| YouTube Channel

षट्कर्म्म (SaTkarmma)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
षट्कर्म्म, [न्]
क्ली,
 (षट्प्रकारं कर्म्म ।) षट्-प्रकारशान्त्यादिकर्म्म । यथा, शारदायाम् ।“अथाभिधास्ये तन्त्रेऽस्मिन् सम्यक् षट्कर्म्म-लक्षणम् ।सर्व्वतन्त्रानुसारेण प्रयोगः फलसिद्धिदः ॥
शान्तिवश्यस्तम्भनानि विद्वेषोच्चाटने ततः ।मारणान्तानि शंसन्ति षट्कर्म्माणि मनीषिणः ॥
रोगकृत्या ग्रहादीनां निराशः शान्तिरीरिता ।वश्यं जनानां सर्व्वेषां विधेयत्वमुदीरितम् ॥
प्रवृत्तिरोधः सर्व्वेषां स्तम्भनं तदुदाहृतम् ।स्निंग्धानां क्लेशजननं मिथोविद्वेषणं मतम् ॥
उच्चाटनं स्वदेशादेर्भ्रंशनं परिकीर्त्तितम् ।प्राणिनां प्राणहरणं मारणं तदुदाहृतम् ॥
स्वदेवतादिक्कालादोन् ज्ञात्वा कर्म्माणि साधयेत्रतिर्वाणी रमा ज्येष्ठा दुर्गा काली यथाक्रमम् ।षट्कर्म्मदेवताः प्रोक्ताः कर्म्मादौ ताः प्रपूजयेत् ॥
ईशचन्द्रेन्द्रनिरृतिवाय्वग्नीनान्दिशो मताः ।सूर्य्योदयं समारभ्य घटिकादशकं क्रमात् ॥
ऋतवः स्युर्व्वसन्ताद्याः अहोरात्रं दिने दिने ।वसन्तग्रीष्मवर्षाख्यशरद्धेमन्तशैशिराः ॥
”यद्वा, --“अर्द्धरात्रं शरत्कालो हेमन्तश्च प्रभातकः ।पूर्व्वाह्णश्च वसन्तः स्यात् मध्याह्नो ग्रीष्म एव च ॥
प्रावृडरूपोऽपराह्णः स्यात् प्रदोषः शिशिरःस्मृतः ॥
”अथवा, --“ऊषोयोगे च हेमन्तः प्रभाते शिशिरागमः ।प्रहरार्द्धे वसन्तः स्यात् ग्रीष्मो मध्यन्दिनागमे ।तुर्य्ययामे च वर्षाख्यः शरदस्तं गते रवौ ॥
” * ॥
अथ कालनियमः ।“हेमन्तः शान्तिके प्रोक्तो वसन्तो वश्यकर्म्मणि ।शिशिरं स्तम्भने प्रोक्तो विद्वेषे ग्रीष्म एव च ।प्रावृडुच्चाटने ज्ञेया शरन्मारणकर्म्मणि ॥
” * ॥
अथ तिथिनियमः ।“ग्रञ्चमो च द्वितीया च तृतीया सप्तमी तथा ।बुधेज्यबारसंयुक्ता विज्ञेया द्वेषकर्म्मणि ॥
कृष्णा चतुर्द्दशी तद्वदष्टमी मन्दवारकाः ।उच्चाटने तिथिः शस्ता प्रदोषे च विशेषतः ॥
चतुर्द्दश्यष्टमी कृष्णा अमावास्या तथैव च ।मन्दभौमदिनोपेता शस्ता मारणकर्म्मणि ॥
बुधचन्द्रदिनोपेता पञ्चमी दशमी तथा ।पौर्णमासी तु विज्ञेया तिथिः स्तम्भनकर्म्मणि ॥
शुभग्रहोदये कुर्य्यात् शुभानि च शुभोदये ।रौद्रकर्म्माणि रिक्तार्के मृत्युयोगे च मारणम् ॥
*जपेत् पूर्व्वमुखो वश्ये दक्षिणञ्चाभिचारके ।पश्चिमे स्तम्मनं विद्यात् उत्तरे शान्तिकं भवेत् ॥
आकर्षणमथाग्नेये नैरृते मारणं तथा ।उच्चाटनन्तु वायव्ये ऐशान्यां मोक्षदायकम् ॥
* ॥
अथाभिचारे कार्य्या च दक्षिणाप्लवना मही ।वसनं लोहितं प्रोक्तं उष्णीषं लोहितं स्मृतम् ॥
भूषणं लौहद्रव्येण वामेन पूजनादिकम् ।नरस्नायुविशेषेण मारणे रज्जुरीरितामृतस्य युद्धशून्यस्य दन्तस्य गर्द्दभस्य वा ।कृत्वाक्षमालां जप्तव्यं शत्रूणां वधमिच्छता ॥
भग्नेभदन्तमणिभिर्जपेदाकर्षकर्म्मणि ।साध्यकेशसूत्रप्रोतस्तुरङ्गदशदनोद्भवैः ।अक्षमालां समालोक्य विद्वेषोच्चाटने जपेत् ॥
*पद्माक्षं स्वस्तिकं भूयो विकटं कुक्कुटं पुनः ।वज्रं भद्रकमित्याहुरासनानि मनीषिणः ॥
पद्मासनन्तु संयोज्य जानूर्वोरन्तरे करौ ।निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थं कुक्कुटासनम् ॥
अन्यानि वक्तव्यानि ॥
* ॥
“षण्मुद्राः क्रमतो ज्ञेयाः पद्मपाशगदाह्वयाः ।मुषलाशनिखङ्गाख्याः शान्तिकादिषु कर्म्मसु ॥
जलं शान्तिविधौ शस्तं वश्ये वह्निरुदीरितः ।स्तम्भने पृथिवी शस्ता विद्वेषे व्योम कोर्त्तितम् ॥
उच्चाटने स्मृतो वायुर्भूयोऽग्निर्न्मारणे स्मृतः ।तत्तद्भूतोदये सम्यक् तत्तन्मण्डलसंयुतम् ।तत्तत् कर्म्म विधातव्यं मन्त्रिणा निश्चितात्मना ॥
*शीतांशुसलिलक्षौणीव्योमवायुहविर्भुजाम् ।वर्णः स्युर्म्मन्त्रबीजानि षट्कर्म्मसु यथाक्रमम् ॥
ग्रन्थनञ्च विदर्भश्च संपुटो रोधनं तथा ।योगः पल्लव इत्येते विन्यास्याः षट्सु कर्म्मसु ॥
मन्त्रार्णान्तरितान् कुर्य्यात् साध्यवर्णान् यथा-व्रिधि ।ग्रन्थतं तद्विजानीयात् प्रशस्तं शान्तिकर्म्मणि ॥
मन्त्राणद्वयमध्यस्तं साध्यानामाक्षरं लिखेत् ॥
विदर्भ एष विज्ञेयो मन्त्रिभिर्व्वश्यकर्म्मणि ॥
आदायन्ते च मन्त्रः स्यान्नाम्नासौ संपुटः स्मृतः ।एष स्यात् स्तम्भने शस्त इत्युक्तो मन्त्रवेदिभिः ॥
नाम्न आद्यन्तमध्येषु मन्त्रः स्याद्रोधनं मतम् ।विद्वेषणविधानेषु प्रशस्तमिदमीरितम् ॥
मन्त्रस्यान्ते भवेन्नामयोगः प्रोच्चाटने मतः ।अन्ते नाम्नो भवेन्मन्त्रः पल्लवो मारणे मतः ॥
सितरक्तपोतमिश्रकृष्णधूम्राः प्रकीर्त्तिताः ।वर्णतो मन्त्रसंप्रोक्ता देवताः षट्सु कर्म्मसु ॥
* ॥
मन्त्राणां लिखनद्रव्यं चन्दनं रोचनं निशा ।गृहधूमचिताङ्गारौ मारणेऽष्ट विषाणि च ॥
श्येनाग्निलोलपित्तानि धुस्तूरकरसस्ततः ।गृहधूमस्त्रिकटुकं विषाष्टकमितीरितम् ॥
देवताकालमुद्रादीन् सम्यक् ज्ञात्वा विचक्षणः ।षट्कर्म्माणि प्रयुञ्जीत यथोक्तफलसिद्धये ॥
* ॥
उच्चाटने वषट् प्रोक्तं हूँ फडन्तश्च मारणे ।स्तन्भने च नमः प्रोक्तं स्वाहा शान्तिकपौष्टिके ॥
होमतर्पणयोः स्वाहा न्यासपूजनयोर्न्नमः ।मन्त्रान्ते योजयेन्मन्त्री जपकाले यथास्थिति ॥
”अस्यार्थः एतानि तत्तत्कर्म्मणि जपकालेमन्त्रान्ते योजयित्वा मन्त्रं जपेत् । होमादिषुनायं नियमः । होम इति कश्चित् तन्न ।“अग्निकार्य्ये जपेत् स्वाहा नमः सर्व्वत्र चार्च्चनेशान्तिपुष्टिवशद्वेषाकर्षोच्चाटनमारणे ॥
स्वाहा-स्वधा-वषट्-हूञ्च वौषट् फट् योजयेत्क्रमात् ।वश्याकर्षणसन्तापज्वरे स्वाहा प्रकीर्त्तिता ॥
क्रोधोपशमने शान्तौ प्रीतौ योज्यं नमो बुधैः ।वौषट् सम्मोहनोद्दीपपुष्टिमृत्युञ्जयेषु च ॥
हूङ्कारं प्रीतिनाशे च मारणे च्छेदने तथा ।उच्चाटने च विद्वेषे वषट् पङ्गुकृतौ वषट् ।मन्त्रोद्दीपनकार्य्येषु लाभालाभे वषट् स्मृतः ॥
”इति विशेषवचनाद्धोमे नायं विधिः ॥
* ॥
शान्तिकादौ मन्त्रलिखनपत्रादिनियमस्तत्र एव“शान्तिके राजतं ताम्रं भूर्ज्जपत्रञ्च वश्यके ।सर्व्वकार्य्यैषु सौवर्णं क्रूरे स्यात् प्रेतकर्पटम् ॥
त्रिगन्धं शान्तिके प्रोक्तं पञ्चगन्धन्तु वश्यके ।सर्व्वकार्य्येऽष्टगन्धः स्यात् क्रूरे चाष्टविषाणि चशान्तिके लेखनी दूर्व्वा वश्यादौ शिखि-पुच्छिका ॥
हेम्रा सर्व्वाणि कार्य्याणि क्रूरे स्यात् काक-पुच्छिका ॥
गृहेषु शान्तिकर्म्म स्यात् वश्यञ्च चण्डिकागृहेदेवालये च सर्व्वाणि श्मशाने क्रूरकर्म्म च ॥
” * ॥
अथ भूतानामुदयः ।“दण्डाकारा गतिर्भूमेः पुटयोरुभयोरपि ।तोयस्य पावकस्योर्द्धे गतिस्तिर्य्यक् नभस्वतः ॥
गतिर्व्योम्नो भवेन्मध्ये मूतानामुदयः स्मृतः ।धरणेरुदये कुर्य्यात् स्तम्भनं वश्यमात्मवित् ॥
शान्तिकं पौष्टिकं कर्म्म तोयस्य समये वसोः ।मारणादीनि मरुतो विपक्षोच्चाटनादिके ।क्ष्वेडादिनाशने शस्तमुदये च विहायसः ॥
” * ॥
अथ भूतानां मण्डलानि ।“वृत्तंदिवस्तत् षड्बिन्दुलाञ्छितं मातरिश्वनःत्रिकोणं स्वस्तिकोपेतं वह्नेरर्द्धेन्दुसंयुतम् ॥
अम्भोजसन्भसो भूमेश्चतुरस्रं सवज्रकम् ।तत्तद्भूतसमाभानि मण्डलानि विदुर्बुधाः ॥
वर्णैः स्वे रञ्जितान्याहुः स्वस्वनामावृतान्यपि ।स्वयं वियत् मरुत् कृष्णो रक्तोऽग्निविषदं पयः ॥
”पीडाभूतादिप्रयोगानन्तरं कुलार्णवे ।“एकलक्षं जपेन्मन्त्रं ध्यानन्याससमन्वितम् ।प्रयोगदोषशान्त्यर्थमात्मरक्षार्थकारणम्न चेत् फलञ्च नाप्नोति देवताशापमाप्नुयात् ॥
”यत्तु ।“न शस्तं मारणं कर्म्म कुर्य्याच्चेदयुतं जपेत् ।”तत् प्रायश्चित्तपरम् । इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
योगाङ्गषट्प्रकारक्रिया । तद्यथा, --“धौतिर्वस्तिस्तथा नेतिर्नौलिकी त्राटकस्तथा ।कपालभातिश्चैतानि षटकर्म्माणि समाचरेत् ॥
अन्तधौतिर्द्दन्तर्धौतिहृ द्धौतिर्मलशोधनम् ।धौत्यश्चतुर्विधाः प्रोक्ता घटं कुर्व्वन्ति निर्म्म-लम् ॥
वातसारं वारिसारं वह्रिसारं बहिष्कृतम् ।घटस्य निर्म्मलार्थाय अन्तर्धौतिश्चतुर्विधा ॥
” * ॥
प्रयोगः ।“काकचञ्चुवदास्येन पिबेद्वायुं शनैः शनैः ।चालयेदुदरं पश्चाद्वर्त्मना रेचयेत् शनैः ॥
वातसारं परं गोप्यं देहनिर्म्मलकारकम् ।सर्व्वरोगक्षयकरं देहानलविवर्द्धकम् ॥
१ ॥
आकण्ठं पुरयेद्वारि वक्त्रेण च पिबेत् शनैः ।चालयेदुदरेणैव चोदराद्रेचयेदधः ॥
वारिसारं परं धौतं देहनिर्म्मलकारकम् ।साधयेद्यः प्रयत्नेन देवदेहं प्रपद्यते ॥
२ ॥
नाभिग्रन्थिं मेरुपृष्ठं शतवारञ्च कारयेत् ।उदरामयजां त्यक्त्वा जठराग्निं विवर्द्धयेत् ।वह्निसारमिदं धौतं योगिनां योगसिद्धिदम् ॥
३ ॥
काकीमुद्रां साधयित्वा पुरयेदुदरं मरुत् ।धारयेदर्द्धयामन्तु चालयेदधवर्त्मना ॥
इदं धौतं परं गोप्यं न प्रकाश्यं कदाचन ।नाभिमग्नजले स्थित्वा शक्तिनाडीं विसर्ज्जयेत् ॥
कराभ्यां क्षालयेन्नाडीं यावन्मलविसर्ज्जनम् ।तावत् प्रक्षाल्य नाडीञ्च उदरे वेशयेत् पुनः ॥
इदं प्रक्षालनं गोप्यं देवानामपि दुर्ल्लभम् ।केवलं धौतिमात्रेण देवदेहो भवेत् ध्रुवम् ॥
यामार्द्धधारणात् शक्तिं यावन्न साधयेन्नरः ।वहिष्कृतमहद्धौतिस्तावन्नैव न जायते ॥
४ ॥
दन्तमूलं जिह्वामूलं रन्ध्रे च कर्णयुग्भयोः ।कपालरन्ध्रं पञ्चैते दन्तधौतिर्विधीयते । ॥
*” ॥
प्रयोगः“खादिरेण रसेनाथ मृत्तिकाभिश्च शुद्धिभिः ।मार्ज्जयेद्दन्तमूलञ्च यावत् किल्विषमाहरेत् ॥
दन्तमूलं परं धौतिर्योगिनां योगसाधने ।नित्यं कुर्य्यात् प्रभाते च दन्तरक्षाय योगवित् ॥
दन्तमूलं धारणादिकार्य्येषु योगिनां यतः । १ ।अथातः संप्रवक्ष्यामि जिह्वाशोधनकारणम् ॥
जरामरणरोगादि नाशयेत् दीर्घलम्बिका ।तर्ज्जनी मध्यमानामा अङ्गुलित्रययोगतः ॥
वेशयेद्गलमध्ये तु मार्ज्जयेल्लम्बिकामलम् ।शनैः शनैर्म्मार्ज्जयित्वा कफदोषं निवारयेत् ॥
मार्ज्जयेन्नवनीतेन दोहयेच्च पुनः पुनः ।तदग्रं लोहयन्त्रेण घर्षयित्वा पुनः पुनः ॥
नित्यं कुर्य्यात् प्रयत्नेन रवेरुदयकेऽस्तके ।एवं कृते तु नित्ये च लम्बिका दीर्घतां गता ॥
२तर्ज्जन्यङ्गुल्यकाग्रेण मार्ज्जयेत् कर्णरन्ध्रयोः ।नित्यमभ्यासयोगेन नादान्तरप्रकाशनम् ॥
३ ॥
४ ॥
वृद्धाङ्गुष्ठेन दक्षेण मार्ज्जयेद्भालरन्ध्रकम् ।एवमभ्यासयोगेन कफदोषं निवारयेत् ॥
नाडीनिर्म्मलतां याति दिव्यदृष्टिः प्रजायते ।निद्रान्ते भोजनान्ते च दिवान्ते च दिने दिने ॥
५हृद्धौतिं त्रिविधां कुर्य्यात् दण्डवज्जलवाससा ।रम्भादण्डं हरिद्दण्डं वेत्रदण्डन्तथैव च ॥
हृमध्ये चालयित्वा तु पुनः प्रत्याहरेत् शनैः ।कफपित्तं तथा क्लेदं रेचयेदूर्द्धवर्त्मना ।दण्डधौतिविधानेन हृद्रोगं नाशयेत् ध्रुवम् ॥
”हरिद्दण्डं वटझुरि ॥
१ ॥
“भोजनान्ते पिबेद्वारि आकण्ठं पूर्णितं सुधीः ।ऊर्द्ध्वदृष्टिं क्षणं कृत्वा तज्जलं वमयेत् पुनः ।नित्यमभ्यासयोगोऽयं कफपित्तं निवारयेत् ॥
२चतुरङ्गुलविस्तारं सूक्ष्मवस्त्रं शनैर्ग्रसेत् ।पुनः प्रत्याहरेदेतत् प्रोच्यते धौतकर्म्मकम् ॥
गुल्मज्वरप्लीहकुष्ठं कफपित्तं विनश्यति ।आरोग्यं बलपुष्टिश्च भवेत्तस्य दिने दिने ॥
३ ॥
अपानक्रूरतां तावन्मलं यावन्न शोधयेत् ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन मलशोधनमाचरेत् ॥
पीतमूलस्य दण्डेन मध्यमाङ्गुलिनापि वा ।यत्नेन क्षालयेद्गुह्यं वारिणा च पुनः पुनः ॥
वारयेत् कोष्ठकाठिन्यमामाजीर्णं निवारयेत् ।कारणं कान्तिपुष्ट्योश्च दीपनं वह्निमण्डलम् ॥
* ॥
जलवस्तिः शुष्कवस्तिर्वस्ती च द्विविधौ स्मृतौ ।जलवस्तिं जले कुर्य्यात् शुष्कवस्तिं क्षितौ सदा ॥
नाभिमग्नजले पायुं न्यस्तनालोत्कटासनम् ।आकुञ्चनं प्रकाशञ्च जलवस्तिं समाचरेत् ॥
प्रमेहञ्च गुदावर्त्तं क्रूरवायुं निवारयेत् ।भवेत् स्वच्छन्ददेहश्च कामदेवसमो भवेत् ॥
”न्यस्तनालोत्कटासनं ऊरुद्वये हस्त दत्त्वाशारङ्गवदुदरं कुर्य्यादित्यर्थः । १ ।“वस्तिं पश्चिमतानेन चालयित्वा शनैः शनैः ।अश्विनीमुद्रया पायुं आकुञ्चयेत् प्रकाशयेत् ॥
एवमभ्यासयोगेन कोष्ठदोषो न विद्यते ।विवर्द्धयेत् जाठराग्निं आमवातं विनाशयेत् ॥
२वितस्तिमानं सूक्ष्मसूत्रं नाशानाले प्रवेशयेत् ।मुखान्निर्ममयेत् पश्चात् प्रोच्यते नेतिकर्म्मकम् ॥
साधनान्नेतिकर्म्मापि खेचरीसिद्धिमाप्नुयात् ।कफदोषा विनश्यन्ति दिव्यदृष्टिश्च जायते ॥
* ॥
अमन्दवेगे तुन्दञ्च भ्रामयेदुभपार्श्वयोः ।सर्व्वरोगान्निहन्तीह देहानलविवर्द्धनम् ॥
”इति नौलिकी ॥
* ॥
“निमेषोन्मेषकं त्यक्त्वा सूक्ष्मलक्ष्यं निरीक्षयेत् ।यावदश्रु निपतति त्राटकं प्रोच्यते बुधैः ॥
एवमभ्यासयोगेन शाम्भवी जायते ध्रुवम् ।न जायते नेत्ररोगो दिव्यदृष्टिप्रदायकम् ॥
* ॥
सीत्कृत्य पीत्वा वक्त्रेण नासानालैर्विरेचयेत् ।व्युत्क्रमेण व्युत्क्रमेण सीत्क्रमेण विशेषतः ॥
भालभातिं त्रिधा कुर्य्यात् कफदोषं निवारयेत् ॥
ईडया पूरयेद्वायुं रेचयेत् पिङ्गलया पुनः ।पिङ्गलया पूरयित्वा पुनश्चन्द्रेण रेचयेत् ॥
पूरकं रेचकं कृत्वा वेगेन न तु धारयेत् ।एवमभ्यासयोगेन कफदोषं निवारयेत् ॥
* ॥
नासाभ्यां जलमाकृष्य वक्त्रेण रेचयेत् पुनः ।पायं पायं प्रकुर्व्वंश्चेत् श्लेष्मदोषं निवारयेत् ॥
न जायते वार्द्धकञ्च ज्वरी नैव प्रजायते ॥
”इति घेरण्डसंहितायां षट्कर्म्मशोधनं प्रथमो-ऽध्यायः ॥