| YouTube Channel

षट्कर्म्मन् (SaTkarmman)

 
शब्दसागरः
English
षट्कर्म्मन्
m.
 (-र्म्मा)
1. A Brāhman.
2. An adept, (in the Tantras, &c.)
n.
(-र्म्म or pl. -र्म्माणि)
1. The six acts proper for a Brāhman, (collective-
ly, ) or teaching the Vedas, holy study, offering sacrifices, conduct-
ing them for others, giving, and accepting gifts.
2. Six acts allow-
able to a Brāhman for subsistence, or gleaning, accepting gifts, ask-
ing alms, agriculture, trade, and tending cattle, or according to
some lending money at interest.
3. The six acts taught in the
Tantras, or killing, infatuating, enthralling, expelling, exciting
animosity, and the stopping or privation of any faculty.
E.
 षष् six,
कर्म्मन् act or duty.
Yates
English
ष-ट्कर्म्मन् (र्म्मा) 5.
m.
 A brāhman
an
adept in the
Tantras.
n.
 (र्म्म) Six
duties of brāhmans
six acts al-
lowed to them
six arts taught
in the
Tantras.
Wilson
English
षट्कर्म्मन्
m.
 (-र्म्मा)
1 A Brahman.
2 An adept, (in the Tantras, &c.)
n.
 (-र्म्म or pl. र्म्माणि)
1 The six acts proper for a Brahman, (collectively, ) or teaching the
Vedas, holy study, offering sacrifices, conducting them for others, giving,
accepting gifts.
2 Six acts allowable to a Brahman for subsistence, or gleaning, accepting
gifts, asking alms, agriculture, trade, and tending cattle, or according to some
lending money at interest.
3 The six acts taught in the Tantras, or killing, infatuating,
enthralling, expelling, exciting animosity, and the stopping or privation of any
faculty.
E.
 षष् six, कर्म्मन् act or duty.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
षट्कर्म्मन्
न०
 षट्प्रकारं कर्म० । १ तन्त्रोक्तेषु शान्तिवशी-करणस्तम्भनविद्वेषोच्चाटनमारणरूपेषु षट्सु प्रयोगभेदेषुतानि च कर्माणि तन्त्रसाराद्युक्तानि उच्चाटनशब्दे१०६२ पृ० दृश्यानि । तत्रत्यभूतमण्डलानि च भूतमण्ड-लशब्दे ४६८५ । ८६ पृ० दृश्यानि । २ यजनयाजना-ध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहरूगेषु षट्सु विप्रकर्मसु च ।षट्कर्माणि यस्य । ३ यागादियुक्ते विप्रे
पु०
 । हठयोगाङ्गे ४षट्क्रियाभेदे यथोक्तं षेरण्डसं० १ अ० ।“धौतिर्वस्तिस्तथा नेतिर्नौलिकी त्राटकस्तथा । कपाल-भातिश्चैताति षट् कर्माणि समाचरेत् । अन्तर्धौतिर्दन्तधौतिर्हृद्धीतिर्मलशोधनम् । धौत्यश्चतुर्विधाः प्राक्ताघटं (वेह) कुर्वन्ति निर्मलम् । वातसारं वारिसारंवह्निसार बहिष्कृ म । घटस्य निर्मलार्थाय अन्तर्धौति-रुतुर्विधा” । “काकचञ्चुवदास्वेन पिबेद्वायुं शनैःशनैः । चालयेदुदरं पश्चाद्वर्त्मना रेचयेत् शनैः । वात-सारं परं गोप्यं देहनिर्मलकारकम् । सर्वरोगक्षयकरंदेहानलविवर्द्धकम् । आकण्ठं पूरयेद्वारि वक्त्रेण चपिवेत् शनैः । चालयेदुदरेशैव चोदराद्रेवयेदधः । वारि-मारं परं धोतं देहनिर्भलकारकम् । साधयेद् यः प्रय-त्नेन देवदेहं प्रपद्यते । नाभिग्रन्यिं मेरुपृष्ठं शतवारञ्चकारयेव । उदरामयजं त्यक्त्वां जठराग्निं विवर्द्धयेत् ।षह्निसारमिदं धौतं योगिनां योगासद्धिदम् । काकींमुद्रां साधवित्वा पूरयेतुदरं मरुत् । धारयेदर्द्धयामस्तुचालवेदधवर्त्मना । इदं धौतं परं गोप्यं न प्रकाश्यकदाचन । नाभिमग्नजले स्यित्वा शक्तिनाडीं विसर्जयेत् ।कराभ्यां क्षालयेन्नाडीं यावन्मलविसर्जवम् । तावत् प-क्षाल्य नाडीञ्च उदरे वेशयेत् पुनः । इदं प्रक्षालनं गोप्यंदेवानामगि दुर्लभम् । केवलं धौतिमात्रेण देवदेहोभवेत् ध्रुवम् । यामार्द्ध धारणात् शाक्तं यावन्न साध-येन्नरः । वहिष्कृतमहाधौति तावन्नैव न जायधे ।दन्तमूलं जिह्वामूलं रन्घ्रे च कर्णयुग्मयोः । कपाल-रन्धं पञ्चैते दन्तधोर्विधीयते” । “खाःदाण रसे-नाथ मृत्तिकाभिश्च शुद्धिभिः । मार्क्षयेद्दन्तमूलञ्च यावत्किल्विषमाहरेत् दन्तमूलं परं षौतिर्यो गनां योग-याधन । नित्यं कुर्य्यात् प्रभाते च दन्तरक्षाय योगवित् ।दन्तमूलं धारणादिकार्य्येषु योगिनां यतः । स्पपातःसप्रवक्ष्यामि जिह्वाशोधनकारणम् । जरामरणरोमादिनाशयत् दिर्घलम्बिका । तर्जनीमध्यमानामा अङ्गुकत्रययोगतः । वशयेद्गलमध्ये तु मार्जयेल्ल म्बकामलम् ।शनैः शनैर्मार्जयित्वा कफदोषं निवारयेत् । मार्जयेन्नवनी-तेन देहयेच्च पुनः पुनः । तदग्रं लौहयन्त्रेण घर्ष-यित्वा पुनः पुनः । नित्यं कुर्य्यात् प्रयत्नेन रवेरुदयके-ऽस्तके । एवं कृते तु नित्येऽवलम्बिका दार्घतां गता ।तर्जन्यङ्गुल्यकाग्रेण मार्जयेत् कर्णरन्घ्रयोः । नित्यमभ्यासयोगेन नादान्तरप्रकाशनम् । वृद्धाङ्गुष्ठेन दक्षेण मार्ज-येद्भालरन्घ्रकम् । एमभ्यासयोगेन कफदोषं निवारयेत्नाडी निर्मलतां याति दिव्यदृष्टिः प्रजायते । निद्रान्तेभोजनान्ते च दिवान्ते च दिने दिने । हृद्धौ तिं त्रिविधंकुर्य्यात् दण्डवज्जलवाससा । रम्भादण्डं हरिद्दण्डं वेत्र-द्दण्डन्तथैव च । हृन्मध्ये चालयित्वा तु पुनः प्रत्याहरेत्शनैः । कफपित्तं तथा क्लेदं रेचयेदूर्द्ध्ववर्त्मना ।दण्डवौतिविधानेन हृद्रोगं नाशयेत् ध्रुवम्” । हरि-द्दण्डं (वटझुरि) “भोजनान्ते षिबेद्वारि आकण्ठ-पूर्णितं सुधीः । ऊर्द्ध्वदृष्टिं कण कृत्वा तज्जस्रं वमयेत्पुनः । निव्यमयासयोगोऽयं कफपित्तं निवारयेत् ।चतुरङ्गलविस्तारं सूक्ष्मवस्त्रं शनैर्ग्रमेत् । पुनःप्रत्याहरेदेतत् प्रोच्यते धौतकर्मकम् । गुल्म्ज्वरप्लीह-कुष्ठं कफपित्तं विनश्यति । चारोग्यं बलपुष्टिश्च भवे-त्तस्य दिने दिने । अपानक्रूरतां तावन्मलं यावन्न शो-धयेत् । तस्मात् सर्वपयत्नेन मलशोधनमाचरत् । पीत-मूलस्य दण्डेन मध्यमाङ्गुलिनापि वा । यत्नेन क्षालयेद्गुह्यं वारिणा च पुनः पुनः । वारयेत् काष्ठकाठिन्यमामाजोर्णं निवारयेत् । कारणं कान्तिपुष्ट्योश्च दीपनंवह्निमण्डलम् । जलवस्तिः शुष्कवस्तिर्वस्ती च द्विविधौस्मृतौ । जलवस्तिं जले कुर्य्यात् शुष्कवस्तिं क्षितौसदा । नाभिपग्नजले पायुं न्यस्तनालोत्कटासनम् ।आकुञ्चनं प्रसारञ्च जकवस्ति समाचरेत् । प्रमेहञ्च गुदा-वर्त्तं क्रूरवायुं निवारयेत् । भवेत् स्वच्छन्ददेहश्चकामदेवसगो भयेत्” । न्यस्तनालोत्कटासनम् ऊरुद्वय हस्तंदत्त्वा शारङ्गवदुदरं कुर्य्यादित्यर्थः । “वस्तिं पश्चिमतानेनचालयित्वा शनैः शनैः । अश्विनीमुदूया पायुमाकु-ञ्चेच्च प्रसारयेत । एवमभ्यासयोगेन कोष्ठदाषो न विद्यते ।वर्द्धर्येत् जठराग्निञ्च आमवातं विनाशयेत् । वितस्ति-म सूक्ष्मसतं नासानारे प्रवेशयेत् । मुखन्निर्गमयेत्पश्चात् प्रोच्यते नेतिकर्मकम् । साधनान्नेतिकर्मणःखेचरीं सिद्धिमाप्नुयात् । कफदोषा विनश्यन्ति दिव्यदृष्टिश्चजायते । आमन्दवेगे तुन्दञ्च भ्रमयेदथ पार्श्वयोः ।सवरागान्निहन्तीह देहानलाववर्द्धनम्” । इति नौलि की“निमेषोन्मेषक त्यक्त्वा सूक्ष्मलक्ष्यं निरीक्षयेत् । यावदश्रुनिपतति त्राटक प्राव्यते युधैः । एवभम्यासयोगेन शा-म्भरी जायते ध्रुवम् । न जायते गेत्ररोगा दिव्यदृष्टिप्रदायकम् । सीत्कृत्य पीत्वा वक्त्रेण नासानालौर्वरोत्वयेत् ।व्युत्क्रमेण व्युतक्रमेण सीत्क्रमेण विशेषतः । भालभातित्रिधा कुर्य्यात् कफदोषं निवारयेत् । इडया पूरयेद्वायुंरेचेत् । पिङ्गलया पुनः । पिङ्गलया पूरयित्वा पुनश्चन्द्रेणरेचयेत् । पूरकं रचकं कृत्व वगेन न तु धारयेत् ।एवमभ्यासयोगन कफदोषं निवारयेत् । नासाभ्यां जलमाकृष्य वक्त्रेण रेचवेत् पुनः । पायं पाय प्रकुर्वश्चेत्श्लेष्मदाष निवारयेत् । न जायते वार्द्धकञ्च ज्वरी नैवप्रजायते” ।