| YouTube Channel

श्लीपदं (zlIpadaM)

 
Apte 1890
English
श्लीपदं Swelled leg, elephantiasis.
Comp.
प्रभवः the mango tree.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
श्लीपदं,
क्ली,
 (श्रीयुक्तं वृद्धिमत् पदमत्रेति । पृषोदरादित्वात् साधु ।) स्फीतपादादि । गोदइति भाषा । तत्पर्य्याय । पादवल्भीकम् २ ।इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् ।४८५ ।“यन्नोपकारकं यन्न भूषणं यत् प्रकोपमातनुते ।गुरुणापि तेन कार्य्यं पदेन किं श्लीपदेनेव ॥
”)अथ श्लीपदाधिकारः । तत्र श्लीपदस्य विप्रकृष्टंनिदानमाह ।“पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्व्वर्त्तुषु च शीतलाः ।ये देशास्तेषु जायन्ते श्लोपदानि विशेषतः ॥
”विशेषत इति वचनेनान्यत्रापि श्लीपदं भवतिइति बोध्यते ॥
* ॥
सामान्यं लक्षणमाह ॥
“यः सज्वरो वंक्षणजो भृशार्त्तिःशोथो नृणां पादगतः क्रमेण ।तत् श्लीपदं स्यात् करनेत्रकर्ण-शिश्नोष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ॥
”तत् त्रिविधम् । वातिकं पैत्तिकं श्लैष्मिकञ्चेति ।तेषां लक्षणमाह ।“वातजं कृष्णरूक्षं हि स्फुटितं तीव्रवेदनम् ।अनिमित्तरुजं चास्य बहुशो ज्वर एव च ॥
पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं भृशम् ।श्लैष्मिकन्तु भवेत् स्निग्धं तथा पाण्डुगुरु स्थिरम् ॥
त्रीस्यप्येतानि जानीयात् श्लीपदानि कफो-च्छ्रयात् ।मुरुत्वञ्च महत्त्वञ्च यस्मान्नास्ति विना कफात् ॥
”असाध्यमाह ।“वल्मीकमिव संजातं कण्टकैरुपचीयते ।सर्व्वात्मकं महत्त्वन्तु वर्ज्जनीयं विशेषतः ॥
यत् श्लेष्मलाहारविहारजातै-र्जातं तथा भूरिकफस्य पुंसः ।सास्रावमप्यत्र तु सर्व्वलिङ्गंसकण्डुकं वापि विवर्ज्जनीयम् ॥
” * ॥
श्लीपदस्य चिकित्सा ।“लङ्घनालेपनस्वेदरेचनै रक्तमोक्षणैः ।प्रायः श्लेष्महरैरुष्णैः श्लीपदं समुपाचरेत् ॥
१ ॥
सिद्धार्थशोभाञ्जनदेवदारु-विश्वौषधैर्मूत्रयुतैः प्रलिम्पेत् ।पुनर्नवानागरसर्षपाणांकल्केन वा काञ्जिकमिश्रितेन ॥
श्लीपदमिति शेषः ॥
२ ॥
“धत्तूरैण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः ।प्रलेपः श्लीपदं हन्ति चिरोत्थमपि दारुणम् ॥
३ ॥
असाध्यमपि यात्यन्तं श्लीपदं चिरकालजम् ।मूलेन सहचरायास्तालमिश्रेण लेपनात् ॥
तालस्य फलरसो ग्राह्यः ॥
४ ॥
सप्तलास्थूलपत्राणां कल्कं तप्तेन वारिणा ।संमृष्टं लवणोपेतं सेवितं श्लीपदं हरेत् ॥
५ ॥
शाखोटवल्कलक्वाथं गोमूत्रेण युतं पिबेत् ।श्लीपदानां विनाशाय मेदोदोषनिवृत्तये ॥
६ ॥
रजनीं गुडसंयुक्तां गोमूत्रेण पिबेन्नरः ।वर्षोत्थं श्लीपदं हन्ति दद्रुकुष्ठं विशेषतः ॥
७ ॥
वर्षाभूत्रिफलाचूर्णं पिप्पल्या सह योजितम् ।सक्षौद्रं श्लीपदं लिह्यात् चिरोत्थं श्लीपदं जयेत् ॥
गन्धर्व्वतैलसिद्धां हरीतकीं गोऽम्बुना पिबति ।श्लीपदविबन्धमुक्तो भवत्यसौ सप्तरात्रेण ॥
”गन्धर्व्वतैलं एरण्डतैलम् । गोऽम्बुना गोमूत्रेण ॥
९इति श्लीपदाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
तस्य कर्म्मविपाको यथा । गोतमोऽपि क्वचिद्-विशेषमाह । अनृतवागुल्वणो मुहुर्मुहुः संलग्न-वाक् जलोदरो दारत्यागी कूटसाक्षी श्लीपदी ॥
इति मिताक्षरायां प्रायश्चित्ताध्यायः ॥
कूटमा-क्ष्यस्य सूरापानसमत्वे नानुपातकत्वात् तत्कर्म्म-जन्यश्लीपदरोगयुक्तेन पराकव्रतं कर्त्तव्यम् । इतिमन्वादिमतम् ॥