षण्ढ (SaNDha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishषण्ढः [ṣaṇḍhḥ] षण्ढकः [ṣaṇḍhakḥ], षण्ढकः A eunuch
1.215.
The neuter gender
निवेशः शिबिरं षण्डे Ak.
'षण्ढो वर्षवरे क्लीबे गोपतौ वन्ध्यपूरुषे' इति विश्वः
प्रतिज्ञां षण्ढको$स्मीति करिष्यामि महीपते * 4.2.25 (com. षण्डो गोपतिः । पक्षे क्लीबः).
तिलः barren sesamum.
(fig. ) a useless person.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishMacdonell
EnglishApte Hindi
Hindiषण्ढः
- "सन् + ढ, पृषो* षत्वम्"
"नपुंसक, हिजड़ा"
षण्ढः
- "सन् + ढ, पृषो* षत्वम्"
नपुंसकलिंग
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritशंभुः शर्वः स्थाणुरीशान ईशो रुद्रोड्डीशौ वामदेवो वृषाङ्कः ।
कण्ठेकालः शंकरो नीलकण्ठः श्रीकण्ठोग्रौ धूर्जटिर्भीमभर्गौ ॥ १९५ ॥
मृत्युंजयः पञ्चमुखोऽष्टमूर्तिः श्मशानवेश्मा गिरिशो गिरीशः ।
षण्ढः कपर्दीश्वर ऊर्ध्वलिङ्ग एकत्रिदृग्भालदृगेकपादः ॥ १९६ ॥
मृडोऽट्टहासी घनवाहनोऽहिर्बुध्नो विरूपाक्षविषान्तकौ च ।
महाव्रती वह्निहिरण्यरेताः शिवोऽस्थिधन्वा पुरुषास्थिमाली ॥ १९७ ॥
स्याव्द्योमकेशः शिपिविष्टभैरवौ दिक्कृत्तिवासा भवनीललोहितौ ।
सर्वज्ञनाट्यप्रियखण्डपर्शवो महापरा देवनटेश्वरा हरः ॥ १९८ ॥
पशुप्रमथभूतोमापतिः पिङ्गजटेक्षणः ।
पिनाकशूलखट्वाङ्गगङ्गाहीन्दुकपालभृत् ॥ १९९ ॥
गजपूषपुरानङ्गकालान्धकमखासुहृत् ।
शम्भु (पुं), शर्व (पुं), स्थाणु (पुं), ईशान (पुं), ईश (पुं), रुद्र (पुं), उड्डीश (पुं), वामदेव (पुं), वृषाङ्क (पुं), कण्ठेकाल (पुं), शङ्कर (पुं), नीलकण्ठ (पुं), श्रीकण्ठ (पुं), उग्र (पुं), धूर्जटि (पुं), भीम (पुं), भर्ग (पुं), मृत्युञ्जय (पुं), पञ्चमुख (पुं), अष्टमूर्ति (पुं), श्मशानवेश्मन् (पुं), गिरिश (पुं), गिरीश (पुं), षण्ढ (पुं), कपर्दिन् (पुं), ईश्वर (पुं), ऊर्ध्वलिङ्ग (पुं), एकदृश् (पुं), त्रिदृश् (पुं), भालदृश् (पुं), एकपाद् (पुं), मृड (पुं), अट्टहासिन् (पुं), घनवाहन (पुं), अहिर्बुध्न (पुं), विरूपाक्ष (पुं), विषान्तक (पुं), महाव्रतिन् (पुं), वह्निरेतस् (पुं), हिरण्यरेतस् (पुं), शिव (पुं), अस्थिधन्वन् (पुं), पुरुषास्थिमालिन् (पुं), व्योमकेश (पुं), शिपिविष्ट (पुं), भैरव (पुं), दिग्वासस् (पुं), कृत्तिवासस् (पुं), भव (पुं), नीललोहित (पुं), सर्वज्ञ (पुं), नाट्यप्रिय (पुं), खण्डपर्शु (पुं), महादेव (पुं), महानट (पुं), महेश्वर (पुं), हर (पुं), पशुपति (पुं), प्रमथपति (पुं), उमापति (पुं), पिङ्गजट (पुं), पिङ्गेक्षण (पुं), पिनाकभृत् (पुं), शूलभृत् (पुं), खट्वाङ्गभृत् (पुं), गङ्गाभृत् (पुं), अहिभृत् (पुं), इन्दुभृत् (पुं), कपालभृत् (पुं), गजासुहृद् (पुं), पूषासुहृद् (पुं), अनङ्गासुहृद् (पुं), कालासुहृद् (पुं), अन्धकासुहृद् (पुं), मखासुहृद् (पुं)
तृतीयाप्रकृतिः पण्डः षण्ढः क्लीबो नपुंसकम् ॥ ५६२ ॥
तृतीयाप्रकृति (स्त्री), पण्ड (पुं), षण्ढ (पुं), क्लीब (पुंक्ली), नपुंसक (पुंक्ली)
षण्ढे वर्षवरः शत्रौ प्रतिपक्षः परो रिपुः ।
शात्रवः प्रत्यवस्थाता प्रत्यनीकोभियात्यरी ॥ ७२८ ॥
दस्युः सपत्नोऽसहनो विपक्षो द्वेषी द्विषन्वैर्यहितो जिघांसुः ।
दुर्हृत्परेः पन्थकपन्थिनौ द्विट्प्रत्यर्थ्यमित्रावभिमात्यराती ॥ ७२९ ॥
षण्ढ (पुं), वर्षवर (पुं), शत्रु (पुं), प्रतिपक्ष (पुं), पर (पुं), रिपु (पुं), शात्रव (पुं), प्रत्यवस्थातृ (पुं), प्रत्यनीक (पुं), अभियाति (पुं), अरि (पुं), दस्यु (पुं), सपत्न (पुं), असहन (पुं), विपक्ष (पुं), द्वेषिन् (पुं), द्विषन् (पुं), वैरिन् (पुं), अहित (पुं), जिघांसु (पुं), दुर्हृद् (पुं), परिपन्थक (पुं), परिपन्थिन् (पुं), द्विष् (पुं), प्रत्यर्थिन् (पुं), अमित्र (पुं), अभिमाति (पुं), अराति (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritक्लीव
क्लीव, वर्षधर, षण्ढ, षण्डक, नपुंसक, उभयव्यञ्जन, पोटा, तृतीयाप्रकृति
क्लीवो वर्षधरः षण्ढः षण्डकश्च नपुंसकः ।
उभयव्यञ्जनं पोटा तृतीयाप्रकृतिः स्मृताः ॥ ४३० ॥
verse 2.1.1.430
page 0049
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritषण्ढः, (शाम्यति शिश्रामावात् । शम +“शमेर्ढः ।” उणा० १ । १०१ । इति ढप्रत्ययेनसाधूः ।) नपुंसकः । इति राजनिर्घण्टः हेम-चन्द्रश्च ॥
स च चतुर्द्दशविधः विशतिविधश्च ।यथा नारदः ।“परीक्ष्यः पुरुषः पुंस्त्वे निजैरेवाङ्गलक्षणैः ।चतुर्द्दशविधः शास्त्रे षण्ढो दृष्टो मनीषिभिः ॥
चिकित्स्यश्चाचिकित्स्यश्च तेषामुक्तो विधिःक्रमात् ।निसर्गषण्ढो वद्धश्च पक्षषण्डस्तथैव च ॥
प्रतिशापाद्गुरो रोगात् देवक्रोधात्तथैव च ।ईर्ष्याषण्डश्च सेव्यश्च वातरेता मुखेभगः ॥
आक्षिप्तमोघबीजौ च शालिनोऽन्यापतिस्तथा ॥
”१४ ॥
कामतन्त्रे तु ।“निसर्गषण्ढो बद्धश्च पक्षषण्डश्च कीलकः ।शापादिषण्ढस्तब्धश्च ईर्षकः सेव्यकस्तथा ॥
आक्षिप्तमोघबीजौ च शालीनोऽन्यापतिस्तथा ।मखेभगो वातरेताः कुम्भीकः पण्डनष्टकौ ॥
आसेव्यश्च सुगन्धी च षण्ढः क्लीवानि विंशतिः ॥
”२० ॥
तेषां लक्षणानि यथा, --“ध्वजादिरहितोत्पन्नो निसर्गषण्ढ उच्यते । १ ।गलिताण्डो भवेद्बद्धः २ पक्षान्तरितशक्तिमान् ॥
पक्षषण्ढः ३ कीलकस्तु यः क्लैव्यादात्मनः स्त्रियम्परेण सह संयोज्य पश्चात्तामेव सेवते ॥
४ ॥
शापादिषण्ढो गुर्व्वादिशापादेवाप्रहर्षणः । ५ ।सदा स्तम्भितरेतास्तु रतिस्तब्धः ६ स ईर्षकः ॥
दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यवाये यः प्रवर्त्तते । ७ ।बहुस्त्रीसेवनाज्जातविरसः सेव्यकः स्मृतः ॥
८ ॥
प्रत्यक्प्रवृत्तवीर्य्यो यो विसर्गसमये भवेत् ।आक्षिप्तबीजः स ज्ञेयो ९ मोघबीजस्तु सस्मृतः ॥
धृष्टस्त्रीसन्निधानादेर्य्यो भवेत् पतिध्वजः । १० ।अत्र शालीनलक्षणं पतितम् ॥
११ ॥
परस्यामेव यस्यास्तिपुंस्त्वं सोऽन्यापतिर्म्मतः १२वक्त्र एव तु यः कुर्य्यान्मैथुनं स मुखेभगः ॥
१३ ॥
वातरेता विसर्गे यो वातं लिङ्गेन मुञ्चति । १४कुम्भीकः स तु वो नार्य्याः पाणावेव प्रवर्त्तते ॥
१५ ॥
अविकारिध्वजः पण्डो १६ नष्टो रोगादशुक्रकः ।१७ ।शुक्रप्राण्यध्वजोच्छ्रायी आसेव्यः १८ ससुगन्धिकः ॥
यो योनिसेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम् । १०षण्ढः स्त्रीतुल्यवाक्चेष्टः स्त्रीधर्म्मा छिन्नलि-ङ्गकः ॥
” २० ॥
इति वाचस्पतिकृतस्मृतिरत्नावख्यामुद्वाह-रहस्यविकाशः ॥
तद्दर्शनस्पर्शनयोः प्रायश्चित्तंयथा, --“नालपेज्जनविद्विष्टान् वीरहीनां तथा स्त्रियम्देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञसत्रादिनिन्दकैः ॥
कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुद्धेतार्कावलोकनात् ।अवलोक्य तथोदक्यामन्त्यजं पतितं शवम् ॥
विधर्म्मिसूतिकाषण्ढविवस्त्रान्तावसायिनः ।मृतनिर्य्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये ॥
एतदेव हि कर्त्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः ।अभोज्यसूतिकाषण्ढमार्ज्जाराखूश्च कुक्कुटान् ॥
पतितापविद्धचाण्डालमृतहारांश्च धर्म्मवित् ।संस्पृश्य शुध्यते स्नानादुदक्याग्रामशूकरौ ॥
”इति मार्मार्कण्डेये सदाचाराध्यायः ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.