted by Śabda-k., गया गजो गया-
दित्यो गायत्री च गदाधरः गया गयासुरश्
चैव षड्-गया मुक्ति-दायिका।)
—षड्-गव,
अम्, n. a yoke of six oxen, (sometimes compounded
with the names of other animals to denote a yoke of
six, e. g. अश्व-षड्गवम्, six horses
cf. हस्ति-
ष्°।)
—षड्-गुण, अस्, आ, अम्, sixfold, six times
(अम्), n. an assemblage of six qualities or properties
the six acts or measures to be practised by a king in
his military capacity, (viz. सन्धि, peace
विग्रह,
war
यान, marching
आसन, sitting encamped
द्वैधी-भाव, dividing his forces
संश्रय,
seeking the protection of a more powerful king.)
—षड्-गुरु-भाष्य, अम्, n., N. of a work.
—षड्-गुरु-शिष्य, अस्, m., N. of the author of
the Sarvānukramaṇī-vṛtti.
—षड्-ग्रन्थ, अस्, m.
a variety of the Cæsalpinia Bonducella
(आ), f. orris
root (= वचा)
white orris root
other plants, =
शटी
= महा-करञ्ज
(ई), f. orris root.
—षड्-
ग्रन्थि, इस्, इस्, इ, six-knotted, having six joints
(इ), n. the root of long pepper.
—षड्ग्रन्थिका,
f. zedoary, Curcuma Zerumbet.
—षड्-ज, अस्, m.
‘six-born, produced from six, ’ epithet of the first or,
according to some, of the fourth of the seven Svaras
or primary notes of music, (so called because it is
supposed to be produced by six organs, viz. tongue,
teeth, palate, nose, throat, and chest
the other six
Svaras are Ṛṣabha, Gāndhāra, Madhyama, Pañ-
cama, Dhaivata, and Niṣāda, of which Niṣāda and
Gāndhāra are referred to the Udātta, Ṛṣabha and
Dhaivata to the An-udātta, while Ṣaḍ-ja and the
other two are referred to the Svarita accent
the
sound of the Ṣaḍ-ja is said to resemble the note of
peacocks.)
—षड्-दर्शन, अस्, m. a man who is
versed in the six systems of philosophy, (see दर्-
शन।)
—षड्-दशन, अस्, आ, अम्, having six teeth.
—षड्-दुर्ग, अम्, n. a collection of six forts
(i. e. six kinds of forts, as follow, धन्व-दुर्ग,
मही-द्°, गिरि-द्°, मनुष्य-द्°, मृद्-द्°, वन-
द्°).
—षड्-धा, ind. in six ways
[cf. षो-ढा।]
—षड्-भाग, अस्, m. a sixth part, a sixth.
—षड्-
भाग-भाज्, क्, क्, क्, possessing or entitled to a sixth
part.
—षड्-भुज, अस्, आ, अम्, six-armed, six-sided
(अस्), m. a hexagon
(आ), f. epithet of Durgā
the
water-melon.
—षड्-रस, आस्, m. pl. the six
flavours or tastes, (see रस)
(अस्, आ, अम्), having
the six Rasas or flavours.
—षड्-रात्र, अम्, n. ‘six
nights, ’ a period of six days.
—षड्-रेखा, f. ‘hav-
ing six lines, ’ a water-melon.
—षड्-लवण, अम्,
n. six kinds of salt
[cf. पञ्च-लवण।]
—षड्-
वक्त्र, अस्, m. ‘six-faced, ’ epithet of Kārttikeya.
—षड्-वर्ग, अस्, m. a class or aggregate of
six things (e. g. of the six faults, desire, wrath,
covetousness, bewilderment, pride, and envy).
—षड्वर्ग-वश्य, अस्, आ, अम्, subject to the
above six faults.
—षड्विंश, अस्, ई, अम्, 26th.
—षड्-विंशति, इस्, f., 26.
—षड्विंश-ब्राह्-
मण, अम्, n., N. of a Brāhmaṇa belonging to
the Sāma-veda.
—षड्-विध, अस्, आ, अम्, sixfold,
of six sorts or kinds.
—षड्-विन्दु, उस्, m. ‘having
six spots, ’ epithet of Viṣṇu
a kind of insect
a
sort of medicinal oil.
—षण्णवत, अस्, ई, अम्,
96th.
—षण्-णवति, इस्, f., 96.
—षण्-णाडी-
चक्र, अम्, n. (in astrology) a particular circular
diagram (composed of six Nakṣatras, under which
a birthday or other great event may take place).
—षण्-णाभि, इस्, इस्, इ, having six navels
six-
naved, (a wheel) having six naves or centres.
—षण्-मात्र, अस्, ई, अम्, containing six Mātras.
—षण्-मास, अस्, m. a period of six months, half
a year.
—षण्मास-निचय, अस्, m. a collection (of
food sufficient) for six months.
—षण्मासाभ्यन्-
तरे (°स-अभ्°), ind. within the space of six months.
—षण्मासिक, अस्, आ, अम्, happening every six
months, half yearly.
—षण्मास्य, six months old,
of six months standing
[cf. षाण्मास्य।]
—षण्-
मुख, अस्, ई, अम्, having six faces
(अस्), m. epi-
thet of Kārttikeya
(आ), f. a water-melon.
—षऌ-
अक्षर, अस्, आ, अम्, Ved. = षड्-अक्षर.
—षऌ-
अर, अस्, आ, अम्, Ved. having six spokes.
—षो-डत्,
अन्, m. a young ox with six teeth.
—षो-डन्त, अस्,
m. one who has six teeth.
—षोडश, अस्, ई, अम्,
16th, the 16th
(ई), f. one of the twelve forms of
Durgā called Mahā-vidyā.
—षोडशक, अस्, आ or
ई (?) or इका, अम्, 16, consisting of 16, of 16 kinds,
(षोडशकः कच्छ-पुटः, a box with 16 com-
partments.)
—षोडश-कल, अस्, आ, अम्, having 16
parts, sixteenfold (e. g. षोडश-कलः पुरुषः,
the sixteenfold spirit)
(आस्), f. pl. the 16 digits of
the moon (named thus, 1. A-mṛtā
2. Māna-dā
3. Pūṣā: 4. Tuṣṭi
5. Puṣṭi
6. Rati
7. Dhṛti
8. Śaśinī
9. Candrikā
10. Kānti
11. Jyotsnā
12. Śrī
13. Prīti
14. Aṅga-dā
15. Pūrṇā
16. Pūrṇāmṛtā).
—षोडशकल-विद्या, f. the
science of the sixteenfold (spirit or soul).
—षोडश-
दल, अस्, आ, अम्, having 16 petals (as a lotus).
—षोडश-दान, अम्, n. the aggregate of 16 kinds
of gifts to be given at a Śrāddha, &c., (these are
said to be ‘room, a seat, water, clothes, a lamp, food,
betel, a parasol, perfumes, a garland, fruit, a bed,
shoes, cows, gold, and silver.’)
—षोडश-धा, ind.
in 16 ways, in 16 parts or divisions.
—षो-डशन्,
अ, m. f. n. pl., 16.
—षोडश-पक्ष-शायिन्, ई, इनी,
इ, lying torpid during 16 half months of the year
(said of a frog).
—षोडश-भुजा, f. ‘the sixteen-
armed, ’ epithet of a form of Durgā (represented
with 16 hands).
—षोडश-मातृका, आस्, f. pl. the
16 divine mothers, (see मातृ।)
—षोडश-राजिक,
अस्, आ, अम्, treating of or relating to 16 kings.
—षोडशर्तु-निशा (°श-ऋत्°), f. any night out of
16 from the commencement of menstruation.
—षो-
डशर्त्विक्-क्रतु (°श-ऋत्°), उस्, m. a grand sacrifice
to be performed by 16 priests, (see ऋत्व्-इज्।)
—षो-
डशांश (°श-अं°), अस्, m. a 16th part.
—षोडशांशु
(°श-अं°), उस्, उस्, उ, having 16 rays
(उस्), m.
sixteen-rayed, the planet Venus.
—षोडशाक्षर
(°श-अक्°), अस्, आ, अम्, having 16 letters or syllables.
—षोडशाङ्ग (°श-अङ्°), अस्, आ or ई, अम्, having
16 parts or ingredients
(अस्), m. a particular per-
fume (said to be composed of गुग्गुलु, सरल,
दारु, पत्त्र, मलय-ज, ह्रीवेर, अगुरु, कुष्-
ठ, गुड, सर्ज-रस, घन, हरीतकी, नखी,
लाक्षा, जटामांसी, शैल-ज, q. q. v. v.).
—षोड-
शाङ्गुलक (°श-अङ्°), अस्, ई, अम्, of 16 fingers'
breadth.
—षोडशाङ्घ्रि (°श-अङ्°), इस्, इस्, इ, hav-
ing 16 feet
(इस्), m. a crab.
—षोडशार (°श-अर),
अस्, आ, अम्, having 16 spokes or radii
having 16
petals
(अम्), n. a kind of lotus
[cf. षोडश-
दल।]
—षोडशार्चिस् (°श-अर्°), इस्, इस्, इस्, having
16 rays, sixteen-rayed
(इस्), m. the planet Venus.
—षोडशावर्त (°श-आव्°), अस्, आ, अम्, having 16
twists
(अस्), m. a conch-shell.
—षोडशिकाम्र
(°का-आम्°?), अम्, n. (according to Śabda-k.) a kind
of measure (= पल-परिमाण).
—षोडशि-ग्रह,
अस्, m. a libation made at the Ṣoḍaśin ceremony.
—षोडशिन्, ई, m. one of the modifications of the
Agni-ṣṭoma or Soma ceremony, (others being called
Ukthya, Ati-rātra, Vāja-peya, &c.)
a particular
kind of Soma vessel.
—षोडशि-मत्, आन्, अती, अत्,
having the above ceremony.
—षोडशि-शस्त्र, अम्,
n. a hymn or liturgical formula recited during the
above ceremony.
—षोडशोपचार (°श-उप्°), अस्,
m. 16 ways of doing homage, (thus enumerated,
आसन, स्वागत, पाद्य, अर्घ, आचमनीय, म-
धुपर्क, आचमन, स्नान, वसन, आभरण,
सुगन्धि, सुमनस्, धूप, दीप, नैवेद्य,
वन्दन, q. q. v. v.)
—षो-ऌअशन्, Ved. = षो-ड-
शन्.
—षोऌअशाक्षर, Ved. = षोडशाक्षर।
Macdonell
English
षष् ṣáṣ, num.
pl.
 (nm. , ac. ṣáṭ) six (exceptionally 🞄used as a ɴ. with g. or —°).
Benfey
English
षष् षष्, for original स्वक्ष्,
numeral
adj.
 Six, Man. 1, 16
cf.
षष्-भाग।
--
Comp.
द्वि-, twelve
Bhāg. P. 4, 1, 7. -- Cf. Lat. sex
ἕξ, ϝέξ
Goth. saihs
A.S. scox, six, sex.
Apte Hindi
Hindi
षष्
संख्या* वि* - "सो + क्विप्, पृषो*"
छः|86662 संख्या* वि* H1 - SMK/NV "सो + क्विप्, पृषो*"
छ
L R Vaidya
English
zaz {% num. (used in the pl.) %} Six, M.i.17, 61, viii.403.
Bopp
Latin
षष् (in initio comp. et nom. acc. षट्, v. gr. 74. et 256.)
sex. (षष् e क्षष् mutilatum esse videtur, cf. zend.
𐬒𐬱𐬎𐬎𐬀𐬱 csvas, lat. sex, gr. ἕξ, anglo-sax. sex,
germ. vet. sehs e sihs, goth. saihs pro sihs, lith. szeszi
(n. m. pl., fem. szezios), slav. s'es-tj (subst. fem.), cam-
bro-brit. chwech, armor. chuech, hib. se 6, seas-gat
60, v. gramm. 314., Pictet p. 141.)
Lanman
English
ṣáṣ [483^3], num. six. [see 182b^2, 146^3:
cf. ἕξ, Lat. sex, Eng. six.]
Abhyankara Grammar
English
षष् ( षट् ) a technical term used in Panini's grammar for such nume- ral words ( संख्थाशब्द ) as end with ष् or न् e. g. षष्, पञ्चन्, सप्तन् etc.
cf. ष्णान्ता षट् P. I. 1.24.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 षष्
noun
सङ्ख्याविशेषः, पञ्चाधिकम् एकम् तद्वाचिका सङ्ख्या।
"जङ्घे बाहू शिरोमध्यं षडङ्गमिदमुच्यते।"
Tamil
Tamil
ஷஷ் : ஆறு என்னும் எண் உரிச்சொல்.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
षष्
त्रि०
 ब० व० । षो--क्विप् पृषो । (छय) सङ्ख्याभेदे व्या-करणोक्ते १डतिप्रत्ययान्तकत्यादौ षान्ते नान्ते सङ्ख्या-वाचके च २ शब्दे च“ष्णान्ताः षट्” “डति च” पा० । “षज्भ्यो लुक्” पा० “नषटस्वास्रदिभ्यः” पा० स्तियां न ङीप् । “षट्संज्ञकास्त्रिषु समायुष्मदस्मत्तिङव्ययम्” अमरः । त्रिष्वित्यधिका-रेण त्रिषु समा इति सिद्धे पुनः कथनं त्रिषु समान-रूपताप्रतिपादनार्थम् । तथा हि वैयाकरणमते तिङःपथमान्तसामानाधिकरण्यनियमात् विशेष्यविशेषणयाःसमानलिङ्गत्वे प्राप्ते ततः स्त्रियां टाबादिप्रसक्तौ तन्नि-धेधः तेन स्त्री पचति इत्यादौ इकान्तरत्वात् न ङीप् ।स्त्रियः अपचन् इत्यादौ च न ङीप् । स्त्री अपचतइत्यादौ न टाप् । कुलं पचते इत्यादौ क्लोवत्वेन नह्रस्वः । अव्ययस्य लिङ्गशून्यत्वेऽपि ह्रस्व टाबादिशून्यत्वार्थं त्रिषु समानरूपोक्तिः । तेन हाशब्दस्य निन्दनी-यपरत्वे हा पापमित्यादौ न ह्रस्वः । कष्टसाध्यपरत्वेअहह संसारपारगतिरित्यादौ न टाप् इति बोध्यम्इत्यन्तस्य कति स्त्रियः इत्यादौ न ङीप् ।
Capeller
German
ष॑ष् Pl. (Nom. ष॑ट्) sechs.
Grassman
German
ṣaṣ, a. [Cu. 〔584〕], sechs, vor weichen Lauten ṣád, vor harten ṣát.
-áṣ [N., A. p.] (-áḍ, -áṭ) yuktā́n {23, 15}
áśvān {677, 17}
rájāṃsi {164, 6}
yamā́s {164, 15}
viṣṭíras {204, 10}
bhārā́n {290, 2}
urvī́s {488, 3}
{840, 16}
sahásrā {534, 14}
náras {677, 14}.
-aṣ (-aḍ) [V.] devīs 〰 urvīs {954, 5}.
-aḍbhís (háribhis) {209, 4}.
Burnouf
French
षष् षष् a. [nom. षट्] six.
Zd. cswas
lat. sex
gr.
ἕξ
goth. saihs
lith. szeszi
etc.
M§ 51, 5°.
Stchoupak
French
षष्-
(nom. acc. षट् instr. षड्भिस् dat. abl.
षड्भ्यस् gén. षण्णाम् loc. {%ṣaṭsu
%} iic. षट् devant
sourdes, षड् devant sonores, षो devant
द् qui devient
ड्, षण् devant nasales) num.
pl.
 6.
षट्-कर्ण- a. entendu par 6 oreilles (par une tierce personne).
°कर्मन्- nt. les 6 activités permises à un Brâhmane
m.
 qui exerce
ces 6 activités, Brâhmane
°कर्मवन्त्- id.
°चत्वारिंश- -ई- a. 46{^me^}.
°चरण-
m.
 abeille
°चरणायते dén. représenter une abeille.
°त्रिंश- -ई- a. 36{^me.^}
°त्रिंशत्- num.
f.
 36
°त्रिंशद्-आब्दिक- a. qui dure 36 ans.
°पञ्च-वर्ष- a. âgé de 5 ou 6 ans.
°पद- a. qui a 6 places (ville)
qui a 6 pieds ou pattes
qui consiste
en 6 Pāda (vers)
m.
 abeille
-ई-
f.
 les 6 paroles (ou états
ord. faim,
soif, chagrin, trouble mental, vieillesse et mort)
°पद-ज्य- a. qui a une
corde formée d'abeilles (arc de Kāma)
°पदाली-
f.
 essaim d'abeilles.
°शत- num. nt. sg. (et
pl.
 ) 600
a. qui consiste en ou comprend 600.
°षष्ट- a. 66{^me^}
-इ-
f.
 num. sg. (et
pl.
 ) 66
-इतम- a.
id.
°सप्तत- a. 76{^me^}
-इ- num.
f.
 76
-इतम- a. 76{^me^}.
°सहस्र-शत- iic. 600.000.
षड्-अंश-
m.
 sixième partie.
°अंह्रि-
m.
 abeille (var.).
°अक्षर- -ई- a. qui a 6 syllabes.
°अङ्ग- a. qui a 6 parties
qui contient les 6 Vedāṅga
nt.
pl.
 les 6
Vedāṅga
-इनी-
f.
 armée au complet
°अङ्ग-विद्- ag. qui connaît
les 6 Vedāṅga.
°अङ्घ्रि-
m.
 = °अंह्रि-।
°अधिक- a. dépassé de 6.
°अरत्नि- a. qui mesure 6 Aratni.
°अशीत- a. 86{^me^}
-इतम- id.
°अश्रि- °अस्रि- a. hexagonal.
°अह-
m.
 période (not. sacrificielle) de 6 jours
°अहो-रात्रम् adv.
pendant 6 jours et 6 nuits.
°आनन- nt. iic. 6 bouches (de Skanda)
m.
 Skanda.
°उन्नत- a. v. qui a 6 parties du corps en saillie.
°गव-
m.
 nt. ifc. attelage de 6
-ईय- a. tiré par 6 bœufs.
°गुण-
m.
pl.
 qualités perçues par les 5 sens et par le Manas
les 6
choses que doit faire un prince en politique extérieure
a. sextuple
qui est 6
fois.
°ज-
m.
 première note de la gamme.
°दर्शन- a. qui connaît les 6 systèmes de philosophie.
°भाग-
m.
 6{^me^} partie de qqch. (gén. abl.), 1/6
not. tribut en
espèces perçu par un roi
°भाग-भाज्- ag. qui perçoit 1/6.
°रस- a. qui a les 6 goûts.
°रात्र-
m.
 période de 6 jours, fête qui dure 6 jours.
°वक्त्र- a. qui a 6 bouches.
°वर्ग-
m.
 les 5 sens et le Manas
les 6 ennemis intérieurs de l'homme.
°विंश- -ई- a. 26{^me^}
-ति- num.
f.
 26
-तितम- a. 26{^me^}.
°विध- a. sextuple, de 6 sortes.
षण्-णवत- a. 96{^me^}
-इ- num.
f.
 96
-इतम- a. 96{^me^}.
°णाभि- a. qui a 6 nombrils.
°मास-निचय- a. qui a des provisions (de grain) pour 6 mois
°मासाभ्यन्तरे adv. dans l'espace de 6 mois.
°मुख- a. qui a 6 bouches ou visages (Śiva)
m.
 Skanda.
षो-डश- v. s. v.