| YouTube Channel

षण्ढः (SaNDhaH)

 
Apte
English
षण्ढः [ṣaṇḍhḥ] षण्ढकः [ṣaṇḍhakḥ], षण्ढकः A eunuch
Y.*
 1.215.
The neuter gender
निवेशः शिबिरं षण्डे Ak.
'षण्ढो वर्षवरे क्लीबे गोपतौ वन्ध्यपूरुषे' इति विश्वः
प्रतिज्ञां षण्ढको$स्मीति करिष्यामि महीपते
Mb.
 * 4.2.25 (com. षण्डो गोपतिः । पक्षे क्लीबः).
Comp.
तिलः barren sesamum.
(fig. ) a useless person.
Apte Hindi
Hindi
षण्ढः
पुं*
 - "सन् + ढ, पृषो* षत्वम्"
"नपुंसक, हिजड़ा"
षण्ढः
पुं*
 - "सन् + ढ, पृषो* षत्वम्"
नपुंसकलिंग
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्लीबः, तृतीयप्रकृतिः, अपुंस्, उडुम्बरः, तूबरकः, पृष्ठशृङ्गी, वर्षवरः, पण्ड्रः, मुष्कशून्यः, पण्ड्रकः, स्त्रीस्वभावः, वृषाङ्कः, धर्षवरः, षण्ढः, धर्षः, वध्रिका, अक्षतः, अक्षतम्, प्रकृतिः
noun
सः जनः यः न स्त्री न च पुमान्।
"अद्यतनकाले क्लीबाः अपि राजनीतौ भागं गृह्णन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
षण्ढः,
पुं,
 (शाम्यति शिश्रामावात् । शम +“शमेर्ढः ।” उणा० १ । १०१ । इति ढप्रत्ययेनसाधूः ।) नपुंसकः । इति राजनिर्घण्टः हेम-चन्द्रश्च ॥
स च चतुर्द्दशविधः विशतिविधश्च ।यथा नारदः ।“परीक्ष्यः पुरुषः पुंस्त्वे निजैरेवाङ्गलक्षणैः ।चतुर्द्दशविधः शास्त्रे षण्ढो दृष्टो मनीषिभिः ॥
चिकित्स्यश्चाचिकित्स्यश्च तेषामुक्तो विधिःक्रमात् ।निसर्गषण्ढो वद्धश्च पक्षषण्डस्तथैव च ॥
प्रतिशापाद्गुरो रोगात् देवक्रोधात्तथैव च ।ईर्ष्याषण्डश्च सेव्यश्च वातरेता मुखेभगः ॥
आक्षिप्तमोघबीजौ च शालिनोऽन्यापतिस्तथा ॥
”१४ ॥
कामतन्त्रे तु ।“निसर्गषण्ढो बद्धश्च पक्षषण्डश्च कीलकः ।शापादिषण्ढस्तब्धश्च ईर्षकः सेव्यकस्तथा ॥
आक्षिप्तमोघबीजौ च शालीनोऽन्यापतिस्तथा ।मखेभगो वातरेताः कुम्भीकः पण्डनष्टकौ ॥
आसेव्यश्च सुगन्धी च षण्ढः क्लीवानि विंशतिः ॥
”२० ॥
तेषां लक्षणानि यथा, --“ध्वजादिरहितोत्पन्नो निसर्गषण्ढ उच्यते । १ ।गलिताण्डो भवेद्बद्धः २ पक्षान्तरितशक्तिमान् ॥
पक्षषण्ढः ३ कीलकस्तु यः क्लैव्यादात्मनः स्त्रियम्परेण सह संयोज्य पश्चात्तामेव सेवते ॥
४ ॥
शापादिषण्ढो गुर्व्वादिशापादेवाप्रहर्षणः । ५ ।सदा स्तम्भितरेतास्तु रतिस्तब्धः ६ स ईर्षकः ॥
दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यवाये यः प्रवर्त्तते । ७ ।बहुस्त्रीसेवनाज्जातविरसः सेव्यकः स्मृतः ॥
८ ॥
प्रत्यक्प्रवृत्तवीर्य्यो यो विसर्गसमये भवेत् ।आक्षिप्तबीजः स ज्ञेयो ९ मोघबीजस्तु सस्मृतः ॥
धृष्टस्त्रीसन्निधानादेर्य्यो भवेत् पतिध्वजः । १० ।अत्र शालीनलक्षणं पतितम् ॥
११ ॥
परस्यामेव यस्यास्तिपुंस्त्वं सोऽन्यापतिर्म्मतः १२वक्त्र एव तु यः कुर्य्यान्मैथुनं स मुखेभगः ॥
१३ ॥
वातरेता विसर्गे यो वातं लिङ्गेन मुञ्चति । १४कुम्भीकः स तु वो नार्य्याः पाणावेव प्रवर्त्तते ॥
१५ ॥
अविकारिध्वजः पण्डो १६ नष्टो रोगादशुक्रकः ।१७ ।शुक्रप्राण्यध्वजोच्छ्रायी आसेव्यः १८ ससुगन्धिकः ॥
यो योनिसेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम् । १०षण्ढः स्त्रीतुल्यवाक्चेष्टः स्त्रीधर्म्मा छिन्नलि-ङ्गकः ॥
” २० ॥
इति वाचस्पतिकृतस्मृतिरत्नावख्यामुद्वाह-रहस्यविकाशः ॥
तद्दर्शनस्पर्शनयोः प्रायश्चित्तंयथा, --“नालपेज्जनविद्विष्टान् वीरहीनां तथा स्त्रियम्देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञसत्रादिनिन्दकैः ॥
कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुद्धेतार्कावलोकनात् ।अवलोक्य तथोदक्यामन्त्यजं पतितं शवम् ॥
विधर्म्मिसूतिकाषण्ढविवस्त्रान्तावसायिनः ।मृतनिर्य्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये ॥
एतदेव हि कर्त्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः ।अभोज्यसूतिकाषण्ढमार्ज्जाराखूश्च कुक्कुटान् ॥
पतितापविद्धचाण्डालमृतहारांश्च धर्म्मवित् ।संस्पृश्य शुध्यते स्नानादुदक्याग्रामशूकरौ ॥
”इति मार्मार्कण्डेये सदाचाराध्यायः ॥