| YouTube Channel

श्लेषः (zleSaH)

 
Apte
English
श्लेषः [ślēṣḥ], [श्लिष्-घञ्]
An embrace.
Clinging or adhering to.
Union, junction, contact
निरन्तरश्लेषघनाः K. (where it has the next sense also).
Pun, paronomasia, double entendre, susceptibility of a word or sentence to yield two or more interpretations (regarded as a figure of speech and very commonly used by poets
for def. see K.
P.
 Kārikas 84 and 96)
आश्लेषि न श्लेषकवेर्भवत्याः श्लोकद्वयार्थः सुधिया मया किम्
N.*
 3. 69)
see शब्दश्लेष also.
Burning.
Sexual union
ततो गर्भः संभवति श्लेषात् स्त्रीपुंसयोर्नृप
Mb.
 * 13.111.3.
A grammatical augment.
Comp.
 -अर्थः a pun, double entendre. -उपमा a comparison containing double meanings
शिशिरांशुप्रतिद्वन्द्वि श्रीम् सुरभिगन्धि च । अम्भोजमिव ते वक्त्रमिति श्लेषोपमा स्मृता ॥ Kāv.2.28. -भित्तिक
a.
 trusting on (lit. having for its basis) a Śleṣa.
Apte 1890
English
श्लेषः [श्लिष्-घञ्] 1 An embrace.
2 Clinging or adhering to.
3 Union, junction, contact
निरंतरश्लेषघनाः K. (where it has the next sense also).
4 Pun, paronomasia, double entendre, susceptibility of a word or sentence, to yield two or more interpretations (regarded as a figure of speech and very commonly used by poets
for def. see K. P. Kārikās 84 and 96)
अश्लेषि न श्लेषकवेर्भवत्याः श्लोकद्वयार्थः सुधिया मया किं N. 3. 69
see शब्दश्लेष also.
5 Burning.
Comp.
अर्थः a pun, double entendre.
भित्तिक a. trusting on (lit. having for its basis) a Śleṣa.
Apte Hindi
Hindi
श्लेषः
पुं*
 - श्लिष् + घञ्
आलिंगन
श्लेषः
पुं*
 - श्लिष् + घञ्
"चिपकना, जुड़ना"
श्लेषः
पुं*
 - श्लिष् + घञ्
"मिलाप, संगम, संपर्क"
श्लेषः
पुं*
 - श्लिष् + घञ्
"अनेकार्थ शब्द प्रयोग, एक से अधिक अर्थ प्रकट करने वाले शब्दों का प्रयोग, द्व्यर्थक, किसी शब्द या वाक्य की दो या दो से अधिक अर्थों की संभाव्यता"
श्लेषः
पुं*
 - श्लिष्+घञ्
"आलिंगन्, मैथुन"
श्लेषः
पुं*
 - श्लिष्+घञ्
व्याकरण विषयक आगम संयोग
श्लेषः
पुं*
 - श्लिष्+घञ्
एक शब्दालंकार जहाँ एक शब्द के कई अर्थों द्वारा काव्य में चमत्कार उत्पन्न होता है
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 श्लेषः
noun
केषुचित् वाक्यादिषु प्रयुक्तः सः शब्दः यस्य उच्चारणेन एकस्मिन् एव सन्दर्भे युगपद् अधिकाः अर्थाः श्रोत्रा ज्ञायते।
"सुवरन को खोजत फिरे कवि, व्याभिचारी, चोर इत्यस्मिन् हिन्दीभाषायाः वाक्ये सुवरन इत्यस्मिन् शब्दे श्लेषः अस्ति।"
Synonyms:
 श्लेषः
noun
साहित्ये शब्दालङ्कारविशेषः यस्मिन् वाक्यभेदेन भिन्नाः अपि शब्दाः यद् युगपदुच्चारणेन भिन्नस्वरूपम् अपन्हुते।
"मधुबन की छाती को देखो, मुरझाई कितनी कलियाँ में कलियाँ इत्यस्मिन् हिन्दीवाक्ये श्लेषः वर्तते यतः एकः अर्थः पुष्पान् सूचयति अन्यद् नवयौवना।"
Synonyms:
 सम्बन्धः, सम्पर्कः, अन्वयः, सन्दर्भः, समन्वयः, व्यासङ्गः, अनुबन्धः, श्लेषः, संयोगः, अनुषङ्गः, संसर्गः, सङ्गः
noun
द्वयोः वस्तुनोः परस्परं वर्तमानः भावः।
"परस्परैः सह उषित्वा पशुभिः सह अपि सम्बन्धः दृढः भवति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
श्लेषः,
पुं,
 (श्लिष + घञ् ।) संयोगः । तत्पर्य्यायः ॥
सन्धिः २ । इत्यमरः ॥
दाहः । आलिङ्गनम् ।इति श्लिषधात्वर्थदर्शनात् ॥
* ॥
(यथा आर्य्या-सप्तसत्याम् । ३८८ ।“पुलकितकठोरपीवरकुचकलशश्लेषवेदना-भिज्ञः ।शम्भोरुपवीतफणी वाञ्छति मानग्रहंदेव्याः ॥
” * ॥
श्लिष्यतीति । श्लिष + “श्याद्व्यधास्रुसंस्र्विति ।”३ । १ । १४१ । इति णः ।) शब्दालङ्कारविशेषः ।तस्य लक्षणादिर्यथा, --“वाच्यभेदेन भिन्ना यद्युगपद्भाषणस्पृशः ।श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेशोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥
”अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्यमार्गे स्वरोन गण्यते इति च न ये वाक्यभेदेन भिन्ना अपिशब्दा यद्युगपदुच्चारणेन श्लिष्यन्ति भिन्न-स्वरूपमपह्नुवते स श्लेषः ॥
* ॥
स च वर्णपद-लिङ्गभाषाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनानां भेदा-दष्टधा । क्रमेणोदाहरणम् ।“अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनोविशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको बहुवयाः ।अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्व्वामरगुरो-र्विधौ वक्रे मूर्द्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥
पृयुकार्त्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव ।विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम्भक्तिप्रह्वविलोकनप्रणयिणी नीलोत्पलस्पर्द्धिनीध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैर्नीते हितप्राप्तये ।लावण्यैकमहानिधी रसिकतां लक्ष्मीदृशो-स्तन्वतीयुष्माकं कुरुतां भवार्त्तिशमनं नेत्रे तनुर्व्वाहरेः ॥
”एष एव वचनश्लेषोऽपि ।“महदे सुर सन्धम्मे तमवसमासं गमागमाहरणे ।हर वहु शरणं तं चित्तमोहमबसर उमेसहमा ॥
अयं सर्व्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यतिसामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणाञ्च नृपात्मजः ॥
रजनिरमणमौलेः पादपद्मावलोक-क्षणसमयपराप्ता पूर्व्वसम्पत्सहस्रम् ।प्रथमनिवहमध्ये जातु चित्तप्रसादा-दहमुचित्रुचिः स्यान्नन्दिता सा तथा मे ॥
सर्व्वस्वं हर सर्व्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः ।नयोपकारसाम्मुख्यमायासि तनुवर्त्तनम् ॥
”‘भेदाभावात् । प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो भवेत् ॥
’नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नक्रमः । उदाहरणम् ।“योऽसकृत् परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः ।शतकोटिदतां बिभ्रद्विबुधेन्द्रः स राजते ॥
”अत्र प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावप्पर्थौ वाच्यौननु स्वरितादिगुणभेदात् भिन्नप्रयत्नोच्चार्य्याणांतदभेदादभिन्नप्रयत्नोच्चार्य्याणाञ्च शब्दानां बन्धे-ऽनियमेनालङ्कारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतुः । शब्द-श्लेषोऽर्थश्लेषश्चेति द्विविधोऽप्ययमर्थालङ्कारमध्येगणितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालङ्कारः ।उच्यते । इह दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थगत-त्वेन यो विभागः सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवव्यवतिष्ठते । तथा हि कष्टत्वादिगाडत्वाद्यनुप्रा-सादयो व्यर्थत्वादिप्रौढत्वाद्युपमादयः सद्भावत-दभावानुविधायित्वादेव शब्दार्थगतत्वेन व्यव-प्यन्ते । तथाहि ।“स्वयञ्च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता ।”इत्यभङ्गश्लेषः ॥
प्रभातसन्ध्ये वा श्वापफललुब्धेहितप्रदेति सभङ्गशब्दश्लेषश्चेति द्वावपि शब्दै-कसमाश्रयाविति द्वयोरपि शब्दश्लेषत्वमुपपन्नम्न त्वाद्यस्यार्थश्लेषत्वम् । अथेश्लेषस्यतु स विषयःयत्र शब्दपरिवर्त्तनेऽपि न श्लेषत्वखण्डना ।यथा, “स्ताकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्अहो स्वसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ॥
”न चायमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । अपितु श्लेषप्रतिमोत्पत्तिहेतुरुपमा । तथा हि ।यथा कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत् कचतितरा-मित्यादौ गुणसाम्ये क्रियासाम्ये उभयसाम्येवा उपमा तथा सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रतिच सितांशुविम्बमिवेत्यादौ शब्दमात्रसाम्ये-ऽपि युक्तैव तथा ह्युक्तं रुद्रटेन । स्फुटंअर्थालङ्कारावेतौ उपमासमुच्चयौ किन्तु ।आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि सम्भवतइति । न च कमलमिव मुख्यमित्यादि साधा-रणधर्म्मप्रयोगशून्य उपमाविषय इति वक्तुंयुक्तं पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्तेः । देवत्वमेवपातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । त्वञ्चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मकः । इत्यादिश्लेषस्यचोपमाद्यलङ्कारविविक्तोऽस्ति विषयः । इतिद्वयोर्योगे सङ्कर एव उपपत्तिपर्य्यालोचने तुउपमाया एवायं युक्तो विपयः अन्यथा विष-यापहार एव पूर्णोपमायाः स्यात् । न चअबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यविन्दुकेत्यादौविरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । अपि तु श्लेष-प्रतिभोत्पत्तिहेतुर्विरोधः । न ह्यत्रार्थद्वयप्रति-पादकः शब्दः श्लेषः द्वितीयार्थस्य प्रतिभात-मात्रस्य प्ररोहाभावात् । न च विरोधाभाराइव विरोधः । श्लेषाभास इव श्लेषस्तस्मादेव-मादिषु वाक्येषु श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरलङ्कारा-न्तरमेव साधीयः । तथा च सद्वं शमुक्तामणि-र्नान्यः कविरिव स्वल्पश्लोको देव महान् भवान्“अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः ।अहो दैवगतिश्चित्रा न तथापि समागमः ॥
आदाय चापमचलं कृत्वा हीनं गुणं विषम-दृष्टिः ।यश्चित्रमच्यु तशरो लक्षमभाङ्क्षीन्नमस्तस्मै ॥
”इत्यादावेकदेशविवर्त्तिरूपश्ले षव्यतिरेकसमासोक्तिविरोधत्वमुचितं न तु श्ले षत्वं शब्दश्ले ष इतिचोच्यते । अर्थालङ्कारमध्ये च लक्षत इतिकोऽयं नयः किन्तु वैचित्र्यमलङ्कारः इतियत्रैवकविप्रतिभासंरम्भगोचरस्तत्रैव विचित्रतेतिसैवालङ्कारभूमिः । अर्थमुखमपेक्षित्वमेतेषांशब्दानामिति चेत् अनुप्रासादीनामपि तथैवेतितेऽप्यर्थालङ्काराः किं नोच्यन्ते रसादिव्यञ्जक-स्वरूपवाच्यविशेषव्यपेक्षेत्यनुप्रासादीनामल-ङ्कारताशब्दगुणदोषाणामप्यर्थापेक्षयैव गुणदो-षता । अर्थगुणदोषालङ्काराणां शब्दापेक्षयैवष्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगतत्वेनोच्यन्ताम् ।विधौ वक्रे मूर्द्धि ख्यितवतीत्यादौ च वर्णादि-श्लेषे एकप्रयत्नोच्चार्य्यत्वेऽर्थश्लेषत्वं शब्दभेदेऽपिप्रसज्यतामित्येवमादि स्वयं विचार्य्यम् । इतिकाव्यप्रकाशे शब्दालङ्कारनिर्णया नाम ९उल्लासः ॥