| YouTube Channel

श्वास (zvAsa)

 
शब्दसागरः
English
श्वास
m.
 (-सः)
1. Breath, breathing.
2. Air, wind.
3. Sighing, a sigh.
E.
श्वस् to breathe,
aff.
 घञ् ।
Capeller Eng
English
श्वास
m.
 hissing, snorting
breath,
esp.
 breathing in
aspiration (g. )
sighing, sigh.
Yates
English
श्वास (सः) 1.
m.
 Breath, breathing,
sighing
air, wind.
Spoken Sanskrit
English
श्वास - zvAsa -
m.
 - breath
प्राणश्वास - prANazvAsa -
m.
 - breath
प्राण - prANa -
m.
 - breath
श्वसिति { श्वस् } - zvasiti{zvas} - verb 2, 1 - breathe
प्रानिति { प्र- अन् } - prAniti{pra-an} - verb 2, 1 - breathe
निःश्वसन - niHzvasana -
n.
 - breathingout
प्राण - prANa -
m.
 - breathoflife
रेचयति { रिच् } - recayati { ric } - verb Caus. - emit [ breath ]
उच्छ्वास - ucchvAsa -
m.
 - breath
आत्मन् - Atman -
m.
 - breath
अन - ana -
m.
 - breath
ऊर्ज - Urja -
m.
 - breath
जिगत्नु - jigatnu -
m.
 - breath
जीवथ - jIvatha -
m.
 - breath
पवन - pavana -
m.
 - breath
मारुत - mAruta -
m.
 - breath
मुखमारुत - mukhamAruta -
m.
 - breath
मुखानिल - mukhAnila -
m.
 - breath
मुखवात - mukhavAta -
m.
 - breath
मुखोच्छ्वास - mukhocchvAsa -
m.
 - breath
श्वास zvAsa
m.
 breath
श्वास zvAsa
m.
 sigh
श्वास zvAsa
m.
 hard breathing
श्वास zvAsa
m.
 respiration
श्वास zvAsa
m.
 breathing or aspiration
श्वास zvAsa
m.
 panting
श्वास zvAsa
m.
 asthma
श्वास zvAsa
m.
 snorting
श्वास zvAsa
m.
 inspiration
श्वास zvAsa
m.
 affection of the breath
श्वास zvAsa
m.
 sighing
श्वास zvAsa
m.
 hissing
श्वास-नाल zvAsa-nAla
m.
 air-tubes (tracheae) [ zool. ]
श्वास-ध्वनि zvAsa-dhvani
m.
 breath sound
Wilson
English
श्वास
m.
 (-सः)
1 Breath, breathing.
2 Air, wind.
3 Sighing, a sigh.
E.
 श्वस to breathe,
aff.
 ण.
Apte
English
श्वासः [śvāsḥ], [श्वस्-घञ्]
Breathing, breath, respiration, heaving
अद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः
Ś.*
 1.3
Ku.*
 2.42.
A sigh, panting
नैव बाष्पविमोक्षेण न वा श्वासकृते न च
Mb.
 * 12.153.77.
Air, wind.
Asthma.
Aspiration (in the pronunciation of consonants).
Inspiration.
Comp.
 -उच्छ्वासः exhalation and inhalation, respiration. -कासः asthma. -कुठारः a drug used to cure asthma. -धारणम्
=
 प्राणायाम. -रोधः suspension or obstruction of breath. -हिक्का a kind of hiccough.-हेतिः
f.
 sleep.
Apte 1890
English
श्वासः [श्वस्-घञ्] 1 Breathing, breath, respiration, heaving
अद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः Ś. 1. 30
Ku. 2. 42.
2 A sigh, panting.
3 Air, wind.
4 Asthma.
Comp.
उच्छ्वासः exhalation and inhalation, respiration.
कासः asthma.
कुठारः a drug used to cure asthma.
धारणं = प्राणायाम.
रोधः suspension or obstruction of breath
हिक्का a kind of hiccough.
हेतिः f. sleep.
Monier Williams Cologne
English
श्वास
m.
 hissing, snorting, panting,
R.
Kathās.
BhP.
respiration, breath (also as a measure of time
=
 प्राण, असु),
MBh.
Kāv.
&c.
breathing or aspiration (in the pronunciation of consonants),
RPrāt.
 , Introd.
inspiration,
Sarvad.
sighing, a sigh,
Śak.
Sāh.
affection of the breath, hard breathing, asthma (of which there are five kinds, viz. क्षुद्र, तमक, छिन्न, महत्, and ऊर्ध्व),
Suśr.
Monier Williams 1872
English
श्वास, अस्, m. breathing, breath, inspiration, re-
spiration
sighing, a sigh
air, wind
affection of
the breath, hard breathing, asthma.
—श्वास-कास,
अस्, m. ‘breath-cough, ’ asthma.
—श्वास-कुठार, अस्,
m. a particular drug used as a remedy for asthma.
—श्वास-ता, f. breathing, respiration, aspiration.
—श्वास-प्रश्वास-धारण, अम्, n. suppression or
suspension of inspiration and expiration (= प्राणा-
याम, q. v.).
—श्वास-रोध, अस्, m. an obstruction
of the breath.
—श्वास-हिक्का, f. a kind of hiccough.
—श्वास-हेति, इस्, f. ‘cure for hard breathing, ’ sleepi-
ness, sleep.
—श्वासारि (°स-अरि), इस्, m. ‘breath-
enemy, ’ a kind of plant (= पुष्कर-मूल).
—श्वा-
सोच्छ्वास (°स-उच्°), औ, m. du. inspiration and ex-
piration, respiration.
Macdonell
English
श्वास śvās-a,
m.
 [√ śvas] hissing, panting
🞄respiration, breath
sighing, sigh
asthma
🞄breathing (in the pronunciation of consonants).
Benfey
English
श्वास श्वास, i. e. 1. श्वस् + अ,
m.
1.
Breathing, Pañc. ii. d. 173.
2. Breath,
Rājat. 5, 183.
3. Air, wind.
4. Sigh-
ing.
--
Comp.
 छिन्न- (vb. छिद्),
I.
adj.
 one who breathes at irregular in-
tervals, Suśr. 1, 115, 17.
II.
m.
 a
kind of asthma, ib. 2, 294, 7.
Apte Hindi
Hindi
श्वासः
पुं*
 - श्वस् + घञ्
"साँस लेना, साँस, श्वासप्रश्वास क्रिया, ऊँचा साँस"
श्वासः
पुं*
 - श्वस् + घञ्
"आह, हाँपना"
श्वासः
पुं*
 - श्वस् + घञ्
"हवा, वायु "
श्वासः
पुं*
 - श्वस् + घञ्
दमा
श्वासः
पुं*
 - श्वस्+घञ्
व्यञ्जनों के उच्चारण में महाप्राणता
L R Vaidya
English
SvAsa {% m. %} 1. Breathing, respiration, श्वाससाधारणानिलैः K.S.ii.42
2. a sigh
3. air, wind
4. asthma.
Bopp
Latin
श्वास m. (r. श्वस् s. अ) spiritus, halitus. SA. 5. 17.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Śvāsa, n. of a nāga, previous birth of Dhṛtarāṣṭra (mahārājan): MSV 〔i.260.18 ff.〕
Abhyankara Grammar
English
श्वास lit. breath
the voiceless breath required for uttering some letters
the term is used in the Pratisa- khya and Vyakarana books in the sense of breath which is promi- nently required in the utterance of the hard consonants, sibilants, visarga and the Jihvamuliya and Upadhmaniya letters
the term is used in connection with these letters also
the usual term in use is, of course, श्वासानुप्रदान, the term श्वास showing the property of the breath, with which these letters are characterized.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
श्वासस्तु श्वसितं सोऽन्तर्मुख उच्छ्वास आहारः ।
आनो बहिर्मुखस्तु स्यान्निःश्वासः पान एतनः ॥ १३६८ ॥
-wordlist-
श्वास (पुं), श्वसित (क्ली), उच्छ्वास (पुं), आहर (पुं), आन (पुं), निःश्वास (पुं), पान (पुं), एतन (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
श्वासः,
पुं,
 (श्वसित्यनेनेति । श्वस + करणे घञ् ।यद्वा, श्वसितीति । श्वस + “श्याद्व्यधेति ।” ३ ।१ । १४१ । इति णः ।) श्वसितम् । वायुः ।इति हेमचन्द्रः ॥
तत्पर्य्यायः । प्राणः २ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
(यथा, साहित्यदर्पणे । १ । १४७ ।“श्वासान् मुञ्चति भूतले विलुठति त्वन्मार्ग-मालोकतेदीर्घं रोदिति विक्षिपत्यत इतः क्षामां भुजा-वल्लरीम् ॥
”)रोगविशेषः । स तु बलवान् महापातकजः ।यथा, --“उन्मादश्चत्वचां दोषो राजयक्ष्माश्मरी तथा ।श्वासश्च मधुमेहौ द्वावुदरी पापसंज्ञकाः ॥
इति नारदोक्तम् ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् । स च हीनबल उपपातकजःयथा, --जलोदस्यकतमीहशूलरोगव्रणानि च ।श्वासाजीर्णज्वरच्छर्द्दिभ्रममोहगलग्रहाः ।रक्तार्व्वुदविसर्पाद्या उपपापोद्भवा गदाः ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
अथ श्वासाधिकारः । तत्र निदानमाह ।“यैरेव कारणैर्हिक्का देहिनां संप्रवर्त्तते ।तैरेव बहुभिः श्वासो व्याधिर्घोरः प्रजायते ॥
”श्वासस्य भेदानाह ।“महोर्द्धच्छिन्नतमक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा ।भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ॥
”पूर्व्वरूपमाह ।“प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च ।आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ॥
” * ॥
मंप्राप्तिमाह ।“यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्त्तकः ।विश्वग्व्रजतिसं रुद्धस्तदा श्वासं करोति सः ॥
”स्रोतांसि प्राणोदकान्नवहानि । कफपूर्व्वकःकफःपूर्व्वः प्रधानं यस्य सः । विश्वग्व्रजति सर्व्वतोविमार्गान् याति । संरुद्धः कफेन रुद्धमार्गः ॥
* ॥
महाश्वासस्य लक्षणमाह ।“उद्धूयमानवातो यः शब्दवत् दुःखितो नरः ।उच्चैः श्वसिति सन्नद्धो मत्तर्षभ इवानिशम् ॥
प्रनष्टज्ञानविंज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः ।विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्च्चा विशीर्णवाक् ॥
दीनः प्रश्वसितं चास्य दूरात् विज्ञायते भृशम् ।महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ॥
”उद्धूयमानवातः ऊर्द्ध्वं नीयमानो वातो यस्य सःशब्दवत् शब्दं यथा स्यात् कीदृक् स शब्दस्तद्-बोधयितुमाह । मत्तर्षभ इव उच्चैः श्वसिती-त्यन्वयः । सन्नद्धः आनद्धः आनाहयुक्त इतियावत् । ज्ञानं शास्त्रम् । विज्ञानं तदर्थविनि-श्चयः । विशीर्णवाक् स्खलितवचनः । दीनःग्लानः । मारकश्चाथं महाश्वासः ॥
* ॥
ऊर्द्ध-श्वासमाह ।“ऊर्द्ध्वं श्वसिति योऽत्यर्थं न च प्रत्याहरत्यधः ।श्लेष्मावृतमुखस्रोतः क्रुद्धगन्धवहार्द्दितः ।ऊर्द्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः ।प्रमुह्यन् वेदनार्त्तश्च शुष्कास्यो रतिपीडितः ॥
ऊर्द्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते ।मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्द्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ॥
”सर्वेषु श्वासेषूर्द्धं श्वसते । अत्र अत्यर्थमितिविशेषः । न च प्रत्याहरत्यधः न श्वासमधःकरोति । श्लेष्मावृतेत्यादि । श्वेष्मणा आवृतंयन्मुखं स्रोतांसि च तैः क्रूद्धो यो गन्धवहस्तेनार्द्दितः । विपश्यन् इतस्ततो विकृतं यथास्यादेवं पश्यन् । अधःश्वासो निरुध्यते श्वासोनाधः प्रवर्त्तत इत्यर्थः ॥
* ॥
ऊर्द्धश्वासस्यारि-ष्टस्य लक्षणमाह । मुह्यतो मोहं प्राप्नुवतःताम्यतो ग्लानिं प्राप्नुवतश्च ऊर्द्धश्वासः असून्प्राणान् हन्ति । तस्यैवेति न तु मोहग्लानि-रहितस्य ॥
* ॥
छिन्नश्वासमाह ।“यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः ।न चाश्वसिति दुःखार्त्तो मर्म्मच्छदरुजार्द्दितः ॥
आनाहस्वेदमूर्च्छार्त्तो दह्यमानेन वस्तिना ।विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ॥
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः ।छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ॥
”विच्छिन्नं सविच्छेदम् । सर्व्वप्रःणेन यावद्बलेन ।मर्म्मच्छेदरुजार्द्दितः हृदयशिरश्छेदवेदनयेवपीडितः । दह्यमानेन वस्तिना डपलक्षितः ।विप्लुताक्षः अश्रुपूर्णनेत्रः । विचेता उद्विग्न-चित्तः । छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः सः । यस्तुश्वसिति विच्छिन्नमित्यादिलक्षणयुक्तो यः सनरश्छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः पीडितो बोद्धव्यइत्यर्थः । मारकश्चायं विच्छिन्नश्वासः ॥
* ॥
तमकश्वासमाह ।“प्रतिलोमं यथा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते ।ग्रीवां शिरश्च संगृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य्य च ॥
करोति पीनसन्तेन कण्ठे घुर्घुरकं तथा ।अतीव तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ॥
प्रताम्यति स वेगेन त्रस्यते संनिरुध्यते ।प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्म्मुहुः ॥
श्लेष्मणा मुच्यमानेन भृशं भवति दुःखितः ।तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्त्तं लभते सुखम् ॥
तथास्योद्धंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम्न चापि निद्रां लभते शयानः श्वासपीडितः ॥
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः ।आसीनो लभते सौख्यमुष्णञ्चैवाभिनन्दति ॥
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन क्लिद्यता भृशमार्त्तिमान्विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ॥
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते ।स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवो-त्थितः ॥
”संगृह्य व्यथया समुदीर्य्य वर्द्धयित्वा । पीनसंनासास्रावम् । तेन श्लेष्मणा घुर्घुरकं घुर्घुर-शब्दम् । प्राणप्रपीडकं प्राणाधिष्ठानहृदय-प्रपीडकम् । प्रताम्यति तमसि प्रविशतीव ।वेगेन श्वासवेगेन । संनिरुध्यते निश्चेष्टो भवतीति चक्रः । संनिरुध्यते श्वास इति जेज्जटः ।श्लेष्मणा अमुच्यमानेन । सुखं सुखमिव । उद्धं-सते व्यथितो भवति । शयानः शय्यानिहिताङ्गःअवगृह्लाति पीडयति । उष्णञ्चैवाभिनन्दतिइत्यनेन तमको वातकफारब्ध इति बोधव्यम् ।उच्छ्रिताक्षः शूनाक्षः । ललाटेन स्विद्यताउपलक्षितः । अवधम्यते गजारूढस्येव सर्वगात्रचाल्यते ॥
* ॥
तमकस्यैव पित्तानुबन्धजनित-ज्वरादियोगेन प्रतमकसंज्ञामाह ।“ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तत् ।उदावर्त्तरुजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधतः ॥
तमसा वर्द्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति ।मज्जतस्तमसी चास्य विद्यात् प्रतमकं तु तत् ॥
”क्षुद्रश्वासमाह ।“रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् ।क्षुश्वद्रामेन सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रवाधकः ॥
हिनस्ति न च गात्राणि न च दुखो यथेतरे ।न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ॥
नेन्द्रिमाणां व्यथाञ्चापि काञ्चिदुत्पादयेद्रुजम् ।स साध्य उक्तो बलिनः सर्व्वे वा व्यक्तलक्षणाः ॥
”क्षुद्रः अल्पनिदानलिङ्गः । उदीरयन् ऊर्द्ध्वं-गच्छन् । दुःखः दुःखप्रदः । सर्व्वे महाश्वासा-दयोऽपि ॥
* ॥
श्वासानां साध्यत्वादिकमाह ।“क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते ।त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ॥
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न ज्वरादयः ।तथा यथा श्वासहिक्के हरतो जीवमाशु ते ॥
”अथ श्वासस्य चिकित्सा ।“श्वासहिक्कातुरं प्रायः स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् ।युक्तैर्लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रथितः कफः ॥
श्वासो विलयमायाति मारुतश्चोपशाम्यति ।स्निग्धं ज्ञात्वा ततश्चैनं भोजयेच्च रसोदनम् ॥
स्वरसं शृङ्गवेरस्य माक्षिकेण समन्वितम् ।पाययेत् श्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम् ॥
”शृङ्गवेरमार्द्रकम् ।“प्रस्थं विभीतकानां अस्थि विना साधयेदजा-मूत्रे ।अयमवलेहो लीढो मधुसहितः श्वासकासघ्नः ॥
दशमूली शटी रास्ना पिप्पली विश्वपौष्करौ ॥
शृङ्गतामलकीभार्गीगुडूचीनागराग्निभिः ॥
यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः ।श्वासहृद्ग्रहपार्श्वार्त्तिहिक्काकासप्रशान्तये ॥
”तामलकी भूम्यामलकी ।“दशमूलस्य वा क्वाथः पौष्करेणावचूर्णितः ।श्वासकासप्रशभनः पार्श्वशूलविनाशनः ॥
रम्भाकुन्दशिरीषाणां कुसुमं पिप्पलीयुतम् ।पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन पीत्वा श्वासमपोहति ॥
शृङ्गीमहौषधकणाघनपुष्कराणांचूर्णं शटीमरिचयोश्च सिताविमिश्रम् ।क्वाथेन पीतममृता वृषपञ्चमूल्याश्वासं त्र्यहेन विनिहन्ति हि घोररूपम् ॥
पञ्चमूली तु सामान्यात् पित्ते योज्या कनीयसीमहती मारुते देया सैव देया कफेऽधिके ॥
कुष्माण्डकशिफाचूर्णं पीतं कोष्णेन वारिणा ।शीघ्रं शमयति श्वासं कासञ्चापि सुदारुणम् ॥
हरिद्रां मरिचं द्राक्षां कणां रास्नां शटींगुडम् ।कटुतैलं लिहन् हन्यात् श्वासान् प्राणहरानपि ॥
शतं संगृह्य भार्ग्यास्तु दशमूल्यास्तथापरम् ।शतं हरीतकीनाञ्च पचेत्तोये चतुर्गुणे ॥
पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे वस्त्रनिपीडिते ।आलोड्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वभयां ततः ॥
पुनः पचेत्तु मृद्वग्नौ यावल्लेहत्वमेति तत् ।शीते च मधुनस्तत्र षट् फलानि विनिक्षिपेत् ॥
त्रिकटु त्रिसुगन्धश्च पलमात्रं पृथक् पृथक् ।यवक्षारं कर्षयुग्मं संचूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः ॥
भक्षयेदभयामेकां लेहस्यार्द्धं पल तथा ।श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा ॥
अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा ।स्वरवर्णप्रदो ह्येष जठराग्नेश्च दीपनः ।नाम्ना भार्गीगुडख्यातो भिषग्भिः सकलैर्मतः ॥
”इति भार्गीगुडः ॥
“रसो गन्धो विषञ्चापि दङ्कणञ्च मनः शिला ।एतानि कर्षमात्राणि मरिचं चाष्टकर्षकम् ॥
कटुत्रयं कर्षयुग्भं पृथगत्र विनिःक्षिपेत् ।रसः श्वासकुठारोऽयं सर्व्वश्वासनिवारणः ॥
”श्वासकुठारो रसः । इति श्वासाधिकारः । इतिभावप्रकाशः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“विभीतकस्य वै चूर्णं समधु श्वामनाशनम् ।पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं मधुसैन्धवसंयुगम् ।सर्व्वरोगज्वरश्वासशोषपीनसहृद्भवेत् ॥
”इति गारुडे १८९ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य पुराणोक्तनिदानं यथा, --धन्वन्तरिरुवाच ।“अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् ।कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्व्वो वा दोषकौपनैः ॥
आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि ।रजोधूमानिलैर्म्मर्म्मघातादपि हिमाम्बुना ॥
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्द्ध्वञ्च पञ्चमः ।कफोपरुद्धगमनः पवनो विश्वमास्थितः ॥
प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन् ।उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम् ॥
* ॥
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता ।आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रापासीत भोजनैः ॥
प्रेरितः प्रेरयन् क्षुद्रं स्वयं ससमलं मरुत् ।प्रतिलोमं शिरा गच्छेत् उदीर्य्य पवनः कफम् ॥
परिगृह्य शिरोग्रीवमूरःपार्श्वे च पीडयन् ।कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं भृशम् ॥
करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापनम् ।प्रभ्राम्येत्तस्य वेगेन निष्ठूतान्ते क्षणं सुखी ॥
कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्य-मिच्छति ।उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्त्तिमान् ॥
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः कांक्षत्युष्णं सवेपथुम् ।मेवाम्बु शीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते ॥
स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत् ।ज्वरमूर्च्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः ॥
कासश्वसितविच्छिन्नमर्म्मच्छेदरुजार्द्दितः ।सस्वेदमूर्च्छः सानाहो वस्तिदाहनिरोधवान् ॥
अधोदृष्टिः प्लुताक्षस्तु मुह्यन्रक्तकलोचनः ।शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः ॥
महतामहता दीनो नादेन श्वसिति क्वथन् ।उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम् ॥
प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः ।अक्ष समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ॥
शुष्पकण्ठा मुहुर्म्मुहुः कर्णशङ्खशिरोऽभिरुक् ।यो दीर्घमुच्छसित्यूर्द्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः ॥
श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्द्दितः ।ऊर्द्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन् ॥
मर्म्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक् ।एते सिद्धेयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्नुवम् ॥
”इति गारुडे श्वासरोगनिदानं १५४ अध्यायः ॥
अथ श्वासरोगस्य कर्म्मविपाकः ।“श्वासरोगो महानुग्रो देहिदेहावघातकः ।कर्म्मणा येन भवति तन्मे निगदतः शृणु ।महोर्द्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्राभेदोऽस्य पञ्चधा ॥
श्वासः संजायते नॄणां पृथक् कर्म्मानुसारता ॥
यस्तु यज्ञं समासाद्य पशुश्वासं निरुध्य चहन्ति खादन्ति वातञ्च महाश्वासेन गृह्यते ॥
१ ॥
पौराणिककथामध्ये यस्तु वाचान्यथा भवेत् ।स ऊर्द्ध्वश्वासमासाद्य दुनोत्यहरहर्निशम् ॥
२ ॥
निषिद्धदानग्रहणात् छिन्नश्वासेन गृह्यते । ३ ।मर्त्यः शास्त्रार्थनिर्णीतवाक्यं यो दूषयत्यपि ॥
पीड्यते तमकश्वासैः क्षुद्रैः पाकस्य विघ्नतः । ४ । ५परत्र कर्म्मतो देहि नरकेषु विपच्यते ॥
नरकान्ते पुनर्व्याघ्रयोनिं शूकरवायसीम् ।पृथक्कर्म्मवशाद्योनिं गत्वा संप्राप्य तप्यते ॥
मानुषत्वमनुप्राप्य पूर्व्वोक्तेनोपगृह्यते ।श्रुत्वा तूग्रन्तु कदनं श्वांसरोगसमुद्भवम् ।प्रणम्य भरतः श्रीमान् भृगुं वाचमुवाचह ॥
राजोवाच ।श्वासकर्म्मक्षयं येन दानेन नियमेन च ।कृतेन मुक्तो भवति तन्मे वद प्रसादतः ॥
भृगुरुवाच ।हाटकीं कारयेन्मूर्त्तिं भक्त्या वरुणवातयोः ।ताम्रपात्रोपरि स्थाप्य तत्पात्रं कलसोपरि ।राजतं कारयेत् पाशं ध्वजञ्चैव पलद्वयम् ।वामदक्षिणतो मूर्त्तिं सपाशां गन्धदीपकेः ॥
वायोर्ध्वजसमायुक्तां गन्धमाल्यपरिष्कृताम् ।वरुणस्यापसव्ये तु कुर्य्याद्वायोः प्रपूजनम् ॥
न च श्वासं विनाकासस्तच्छ्वासः कासतोऽपि वातस्मात् पूज्याविमौ सम्यक् वायुर्वरुण एव च ॥
वारुणं कारयेद्धोमं वरुणस्ये ति मन्त्रतः ।घृतक्षौद्रतिलयवैः सहस्रं वा स्वशक्तितः ॥
वायोस्तिलयवैः कार्य्यं मनोवातेति मन्त्रतः ।सादरं ब्राह्मणं पूज्य वस्त्रमाल्याक्षतादिभिः ॥
कर्म्मोपशमवाक्येन ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।सदक्षिणाञ्च तन्मूर्त्तिं दत्त्वा गाथां पठेन्नरः ।ओँ नमः पाशभृते तुभ्यं ध्वजातिपतये नमः ।जलाधिपतये तुभ्यं वायो सर्व्वजनप्रिय ॥
शुचये दीयते दानं ध्वजपाशौ तु राजतौ ।श्वासकासौ हरेयातां प्रीतौ सर्व्वजनप्रियौ ॥
पूर्व्वजन्मविपाकोत्थौ श्वासकासौ च दारुणम् ।सहिरण्यं प्रयच्छामि मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादतः ॥
सादरं माधवं नत्वा दिग्देवान् भास्करं शिवम् ।वस्त्रान्तरं कृतं विप्रं पुनर्भानुमुदीरयेत् ॥
अतः परं प्रकुर्व्वीत यदा सोऽद्भुतदुर्वहौ ।श्वासकासौ ज्वरव्याधी दानं तस्योपशान्तये ॥
पशुघतोद्भवे श्वासे कुर्य्यादग्नेस्तु तप णम् ।ओँ अग्ने मूर्द्धेति मन्त्रेण छागं दद्यात् सदक्षिणम्कथाविघ्नोद्भवे रोगे कुर्य्यात् सारस्वतं नृप ।दधिपात्रं सरजतं सरस्वत्यै निवेदयेत् ॥
निपिद्धदानग्रहणे गीदानन्तु समाचरेत् ।इच्छाहारेण सन्तर्प्य द्विजञ्चापि प्रजापतिम् ॥
होमेनानेन दानेन मुक्तो भवति कर्म्मतः ।मादरं माधवं नत्वा सन्तर्प्य द्विजपुङ्गवान् ॥
स्नात्वा कलसतोयेन मुक्तो भवति मानुषः ॥
”इति भृगुभरतोक्तश्वासकासकर्म्मविपाकः ॥
अपि च ।“पिशुनो नरकस्यान्ते जायते श्वासकासवान् ।घृतं तेन प्रदातव्यं सहस्रपलसम्मितम् ॥
”इति शातातपीयकर्म्मविपाकः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
श्वास
पु०
 श्वस--घञ् । १ वायुघ्यापारे २ रोगभेदे ३ शिक्षोक्तेवर्णोच्चरणार्थे बाह्यप्रयत्नभेदे च ।श्वासरोयस्य निदानादि भावप्र० उक्तं यथा“श्वासनिदानमाह यैरेव कारणैर्हिक्का देहिनां सम्प्रव-र्त्तते । तैरेवबहुभिः श्वासो व्याधिर्घोरः प्रजायते” । श्वा-सस्य भेदानाह “महोर्द्ध्वछिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा ।भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः” । तस्य पूर्वरूपमाह “प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च ।आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्कनिस्तोद एव च” । सम्प्राप्तिमाह“यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकैः । विष्वक्ब्रजति संरुद्धस्तदा श्वासं करोति साः” । विष्वक् ब्रजतिसर्वतो विमार्नान् याति संरुद्धः कफानादिना रुद्धमार्गः ।महाश्वासस्य लक्षणमाह “ऊर्द्ध्वायषानवातोयः शब्दवत्दुःखितो नरः । उच्चैः श्वसिति सन्नद्धो मत्तर्षभ इवा-निशम् । प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा बिभ्रान्तलोचनः ।विवृताक्ष्याननो बवुमूत्रवर्ची विशीणवाक् । दीनस्य श्वास-तञ्चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् । अहाश्वासोपसृष्टस्तुक्षिप्रमेव विपद्यते १ । ऊर्द्ध्वायमानवातः ऊर्द्ध्वं नीयमानेवातो यस्य सः शब्दवत् सशब्दं यथा स्थात् । कीदृक्स शब्दस्तद्बोधयितुमाह मत्तर्षभ इव । उच्चैः श्वीस-तीत्थन्वयः । सन्नद्धः आनद्धः आनाहयुक्त इति यावत् ।ज्ञानं तत्तदर्थविनिश्चयः । विशीर्णवाक् स्खलितवचनः ।दीनः म्लानः । मारकश्चायं महाश्वासः । ऊर्द्ध्वश्वास-माह “ऊर्द्धं श्वसिति योऽत्यर्थं न च प्रत्याहरत्यधः ।श्लेष्मावृतमुखस्रोतःक्रुद्धगन्धबहार्दितः । ऊर्द्ध्वदृष्टिर्विप-श्यंस्तु बिभ्रान्ताक्ष इतस्ततः । प्रमुह्यन् वेदनार्त्तश्चशुष्काम्यो रतिपीडितः । ऊर्द्ध्वश्वास प्रकुपिते ह्यधःश्वामोनिरुद्ध्यते । मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्द्धश्वासस्तस्य निहन्त्यसून्” २ ।सर्वेषु श्वासेषु ऊर्द्ध्वश्वासोऽत्र अत्यर्थमिति विशेषः । न चप्रत्याहरत्यधः न श्वासमधः करोति श्लेष्मावृतेत्यादिश्लेष्म-णावृतं यन्मुखं स्रोतांसि च तेः क्रुद्धो यो गन्धवहस्तेनार्दितः । विपश्यन् इतस्ततो विकृतं यथा स्यादेवं पश्यन्अधःश्वासो निरुद्ध्यत श्वासो नाधः प्रवर्त्तत” इत्यर्थः ।मुह्यतो मोहं प्राप्नुवतस्ताप्यतो ग्लानिं प्राप्नुवतञ्चऊर्द्ध्वश्वासः असून् प्राणान् हन्ति । छिन्नश्वासस्यारिष्टंलक्षणञ्चाह “यस्तु श्वसिति विच्छिन्न सर्वप्राणेनपीडितः । न वा श्वसिति दुःखार्त्तो मर्मच्छेदरुजार्दितः ।आनाहस्येदमूर्च्छार्त्तो दह्यमानेन वस्तिना । विप्लुताक्षःपरिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः । विचेताः परिशुष्कास्योविवर्णः प्रलपन्नरः । छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रविजहात्यसून्” २ । विच्छिन्नं सविच्छेदं सर्वप्राणेन सर्व-वलेन मर्मच्छेदरुजार्दितः हृदयशिरश्छेदवेदनयैवपीडितः । दह्यमानेन वस्तिना उपलक्षितः । विप्लुताक्षःअश्रुपूर्णनेत्रः । विचेताः उद्विग्नचित्तः छिन्नश्वासेन वि-च्छिन्नः यस्तु श्वसिति विच्छिन्नमित्यादिलक्षणयुक्तो यः सनरः छिन्नश्वासेन विच्छिन्न पीडितो बोद्धव्यः । मारक-श्चायं छिन्नश्वासः । तमकश्वासमाह “प्रतिलोमो यदावायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते । ग्रीवां शिरश्च संगृह्यश्लेष्माणं समुदीर्य्य च । करोयि पानसं तेन कण्ठेघुर्थरकं तथा । अतीव तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ।प्रताम्यति स वेगेन त्रस्यते सन्निरुध्यते । प्रमोहं कास-मानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः । श्लेष्मणा मुच्यमानेनभृशं भवति दुःखितः । तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्त्तंलभते सुखम् । तथास्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोतिभाषितुम् । न चापि निद्रां लभत शयानः श्वासपी-डितः । पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः ।आसीनो लभते सौख्यमुष्णञ्चैवाभिनन्दति । उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्त्तिमान् । विशुष्कास्योमुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते । मेघाम्बु शीतप्राग्वातैःश्लेष्मलैश्च विवर्द्धते । स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वास्यान्नवोत्थितः” ४ । संगृह्य व्यथया समुदीर्य्य वर्द्धयित्वा ।पीनसं नासास्रावं तेन श्लेष्मणा घर्धुरं घुर्घुरशब्दं प्राण-प्रपीडकम् । प्रताम्यति तमसि प्रविशतीव वेगेन श्वास-वेगेन सन्निरुध्यते निश्चेष्टो भवतीति चक्रः । सन्निरुध्यते श्वास इति जैज्जटः । । श्लेष्मणा मुच्यभानेनसुखं सुस्तमिव उद्ध्वंसते व्यथितो भवति । शयानः शय-ननिहिताङ्गोऽवगृह्णाति पीडयति उष्णश्चैवाभिनन्दतिइत्यनेन तमकी वातकफारब्ध इति बोद्धव्यः । उच्छ्रि-ताक्षः शूनाक्षः । ललाटेन स्विद्यता उपलक्षितः अवधम्यते गजारूढस्येव सवगात्रञ्चाल्यते । तमकस्यैवपित्तानुबन्धजनितज्वरादियोगेन प्रतमकसंज्ञामाह “ज्वरमूर्च्छापरीतञ्च विद्यात् प्रतमकं मिषक्” । तस्यैवापर-लक्षणमाह “उदावर्त्तरजो जीर्णकलिन्नकायनिरोधजः ।तमसा वर्द्धतेऽत्यर्थं शीतलैश्च प्रशाम्यति । मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् प्रतमकन्तु तम्” । उदाबर्त्तो रोगविशेषःरजो धूलिः अत्राजीर्णमामादिक्लिन्नं विदग्धं काय-निरोधा अङ्गवेगानां निरोधः तस्मादुत्पन्नः । क्षुद्रश्वा-समाह “रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रोवात उदीरयन् ।क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थदुःखेनाङ्गप्रवाधकः । हिनस्ति नच गात्राणि न च दुःखं यथेतरे । न च भोजनपानानांनिरुणद्ध्युचितां गतिम् । नेन्द्रियाणां व्यथाञ्चापि का-ञ्चिदुत्पादयेद्रुजम् । स साध्य उक्तो वलिनः सर्वे चाव्यक्त-लक्षणाः” ५ । क्षुद्रः अल्पनिदानलिङ्गः उदीरयन् ऊर्द्ध्वंगच्छन् दुःखः दुःखप्रदः । सर्वे महाश्वासादयोऽपि ।अव्यक्तकक्षणाः सन्तः साध्याः । श्वासानां साध्यत्वादि-कमाह “क्षुद्रेः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते ।त्रय श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च । कामप्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा । यथा श्वासश्चहिक्का च हरतः प्राणमाशु वै” । वहवो ज्वरादयः“तथा यथा श्वासहिक्वे हरतो जीवमाशुते” ।तेषां निदानकर्मविपाकास्तु भृगुभार० उक्ता यथा“श्वासरोगो महानुग्रो देहिदेहाभिघातकः । कर्मणा येनभवति तन्मे निगदतः शृणु । महोर्द्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रा-भेदोऽस्य पञ्चधा । श्वासः संजायते नॄणां पृथक् कर्मानु-सारतः । यस्तु यज्ञं समासाद्य पशुश्वासं निरुध्य च ।हन्ति स्वादन्ति वातञ्च महाश्वासेन गृह्यते१ । पौराणिककथा मध्ये यस्तु वाचान्यथा वदेत् । स ऊर्द्ध्वश्वास-मासाद्य दुनोत्यहरहर्निशम् २ । निषिद्धदानग्रहणा-च्छिन्नश्वासेन गृह्यते३ । मर्त्यः शास्त्रार्थनिर्णीतवाक्ययो दूषयत्यपि । पीड्यते तमकश्वासैः ४ क्षुद्रैः पाकस्यविघ्नतः ५ । परत्र कर्मतो देही नरकेषु विपच्यते ।नरकान्ते पुनर्व्याघ्रयोनिं शृकरवायसीम् । पृथक् कर्म-वशाद् योनौ गत्वा संप्राप्य तप्यते । मानुषत्वमनुप्राप्यपूर्वोक्तेनोपगृह्यते” ।
Capeller
German
श्वास
m.
 Gezisch, Hauch, Atem, Seufzer.
Burnouf
French
श्वास श्वास
m.
 (श्वस्) respiration
soupir
souffle
vent.
श्वासयामि (c. de श्वस्) faire respirer
donner du
relâche.
श्वासहेति
f.
 sommeil.
श्वासारि
m.
 (अरि) esp. de plante.
श्वासिन्
m.
 (sfx. इन्) vent.
Stchoupak
French
श्वास-
m.
 sifflement (d'un serpent)
respiration, souffle
soufflement
aspiration (dans la prononciation d'une consonne)
soupir, difficulté de
respiration, asthme.
°रोध-
m.
 gêne respiratoire, oppression de la poitrine.
श्वासानिल-
m.
 souffle (produit par la respiration).