| YouTube Channel

श्वित्रं (zvitraM)

 
Apte 1890
English
श्वित्रं [श्वित्-रक्] 1 White leprosy.
2 A leprous spot (on the skin)
तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथंचन । स्याद्वपुः सुंदरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगं Kāv. 1. 7.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
श्वित्रं,
क्ली,
 (श्वेतते इति । श्वित शौक्ल्ये +“स्फायितञ्चिवञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इतिरक् ।) श्वेतकुष्ठम् । तत्पर्य्यायः । कुष्ठम् २ ।वत्यमरः ॥
श्वेतम् ३ श्वेत्रम् । इति तट्टीका ॥
(यथा, भागवते । ७ । १ । १८ ।“शपतोरसकृद्विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् ।श्विनं न जातं जिहायां नान्धं विविशतुस्तमः ॥
”)अथ त्वगृष्टिसाम्यात् कुष्ठभेदत्वच्चात्रैव श्वित्र-माह ।“कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासञ्चारुणं भवेत् ।निर्द्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ॥
”कुष्ठैकसम्भवं कुष्ठोन सह एकस्तुल्यः सम्भवोनिदानं यस्य तत् । श्वित्रस्य भेदानाह ।किलासं चारुणं भवेत् । श्वित्रमेव रक्तमांसा-श्रयात् किलासमरुणं भवेत् इत्यन्वयः । ननुकुष्ठस्य श्वित्रस्य को भेदः इत्यत आह । निर्दिष्ट-मपरिस्रावीति । श्वित्रमपरिस्रावि भवतिकुष्ठन्तु स्रावि अथच त्रिधातूद्भवसंश्रयमितित्रयो धातवो वातपित्तकफास्तेभ्यः पृथग्भूतेभ्यउद्भवो यस्य तत् । अथ च त्रयो धातवो रक्त-मांसमेदांसि संश्रयोऽधिष्ठानं यस्य तत् । कुष्ठंसान्निपातिकं सर्व्वधातुगतञ्च भवति इतिभेदः ॥
दोषभेदेन लक्षणभेदमाह ।“वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् ।सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छेतं घनं गुरु ॥
सकण्डूकं क्रमात् रक्तं मांसमेदः स चादिशेत् ।वर्णेनैवेदमुभयं कष्टं तच्चोत्तरोत्तरम् ॥
”अरुणमीषल्लोहितम् । कमलपत्रवत् इत्यनेनमध्ये श्वेतभन्ते लोहितं बोधयति ।“घनं पुष्टं क्रमाद्रक्तं मांसमेदासु चादिशेत् ।”तथा च चरकः ।“अरुणं रक्तगे वाते ताम्रं पित्ते पलङ्गते ।श्वेतं श्लेष्मणि मेदःस्थे श्वित्रं कुष्ठं परं परम् ॥
”इति ॥
उभयं द्विविधमपि श्वित्रं वर्णेन ईदृगेव । अरुणंताम्रं श्वेतञ्च दोषभेदात् । द्विविधं दोषजंव्रणजञ्च । तथा च भोजः ।“श्वित्रञ्च द्विविधं विद्याद्दोषजं ब्रणजं तथेति ॥
”श्वित्रं साध्यमसाध्यमाह ।“अशुक्लरोमावहलमसंसृष्टं मिथो नवम् ॥
अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ॥
”अवहलं तनु । अन्यच्च ।“गुह्यपाणितलौष्टेषु जातमप्यचिरन्तनम् ।वर्ज्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता ॥
”मुह्य मेहनं भगञ्च । तलमत्र पादतलम् ।सुश्रुतेनान्ते जातमिति सामान्यतो निर्द्दिष्ट-त्वात् ॥
* ॥
अथ श्वित्रस्य चिकित्सा ।“विभीतकत्वङ् मलपूजटानांक्वाथेन कृत्वा गुडसंयुतेन ।अवल्गुजं बीजमपाकरोतिश्वित्राणि कृच्छ्राण्यपि पुण्डरीकम् ॥
”मलपूः कटुवरी । अवल्गुजः वाकुची ॥
१ ॥
“कुडवावल्गुजबीजं हरितालं तच्चतुर्थांशम् ।मनःशिला तालकार्द्धा गुञ्चाफलमग्निमूलञ्च ॥
मूत्रेण गवां पिष्टं सवर्णताकारकं श्वित्रस्या ।” २ ।“श्वित्रकुष्ठं व्रजत्यस्तं पक्षार्द्धेनाधिकेन वा ।गिरिकर्ण्याः सितायाश्च मूलेन परिलेपितम् ॥
”गिरिकर्णी नीलापराजिता । धन्वन्तरौतिलोके ॥
३ ॥
“काथः सवाकुचीचूर्णं धात्रीखदिरसारयोः ।शङ्खेन्दुकुन्दधवलं श्वित्रं संसेवितो हन्ति ॥
४ ॥
मथितेन पिबेच्चूर्णं काकोदुम्बरवल्गुर्जम् ।तैलाक्तं घर्म्मसेवी स्यात्तक्राशी श्वित्रहृद्भवेत् ॥
”मथितं निर्जलं विलोडितं दधि । तक्रं चतुर्थांशजलयुक्तं वस्त्रपुतं दधि ॥
५ ॥
“खदिरस्य पलान्यष्टौ सोमराज्याः पलद्वयम् ।त्रिफला पिचुमर्द्दश्च दारुदार्व्यथ पर्पटः ॥
पृथक् फलान् समुद्धृत्य सिंहिकायाः पलद्वयम्जलाढकद्वये साध्यं यावत् पादावशेषितम् ॥
क्वाथ्यमानञ्च मृद्वग्नौ घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।चतुःपलं सोमराज्याः खदिरस्य पलं तथा ॥
पटोलमूलत्रिफलात्रायमाणा दुरालभा ।कषार्द्धं कटुकञ्चापि कार्षिकान् सूक्ष्मपेवितान् ॥
पलद्वयं कौषिकस्य शुद्धस्यात्र प्रदापयेत ।सिद्धं सर्पिरिदं श्वित्रं हन्यादम्भ इवानलम् ॥
अष्टादशानां कुष्ठानां परमं वै तथौषधम् ।सोमराजीघृतं नाम निर्म्मितं ब्रह्मणा पुरा ॥
लोकानामुपकाराय श्वित्रकुष्ठादिरोगिणाम् ॥
”इति सोमराजीघृतम् ॥
६ ॥
“महौषधं महामेदां निम्बपत्राणि सर्षपाः ।मनःशिला च सिन्दूरं पद्मवारिण्यवल्गुजम् ॥
हरिद्रे हरितालञ्च त्रिफला पीतगन्धकान् ।एतानि समभागानि विषार्द्धांशानि योजयेत् ॥
सर्पिषश्च पलान्य ष्टौ देवदारुरसं शुभम् ।हिगुणं त्रिगुणं क्षीरं गोमूत्रञ्च चतुर्गुणम् ॥
ताम्रपात्रे तु संस्थाप्य शनैर्म्मृद्वग्निना पचेत् ।चतुर्भागावशेषन्तु सकल्कमवतारयेत् ॥
अग्नौ क्षिप्तन्तु निःशब्दं जलमुक्तं विचक्षणः ।अभ्यङ्गपानयोगात्तदाशु सर्व्वान् गदान् जयेत्अष्टादशानां कुष्ठानां दद्रूणां श्वित्रिणां तथादुष्टनाडीषु मर्त्यानां स्राविणां कीटिनां तथा ।असृक्सावपरीता ये ये च त्यक्तभिषक्क्रियाःसर्व्वग्रहवियुक्तानां शीर्णाङ्गानां विशेषवः ॥
सर्व्वधातुगते कुष्ठे पतितभ्रूशिरोरुहम् ।घर्घराव्यक्तघोषाणां तथा सर्व्वाङ्गवातिनाम् ॥
पानेऽभ्यङ्गे तथा नस्ये वस्तिकर्म्मणि नित्यशः ।सप्तरात्रप्रयागेण सर्व्वकुष्ठानि नाशयेत् ॥
द्विसप्ताहप्रयोगेण पूर्णचन्द्रनिभाननः ।जातकेशनखश्मश्रुर्भाति षोडशवर्षवत् ॥
अनङ्गसहितं साक्षात् सर्व्वामयविनाशनः ।एतद्घृतं महाश्रेष्ठं भार्गवेणावतारितम् ॥
मनुष्याणां हितार्थाय सर्व्वव्याधिहरं परम् ।महामार्त्तण्डकमिदं घृतं सर्व्वामरार्च्चितम् ॥
७ ॥
इति भावप्रकाशः ॥
अपि च ।“धात्रीखदिरयोः क्वाथं पीत्वा च जम्बुसंयुतम् ।शङ्केन्दुधवलश्वित्रं हन्ति तूर्णं न संशयः ॥
”इति गारुडे १७५ अध्यायः ॥