| YouTube Channel

ष (Sa)

 
शब्दसागरः
English
ष The thirty-first consonant of the Nāgari alphabet, and second
sibilant, corresponding to Sh, pronounced in some schools Kh:
this letter is usually the first element of the roots, the derivatives
of which commence with स ।
ष
mfn.
 (-षः-षा-षं) Best, excellent.
m.
 (-षः)
1. A learned man, a teacher.
2. A nipple.
3. Loss, destruction.
4. Rest, remainder.
5. Loss of
knowledge, previously acquired.
6. Eternal happiness, final eman-
cipation.
7. Heaven, paradise.
8. Sleep.
9. End, term.
10. Hair.
n.
 (-षं)
1. The embryo.
2. Patience, endurance.
E.
 षो to destroy,
&c.,
aff.
 कं or ड and the consonant unchanged, &c.
Capeller Eng
English
ष (—°) = षष्.
Yates
English
ष
Sh, the second letter of the sibi-
lant class.
ष (षः) 1.
m.
 A learned man
nip-
ple
loss
remainder
final
bliss
sleep
end.
n.
 Embryo
patience.
a. Excellent.
Wilson
English
ष The thirty-first consonant of the Nāgarī alphabet, and second
sibilant, corresponding to Sh, pronounced in some schools Kh: this
letter is usually the first element of the roots, the derivatives of which
commence with स.
ष
mfn.
 (षः-षा-षं) Best, excellent.
m.
 (षः)
1 A learned man, a teacher.
2 A nipple.
3 Loss, destruction.
4 Rest, remainder.
5 Loss of knowledge previously acquired.
6 Eternal happiness, final emancipation.
7 Heaven, paradise.
8 Sleep.
9 End, term.
n.
 (-षं)
1 The embryo.
2 Patience, endurance.
E.
 षो to destroy, &c.,
aff.
 क or ड and the consonant unchanged,
&c.
Apte
English
ष [ṣ],
a.
 Best, excellent.
Wise, learned.
षः Loss, destruction.
End.
Rest, remainder.
Final emancipation.
Loss of knowledge.
Heaven.
Sleep.
A learned man.
A teat or nipple.
Hair.
Delivery (गर्भविमोचन). ˚रथः an epithet of Brahman. -पर्णाशः white basil.-पाटला the white trumpetflower. -पिङ्गः a lion.
पिङ्गलः a lion.
an elephant of Śiva. -भानुः the moon. -भिक्षुः a kind of white-robed mendicant
श्वेत- भिक्षुस्तपस्विनाम् (धूर्तः)
Pt.*
 3.76. -मरिचम् white pepper.
मालः a cloud.
smoke. -रक्त
a.
 pale-red, rosy. (-क्तः) the pink or rosy colour. -रञ्जनम् lead. -रथः the planet Venus. -रसः butter-milk and water mixed in equal parts. -रोचिस्
m.
 the moon. -रोहितः an epithet of Garuḍa. -वल्कलः the glomerous fig-tree.-वाजिन्
m.
camphor.
वाराहः a particular Kalpa.
the first day in the month of Brahmā. -वासस्
m.
 an ascetic wearing white garments. -वाह्
m.
 an epithet of Indra.
वाहः an epithet of Arjuna.
of Indra.
वाहनः an epithet of Arjuna.
a marine monster (मकर). -वाहिन्
m.
 an epithet of Arjuna. -शुङ्गः, -शृङ्गः barley.
हयः a horse of Indra.
N.
 of Indra. -हस्तिन्
m.
 Airāvata, Indra's elephant.
Apte 1890
English
ष a. 1 Best, excellent.
2 Wise, learned.
षः 1 Loss, destruction.
2 End.
3 Rest, remainder.
4 Final emancipation.
5 Loss of knowledge.
6 Heaven.
7 Sleep.
8 A learned man.
9 A teat or nipple.
10 Hair.
11 Delivery ( गर्मविमोचन).
Monier Williams Cologne
English
1. ष the second of the three sibilants (it belongs to the cerebral class, and is sometimes substituted for स्, and more rarely for श्, and occasionally interchangeable with ख्
in sound it corresponds to sh in the English word shun
many roots which begin with स् are written in the Dhātu-pāṭha with ष्, prob. to show that their initial स् is liable to be cerebralized after certain prepositions).
2. ष
mfn.
 (only
L.
for 3. ष See below) best, excellent
wise, learned
ष
m.
 loss, destruction
loss of knowledge
end, term
rest, remainder
eternal happiness, final emancipation
heaven, paradise
sleep
a learned man, teacher
a nipple
=
 कच
=
 मानव
=
 सर्व
=
 गर्भविमोचन
ष
n.
 the embryo
(accord. to some) patience, endurance.
3. ष
mfn.
=
 षष् ifc. (in पञ्च-ष, q.v.)
Monier Williams 1872
English
ष 1. ष, the thirty-first consonant of the
Nāgarī alphabet and second of the three sibilants
it
belongs to the cerebral class, and in sound corresponds
to sh in the English word shun. (Many roots which
begin with the dental स् are written in native gram-
mars and in the Dhātu-pāṭha with ष्, to show that
the dental स् is liable to be cerebralized after certain
prepositions.)
—ष-कार, अस्, m. the letter or sound
ष.
—ष-त्व, अम्, n. the state of the letter ष,
the cerebral sibilant, the substitution of ष् for स्।
—षत्व-णत्व, अम्, n. the substitution of ष् for
स् and of ण् for न् in grammatical derivatives.
ष 2. ष, अस्, आ, अम्, best, excellent
wise,
learned
(अस्), m. loss, destruction
loss of know-
ledge
end, term
rest, remainder
eternal happi-
ness, final emancipation, (in some of the preceding
senses said to be fr. rt. सो)
heaven, paradise
sleep
a learned man, teacher
a nipple
(according to
Śabda-k.) = कच
= मानव
= सर्व
= गर्भ-
विमोचन [cf. षू]
(अम्), n. the embryo
patience,
endurance (according to some).
3. ष at the end of a comp. = षष् (e. g. पञ्च-
ष, q. v.).
Macdonell
English
ष ṣa = षष् Ṣaṣ in pañca-ṣa.
Benfey
English
ऽष -ष, see पञ्चष।
Apte Hindi
Hindi
ष
वि* -
ष
वि* - "सो + क, पृषो* षत्वम्"
"सर्वोत्तम, सर्वोत्कृष्ट"
षः
पुं*
 - -
"हानि, विनाश"
षः
पुं*
 - -
अन्त
षः
पुं*
 - -
"शेष, अवशिष्ट"
षः
पुं*
 - -
मोक्ष
L R Vaidya
English
za {% m. %} 1. Loss, destruction
2. remainder
3. final beatitude.
Abhyankara Grammar
English
ष (1) consonant ष् , the vowel अ be- ing added for facility of pronunci- ation
(2) compound-ending अ, sub- stituted for the final of the word मूर्धन् at the end of a Bahuvrihi compound when the word मूर्धन् is preceded by द्वि or त्रि e. g. द्विमूर्धः, त्रिमूर्धः cf. द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः P. V. 4.115 (3) a technical term for तत्पुरुषसमास in the Jainendra Vyakarana.
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
ष, सदार
शुश्चन्द्रे षः सदारः स्यात् तथेष्टे प्रसवे तु षूः ।
verse 1.1.1.43
page 0122
पुराणम्
English
ष / ṢA ({#za#}). Ṣa means noble, sublime. (agni purāṇa, Chapter 348).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ष, मूद्ध न्यषकारः । स तु एकपञ्चाशद्वर्णान्तर्गत-सप्तचत्वारिंशद्वर्णः । चतुस्त्रिंशद्व्यञ्जनान्त-र्गतैकत्रिंशत्तमव्यञ्जनञ्च । अस्योच्चारणस्थानंमूर्द्धा । इति व्याकरणम् ॥
(यथा, शिक्षा-याम् । १७ ।स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरसा दन्त्या लूतुलसाःस्मृताः ॥
”)तत्पर्य्यायः ।“षः श्वेतो १ वासुदेवश्च २पीता ३ प्राज्ञा ४ विनायकः ५ ।परमेष्ठी ६ वामबाहुः ७श्रेष्ठो ८ गर्भविमोचनः ९ ॥
लम्बोदरो १० यमौजेशः ११कामधुक् १२ कामधूमकः १३ ।सुश्रीः १४ उश्ना १५ वृषो १६ लज्जा १७मरुद्भक्ष्यः १८ प्रियः १९ शिवः २० ॥
सूर्य्यात्मा २१ जठरः २२ कोषो २३मत्ता २४ वक्षो २५ विदारिणी २६ ।कलकण्ठो २७ मध्यभिन्ना २८युद्धात्मा २९ मलपूः ३० शिरः ३१ ॥
”इति तन्त्रम् ॥
* ॥
अपि च ।“षकारः श्वेत आख्यातो मूर्द्धन्यो वृषसंज्ञकः ।पित्तं शिक्तिश्च माया च महायोनिः स्वबिन्दु-मत् ॥
”इति मन्त्राभिधानम् ॥
अस्य स्वरूपं यथा, --“षकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! अष्टकोणमयं सदा ।रक्तचन्द्रप्रतीकाशं स्वयं परमकुण्डली ॥
चतुर्वर्गमयं वर्णं सुधानिर्म्मितविग्रहम् ।पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ॥
रजःसत्त्वतमोयुक्तं त्रिशक्तिसहितं सदा ।त्रिबिन्दुसहितं वर्णं आत्मादितत्त्वसंयुतम् ॥
सर्व्वदेवमयं वर्णं हृदि भावय पार्व्वति ॥
”इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
अस्य लेखनप्रकारो यथा, --“चतुष्कोणात्मिका रेखा वामदक्षिणतः क्रमात्वह्नीन्द्रविष्णवस्तासु तिष्ठन्ति क्रमतः सदा ॥
ऊर्द्ध्वमात्रा शक्तिरूपा महालक्ष्मीसमा स्मृता ।मात्रा मध्यगता या तु वाग्देवी सा परास्मृता ॥
”अस्य ध्यानं यथा, --“चतुर्भुजां चकोराक्षीं चारुचन्दनचर्च्चिताम् ।शुक्लवर्णां त्रिनयनां वरदाञ्च शुचिस्मिताम् ॥
रत्नालङ्कारभूषाठ्यां श्वेतमाल्योपशोभिताम् ।देववृन्दैरभिवन्द्यां सेवितां मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥
एवं ध्यात्वा षकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥
इति च वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
(धात्वनुबन्धविशेषः । यथा, कविकल्पद्रुमे ।“शिः कुटादिः षः कृदङ्वान् क्षो जक्षादी रवैदिकः ॥
”“आख्यातिकस्याङोऽप्राप्त्यर्थं कृदिति विशे-षणम् । स्वमते तूभयत्र ङ एव । डु ञौ ष पचपाके । भीषिचिन्तीति पचा ।” इति तट्टीका ॥
)
षः,
पुं,
 कचः । इति मेदिनी ॥
मानवः । सर्व्वः ।श्रेष्ठः । गर्भविमोचनः । इति कश्चिदेकाक्षर-कोषः ॥
षः, त्रि, विज्ञः । श्रेष्ठः । इति मेदिनी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ष
पु०
 षो--क पृषो० षत्वम् । १ केशे मेदि० २ गर्भविमोचने मानयेच ३ सर्वे ४ श्रेष्ठे एकाक्षरकोषः । ५ विज्ञे च
त्रि०
 मेदि० ।
Capeller
German
ष (—°)= षस्.
Burnouf
French
ष ष 45ᵉ lettre et 2ᵉ sifflante de l'alphabet
sanscrit
elle procède de श श et de स स, qu'elle
remplace souvent après les voyelles इ et उ et après les
diphthongues qui en dérivent. Elle répond, dans les langues
âryennes, aux mêmes lettres que श श et स स।
ष ष
m.
 (शम्) arrêt, repos
repos éternel, paradis
fin, terme
destruction.
(शी) repos, sommeil.
(शास्)
homme instruit, pandit. -- N. (शम्) patience.
Embryon. -- A.
excellent.